کۆماری ئارارات چی بوو؟
کۆماری ئارارات (بە کوردی: کۆماری ئاگری) دەوڵەتێکی کوردیی خۆڕاگەیەنراو بوو کە لە نزیکەی ساڵی 1927 لە ناوچەی چیای ئارارات (ئاگری) لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە کاتی یەکێک لە ڕاپەڕینە مەزنە کوردییەکانی ساڵانی نێوان دوو شەڕی جیهانیدا ڕاگەیەنرا. کۆمەڵەی نەتەوەپەروەری خۆیبوون ڕێکی خست و ئەفسەری پێشووی عوسمانی ئیحسان نووری پاشا لە مەیداندا ڕابەرایەتیی کرد. لە لێژاییەکانی بەرزترین چیای تورکیادا خۆی ڕاگرت تا لە ساڵی 1930 بە هێرشێکی زەبەلاحی سەربازیی تورکی تێک شکێنرا. یەکێکە لە سێ هەوڵە سەرەکییەکانی دەوڵەتداریی هاوچەرخی کورد.
خاڵە سەرەکییەکان
• کۆماری ئارارات دەوڵەتێکی کوردی بوو کە لە نزیکەی ساڵی 1927 لە ناوچەی چیای ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ڕاگەیەنرا.
• کۆمەڵەی خۆیبوون (Khoyboun) ڕێکی خست، کە لە ساڵی 1927 نەتەوەپەروەرە کوردە تاراوگەنشینەکان، لەوانە بنەماڵەی بەدرخان، دایانمەزراند.
• فەرماندە سەربازییەکەی ئیحسان نووری پاشا بوو، ئەفسەرێکی کوردی پێشووی سوپای عوسمانی.
• دوای شکستی ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە ساڵی 1925 و لە ناو سەرکوتکردنی ناسنامەی کورد لەلایەن کۆماری تورکیاوە سەری هەڵدا.
• تورکیا لە هێرشێکی مەزندا لە ساڵی 1930 ڕاپەڕینەکەی تێک شکاند؛ کۆمارەکە وەک هێمایەکی سەرەکیی دەوڵەتداریی کورد لە یادەوەریدا ماوەتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: کۆماری ئارارات (کۆماری ئاگری)
جۆر: دەوڵەتێکی کوردیی خۆڕاگەیەنراو و دانپێدانەنراو
ناوچە: چیای ئارارات (ئاگری)، ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە نزیک سنووری ئێران
ڕێکخەری: کۆمەڵەی خۆیبوون (Khoyboun)، دامەزراو لە ساڵی 1927
ڕابەری سەربازی: ئیحسان نووری پاشا
ماوە: نزیکەی 1927–1930
بەرامبەر: کۆماری تورکیا
ئەنجام: لە ساڵی 1930 بە هێرشێکی مەزنی تورکی تێک شکێنرا
گرنگی: یەکێک لە سێ هەوڵە سەرەکییەکانی دەوڵەتداریی هاوچەرخی کورد
پێڕستی ناوەڕۆک
دوای شێخ سەعید: بەرەنگاربوونەوەی کورد لە کۆتایی دەیەی 1920ەکان
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دوای شێخ سەعید: بەرەنگاربوونەوەی کورد لە کۆتایی دەیەی 1920ەکان
کۆماری ئارارات لەو شەپۆلەی بەرەنگاربوونەوەی کوردەوە سەری هەڵدا کە لە ساڵانی دوای شکستی ڕاپەڕینە مەزنەکەی شێخ سەعید لە ساڵی 1925 ڕۆژهەڵاتی تورکیای گرتەوە. کۆماری نوێی تورکیا، کە مستەفا کەمال ئەتاتورک لە ساڵی 1923 دایمەزراند، سیاسەتی ناوەندگیرکردن و نەتەوەپەروەریی تورکی گرتە بەر کە هیچ شوێنێکی بۆ ناسنامە یان خۆبەڕێوەبردنی کورد نەدەهێشتەوە و زمان و ناو و دامەزراوە کوردییەکانی سەرکوت دەکرد.
