پێشەکی
مەهاباد شارێکی کوردیی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانە، کە لە دۆڵێکی شاخاویی بەشی باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا جێگیر بووە. شارێکی بازاڕی ناوچەییە بە نزیکەی ١٦٨,٠٠٠ دانیشتوو، کە لای جیهانی دەرەوە زیاتر وەک زادگەی کۆماری کورتخایەنی مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦دا ناسراوە؛ تاکە دەوڵەتی کوردیی هاوچەرخ کە لە ئێراندا، هەرچەند بۆ ماوەیەکی کورت، خۆی بەڕێوە بردووە.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە سەبارەت بە کوردستانی گەورە، کە شوێنە پێکهێنەرەکانی نیشتمانی کورد دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: مەهاباد
ناوی پێشوو: سابڵاغ (سابڵاخ)
ناوچە: ڕۆژهەڵات (ڕۆژهەڵاتی کوردستان / کوردستانی ئێران)
وڵات: ئێران — پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، شارستانی مەهاباد
دانیشتووان: نزیکەی ١٦٨,٠٠٠ لە شارەکە (سەرژمێریی ٢٠١٦)؛ نزیکەی ٢٣٧,٠٠٠ لە شارستانەکە
خەڵک: زۆربەیەکی زۆریان کوردن، بە زۆری سوننە؛ لە مێژوودا کۆمەڵگەیەکی جولەکەشی تێدا ژیاوە
شوێن: دۆڵێکی شاخاویی لەسەر ڕووباری مەهاباد، لە باشووری دەریاچەی ورمێ
بەناوبانگە وەک: پایتەختی کۆماری مەهابادی ساڵی ١٩٤٦، کۆمارە هاوچەرخە کوردییەکەی ئێران
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
مەهاباد لە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لە باکووری ڕۆژئاوای شاخاویی ئێران، دەکەوێت؛ بە گشتی لە باشووری دەریاچەی ورمێ و نادوور لە سنووری کوردستانی عێراق. شارەکە لە دۆڵێکدا بە درێژایی ڕووباری مەهاباد جێگیر بووە، کە بەنداوی مەهاباد لە نزیکی سەرەوەی ڕووبارەکەدا ئاوی ڕاگرتووە. بەنداوەکە سەرچاوەیەکی گرنگی ئاو و ئاودێریی زەوییە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەرە. شارستانی مەهاباد کە شارەکەی دەور داوە، نزیکەی ٢,٦٠٠ کیلۆمەتر دووجای خاکی دۆڵ و شاخ دەگرێتەوە، لە ناوچە فراوانترەکەی موکریان لە کوردستانی ئێران.
خەڵک و دانیشتووان
مەهاباد یەکێکە لەو شارەکانی ئێران کە ناسنامەی کوردیی تێیاندا زۆر بەهێزە. زۆربەیەکی زۆری دانیشتووانی کوردن و بە زۆری موسوڵمانی سوننەن؛ بە شێوەزارەکانی سۆرانی و موکریی زمانی کوردی قسە دەکەن. سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٦٨,٠٠٠ کەسی لە خودی شارەکە و نزیکەی ٢٣٧,٠٠٠ کەسی لە تەواوی شارستانی مەهاباددا تۆمار کرد؛ زیادبوونێکی بەردەوام بە بەراورد بە نزیکەی ١٣٣,٠٠٠ دانیشتووی شارەکە لە ساڵی ٢٠٠٦دا. لە مێژوودا کۆمەڵگەیەکی جولەکەش لە شارەکە هەبووە کە بە ئارامیی نوێ قسەیان دەکرد و لە سەدەی بیستەمدا چوونەتە ئیسرائیل. مەهاباد ماوەیەکی درێژە وەک ناوەندێکی ژیانی نەتەوەیی و کولتووریی کورد لە ئێراندا بەناوبانگە.
مێژوو
مەهاباد ماوەیەکی درێژ بە ناوە کۆنەکەی، سابڵاغ (سابڵاخ)، ناسراو بوو. وەک شارێکی بازاڕی ناوچەی موکریانی کوردستان گەشەی کرد و لە سەدەی بیستەمدا ناوەکەی گۆڕدرا بۆ مەهاباد. بۆ چەندین نەوە ناوەندی بازرگانی و زانین بۆ گوندە کوردییەکانی دەوروبەر بووە. بەڵام پێگەکەی لە مێژووی هاوچەرخدا لە ئاژاوەکانی کۆتایی جەنگی جیهانیی دووەمدا جێگیر بوو؛ کاتێک داگیرکردنی ئێران لەلایەن هاوپەیمانانەوە و لاوازیی کاتیی حکومەتی ناوەندی، دەرفەتێکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕەخساند.
کۆماری مەهاباد
لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦دا، کاتێک هێزەکانی سۆڤیەت هێشتا لە باکووری ئێراندا بوون، سەرکردە کوردەکان لە مەهاباد کۆماری کوردستانیان بە سەرۆکایەتیی قازی محەممەد ڕاگەیاند، کە بە گشتی بە کۆماری مەهاباد ناودەبرێت. یەکەم هەوڵی هاوچەرخ بوو بۆ دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر؛ ئاڵا و حکومەتی تایبەتی خۆی هەبوو و قوتابخانەکان بە کوردی وانەیان دەگوتەوە. بۆ کوردانی سەرتاسەری ناوچەکە بووە هێمایەکی بەهێز.