لە وەڵامدا، نەتەوەپەروەرە کوردەکان کە زۆرێکیان تاراوگەنشین و ئەفسەری پێشوو بوون، هەوڵیان دا خەباتێکی هاوئاهەنگتر ڕێک بخەن. هەوڵەکانیان لە ناوچە سەخت و شاخاوییەکەی دەوروبەری چیای ئارارات (ئاگری) یەکی گرتەوە؛ ئەو لوتکە گڕکانییە مەزنەی لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی تورکیا لە نزیک سنوورەکانی ئێران و سۆڤیەت هەڵکەوتووە و بوو بە دڵی ڕاپەڕینێکی نوێی کوردی.
کۆمەڵەی خۆیبوون
هێزی بزوێنەری پشت بزووتنەوە نوێکە خۆیبوون (Khoyboun) بوو، کۆمەڵەیەکی نەتەوەپەروەری کوردی کە نەتەوەپەروەرە کوردە تاراوگەنشینەکان لە ساڵی 1927 دایانمەزراند. خۆیبوون، کە ناوەکەی نزیکەی واتای «خۆبوون» یان سەربەخۆیی دەدات، ڕۆشنبیرە کوردەکان و ئەفسەرە پێشووەکان و ڕابەرانی هۆزەکانی کۆ کردەوە و ئامانجی یەکخستنی خەباتی نەتەوەیی کورد بوو لە ژێر یەک ڕێکخراودا.
لە ناو کەسایەتییە ڕابەرەکانی، ئەندامانی بنەماڵەی بەدرخان (Bedir Khan)، نەوەکانی میرەکانی بۆتان، هەبوون؛ لەوانە براکان جەلادەت و کامەران بەدرخان. خۆیبوون ئاراستەکردنی سیاسیی ئەو ڕاپەڕینەی گرتە ئەستۆ کە ناوەندەکەی لە چیای ئارارات بوو و هەوڵی دەدا بەرەنگاربوونەوەی پەرتەوازە بگۆڕێت بۆ هەوڵێکی نەتەوەیی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ.
ڕاگەیاندنی کۆمار (1927)
لەم پاشخانەدا بوو کە کۆماری ئارارات، بە کوردی کۆماری ئاگری، لە نزیکەی ساڵی 1927 ڕاگەیەنرا و بنکەکەی لە ناوچە شاخاوییەکەی ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا بوو. بۆ یەکەم جار لە دوای پاشایەتیی کوردستانەوە، دەوڵەتێکی کوردی لەسەر خاکی یەکێک لەو وڵاتانە ڕاگەیەنرا کە کوردستان لە نێوانیاندا دابەش کرابوو.
کۆمارەکە لەو خاکەی دەوروبەری ئارارات کە کۆنترۆڵی دەکرد، حکومەت و کارگێڕییەکی سەرەتایی دامەزراند، لەگەڵ هێما نەتەوەییەکان، و داوای دانپێدانان و پاڵپشتیی نێودەوڵەتیی کرد کە بە زۆری بێئەنجام بوو. خودی بوونی کۆمارەکە کێبڕکێیەکی ڕاستەوخۆ بوو بۆ دەسەڵاتی دەوڵەتی تورکیا بەسەر پارێزگا کوردییەکانیدا.
ئیحسان نووری و سوپای ئارارات
ڕابەرایەتیی سەربازیی کۆماری ئارارات کەوتە ئەستۆی ئیحسان نووری پاشا، ئەفسەرێکی کوردی پێشووی سوپای عوسمانی کە فەرماندەییی هێزە یاخییەکانی سەر چیاکەی گرتە دەست. وەک سەربازێکی پیشەیی ڕاهێنراو، جەنگاوەرە کوردەکانی کرد بە هێزێکی پابەندتر بە دیسیپلین و بەرگریی قەڵای ئاراراتی ئاراستە دەکرد.
لە ژێر فەرماندەییی ئیحسان نووریدا، جەنگاوەرەکانی ئارارات بەرامبەر هەوڵە دووبارەبووە تورکییەکان بۆ دەرکردنیان خۆیان ڕاگرت و زەوییە سەختەکەی چیاکەیان بۆ سوودی خۆیان بەکار هێنا. بۆ چەند ساڵێک هێزە کوردییەکان پێگەکەیان پاراست و ئاراراتیان کرد بە هێمایەکی ملکەچنەبوون.
ڕاپەڕینی ئارارات
ڕاپەڕینەکە هۆز و سەرۆکە کوردەکانی ناوچەکەی ڕاکێشا، لەوانە کەسایەتیگەلێک وەک خالص ئۆزتورک کە بەشداریی شەڕەکەی دەوروبەری چیاکەی کرد. لە ساڵی 1927ەوە ڕاپەڕینەکە لە سەرتاسەری ناوچەی ئارارات هەڵگیرسا و هێزە کوردییەکان بەرەنگاری ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەردەوامە تورکییەکان بوونەوە.
دەوڵەتی تورکیا بە هێزێکی ڕوو لە زیادبوون وەڵامی دایەوە؛ هەڵمەتە مەزنە سەربازییەکانی دژ بە یاخییەکان ئەنجام دا و فڕۆکەی دژ بە قەڵا شاخاوییەکان بەکار هێنا. شەڕەکە سەخت بوو و بۆ هەردوو کۆمارە گەنجەکەی تورکیا و دۆزی نەتەوەیی کورد، زۆر شت لە مەترسیدا بوو.
ڕووخانی ئارارات (1930)
لێدانە یەکلاکەرەوەکە لە ساڵی 1930 هات. لە هاوین و پاییزی ئەو ساڵەدا، تورکیا هێرشێکی زەبەلاحی سەربازیی بۆ چیای ئارارات دەست پێ کرد و دەیان هەزار سەربازی لەگەڵ تۆپخانە و پاڵپشتیی ئاسمانیدا نارد تا ڕاپەڕینەکە بۆ هەمیشە تێک بشکێنێت. سەرەڕای بەرەنگاربوونەوەی توند، هێزە کوردییەکان تێک شکێنران و تا ئەیلوولی 1930 کۆماری ئارارات لەناو بردرابوو.
لە دواییدا، تورکیا هەنگاوی نا بۆ دڵنیابوون لەوەی ناوچەکە هەرگیز جارێکی دیکە نابێت بە بنکەی ڕاپەڕین؛ لەوانە لە ساڵی 1932 ڕێکخستنەوەیەکی سنووری لەگەڵ ئێران کە ناوچەی ئاراراتی بە شێوەیەکی پتەوتر خستە ژێر کۆنترۆڵی تورکیا و پەناگەی ئەو دیوی سنووری لە یاخییەکان سەندەوە. ئیحسان نووری و ئەوانی دیکەی ڕزگاریان بووبوو، چوونە تاراوگە و تۆڵەکردنەوەی سەخت بەرامبەر دانیشتووانی کوردی ناوچەکە ڕوویدا.
ڕیزبەندیی کاتی
1923 — کۆماری تورکیا دادەمەزرێت؛ سیاسەتی ناوەندگیرکردن و نەتەوەپەروەریی تورکی بەدوایدا دێت. 1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید تێک دەشکێنرێت. 1927 — کۆمەڵەی خۆیبوون دادەمەزرێت؛ کۆماری ئارارات لە ناوچەی ئارارات ڕادەگەیەنرێت و ئیحسان نووری دەبێت بە فەرماندەی سەربازی. 1927–1930 — هێزە کوردییەکان بەرامبەر هەڵمەتە دووبارەبووە تورکییەکان لەسەر چیای ئارارات خۆیان ڕادەگرن. 1930 — تورکیا هێرشێکی زەبەلاح دەست پێ دەکات؛ تا ئەیلوول ڕاپەڕینەکە تێک دەشکێنرێت و کۆمارەکە لەناو دەبرێت. 1932 — ڕێکخستنەوەیەکی سنووری نێوان تورکیا و ئێران ناوچەی ئارارات زیاتر مسۆگەر دەکات؛ ڕزگاربووان دەچنە تاراوگە.
کەسایەتییە سەرەکییەکان
کۆماری ئارارات پێش هەر شتێک پەیوەندیدارە بە ئیحسان نووری پاشا، فەرماندە سەربازییەکەی، و بە ڕابەرایەتیی خۆیبوون، بە تایبەتی براکانی بەدرخان، کە ئاراستەی سیاسییان دابین دەکرد. سەرۆکە کوردە ناوخۆییەکان وەک خالص ئۆزتورک بەشداریی شەڕەکەیان کرد. وەک دەوڵەتێکی یاخیی کەم تەمەن لە ژێر گەمارۆدا، کۆمارەکە زنجیرەیەکی درێژی فەرمانڕەوایانی نەبوو؛ ناسنامەکەی بە ڕابەرانی ڕاپەڕینەکە و ئەو دۆزەوە بەستراو بوو کە پشتیوانییان لێ دەکرد.