کۆمارەکە کەمتر لە ساڵێک بەردەوام بوو. کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤٦دا لە ئێران کشایەوە، حکومەتی ناوەندی بۆ ناوچەکە گەڕایەوە؛ کۆمارەکە ڕووخا و قازی محەممەد و سەرکردەکانی تر لە ساڵی ١٩٤٧دا لە سێدارە دران. سەرەڕای تەمەنی کورتی، کۆماری مەهاباد هێشتا یەکێکە لەو ڕووداوە ناوەندییانەی نەتەوەخوازیی هاوچەرخی کورد ئاماژەیان پێ دەکات.
مەهابادی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ مەهاباد شارێکی ناوچەیی ئێران، ناوەندی شارستانی مەهاباد و ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کولتوورییە بۆ کوردانی ناوچەکە. هێشتا ناوەندی ناسنامەی کوردییە و زۆر جار ناوەندی گرژیی سیاسی بووە. شارەکە چەندین جار خۆپیشاندان و نائارامیی بینیوە، لەوانە لە ماوەی خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ساڵانی دواییدا. بۆ کوردانی ئێران و دەرەوەی ئێران، ناوی مەهاباد هێشتا یادی ساڵی ١٩٤٦ هەڵدەگرێت؛ شارێک کە ناوبانگی هاوچەرخی پشت بە ساڵێکی تاکی خۆبەڕێوەبردن و خۆڕاگری دەبەستێت.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی کۆنتر — شارەکە بە سابڵاغ، ناوەندی بازاڕی ناوچەی موکریان، ناسراوە.
سەدەی ٢٠ەم — ناوی شارەکە دەگۆڕدرێت بۆ مەهاباد.
کانوونی دووەمی ١٩٤٦ — کۆماری مەهاباد بە سەرۆکایەتیی قازی محەممەد ڕادەگەیەنرێت.
کۆتایی ١٩٤٦ — هێزەکانی سۆڤیەت دەکشێنەوە؛ کۆمارەکە بەرامبەر حکومەتی ئێران دەڕووخێت.
١٩٤٧ — قازی محەممەد و سەرکردەکانی تر لە سێدارە دەدرێن.
٢٠١٦ — سەرژمێرییەکە نزیکەی ١٦٨,٠٠٠ دانیشتوو لە شارەکە تۆمار دەکات.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
کۆماری مەهاباد بە شێوەی جیاواز یادی دەکرێتەوە. بۆ نەتەوەخوازانی کورد هێمایەکی بنەڕەتیی مافی خۆبەڕێوەبردن و لووتکەی ئارەزووی سیاسیی کورد لە ئێرانە. ئەوانی تر جەخت لە ڕۆڵی یەکێتیی سۆڤیەت دەکەنەوە، کە بوونی لە سەردەمی جەنگدا بارودۆخی بۆ کۆمارەکە ڕەخساند و کشانەوەکەی چارەنووسی بە ڕووخان دیاری کرد. گفتوگۆ لەوە دەکەن کە دەوڵەتەکە بەڕاستی چەند سەربەخۆ بووە. دەوڵەتی ئێران لە مێژوودا بە گومانەوە مامەڵەی لەگەڵ بزووتنەوەکانی خودموختاریی کورد کردووە و مەهاباد هێشتا شارێکی هەستیار و هەندێک جار نائارام ماوەتەوە. وەک زۆر بەشی ئەم ناوچەیە، هەمان ڕووداو مانای زۆر جیاواز هەڵدەگرێت، بە پێی ئەوەی کێ چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە.
میرات و گرنگی
کەم شارێکی هاوقەبارەی مەهاباد هەیە کە گرنگییەکی هێمایی ئاوا گەورەی هەبێت. مەهاباد وەک ناوەندی تاکە کۆماری هاوچەرخی کوردی لە ئێراندا، لە چیرۆکی نەتەوەیی کورددا پێگەیەکی ناوەندیی هەیە و هێشتا کورد ڕێز لە ئاڵا و سەرکردەکانی ساڵی ١٩٤٦ دەگرن. لە دەرەوەی ئەو ساڵە تاکە بەناوبانگەش، هێشتا شارێکی زیندووی کوردییە؛ ناوەندێکی ناوچەیی بازرگانی، زمان و کولتوور لە خاکی موکریان لە کوردستانی ئێران.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شار و شارۆچکەکانی تری ڕۆژهەڵات (کوردستانی ئێران)، وەک سنە و سەقز. ناوچە فراوانترەکەی موکریان لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ. چیرۆکی فراوانتری خۆبەڕێوەبردنی کورد و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە ئێران، عێراق، تورکیا و سووریا.
پرسیارە باوەکان
مەهاباد لە کوێیە؟
مەهاباد شارێکە لە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران؛ لە دۆڵێکی شاخاویی لەسەر ڕووباری مەهاباد، لە باشووری دەریاچەی ورمێ و نزیک سنووری کوردستانی عێراق.
مەهاباد چەند گەورەیە و کێ تێیدا دەژی؟
سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٦٨,٠٠٠ کەسی لە شارەکە و نزیکەی ٢٣٧,٠٠٠ کەسی لە شارستانی مەهاباددا تۆمار کرد. زۆربەیەکی زۆری دانیشتووانی کوردن و بە زۆری موسوڵمانی سوننەن.
بۆچی مەهاباد بەناوبانگە؟
پایتەختی کۆماری مەهاباد بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦دا بە سەرۆکایەتیی قازی محەممەد ڕاگەیەنرا؛ تاکە کۆماری هاوچەرخی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە ئێراندا، کە کەمتر لە ساڵێک بەردەوام بوو.
مەهاباد لە عێراقە یان ئێران؟
مەهاباد لە ئێرانە. لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لە ناوچە کوردییەکەی ئێران (ڕۆژهەڵات)، نادوور لە سنووری عێراق دەکەوێت.