مشتومڕ و نادڵنیاییەکان
زانیارییە وردەکانی کۆماری ئارارات، مەودای وردی دەسەڵاتی کارگێڕییەکەی و سنوورەکان و ڕیزبەندیی کاتیی ڕاگەیاندن و شەڕەکانی، بە هەندێک جیاوازییەوە گێڕدراونەتەوە. ئەمە هەم بارودۆخە شێواوەکانی دەوڵەتێکی یاخی لە کاتی شەڕدا و هەم سروشتی بابەتەکە کە لە ڕووی سیاسییەوە هەستیارە، دەردەخات. نزیکەی ساڵی 1927 بۆ ڕاگەیاندنەکەی و ساڵی 1930 بۆ ڕووخانەکەی زۆرترین ئاماژەیان پێ دەکرێت. ئەوەی ڕوونە، گرنگییەکەیەتی وەک هەوڵێکی ڕێکخراو بۆ سەربەخۆیی کورد کە خۆیبوون ڕابەرایەتیی دەکرد.
جێگەی لە مێژووی کورددا
کۆماری ئارارات یەکێکە لە سێ هەوڵە مەزنەکانی دەوڵەتداریی هاوچەرخی کورد، لە پاڵ پاشایەتیی کوردستان لە سەرەتای دەیەی 1920ەکان و کۆماری دواتری مەهاباد لە ساڵی 1946. پێکەوە نیشانەی ئەو هەوڵە دووبارەبووەی کوردن بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە دەیەکانی دوای دابەشکردنی خاکە کوردییەکان لە نێوان تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا.
هەرچەندە تەنها چەند ساڵێک مایەوە و هیچ دانپێدانانێکی بەدەست نەهێنا، ئارارات بوو بە هێمایەکی بەهێز و بەردەوام. خودی چیای ئارارات و ئاڵا و یادەوەریی کۆمارەکە، هێمای بەهێزی خەباتی نەتەوەیی کورد ماونەتەوە؛ بیرخستنەوەی ساتێک کە دەوڵەتێکی کوردی لە لێژاییەکانی یەکێک لە بەناوبانگترین چیاکانی جیهان ڕاگەیەنرا.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بناسن: ئیحسان نووری، ژەنەڕاڵی ڕاپەڕینی ئارارات، سەرۆکی هۆز خالص ئۆزتورک، ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید و ئارارات و دەرسیم و پاشایەتیی کوردستان.
پرسیارە باوەکان
کۆماری ئارارات چی بوو؟
دەوڵەتێکی کوردیی خۆڕاگەیەنراو بوو کە لە نزیکەی ساڵی 1927 لە ناوچەی چیای ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە کاتی ڕاپەڕینێکی مەزنی کوردیدا کە کۆمەڵەی خۆیبوون ڕێکی خستبوو، ڕاگەیەنرا. تورکیا لە ساڵی 1930 تێکی شکاند.
کێ ڕابەرایەتیی کۆماری ئاراراتی کرد؟
ڕابەری سەربازییەکەی ئیحسان نووری پاشا بوو، ئەفسەرێکی کوردی پێشووی عوسمانی، لەو کاتەدا کە ئاراستەکردنی سیاسیی لە کۆمەڵەی خۆیبوونەوە دەهات، کە ئەندامانی بنەماڵەی بەدرخانیشی تێدا بوو.
خۆیبوون چی بوو؟
خۆیبوون (Khoyboun) کۆمەڵەیەکی نەتەوەپەروەری کوردی بوو کە نەتەوەپەروەرە کوردە تاراوگەنشینەکان لە ساڵی 1927 بۆ هاوئاهەنگکردنی خەباتی سەربەخۆیی کورد دایانمەزراند؛ ڕاپەڕینی ئاراراتی ڕێک خست.
کۆماری ئارارات کەی هەبوو؟
لە نزیکەی ساڵی 1927 ڕاگەیەنرا و تا ساڵی 1930 لەسەر چیای ئارارات خۆی ڕاگرت، کە هێرشێکی زەبەلاحی سەربازیی تورکی ڕاپەڕینەکەی تێک شکاند.
کۆماری ئارارات چۆن تێک شکێنرا؟
تورکیا لە ساڵی 1930 هێرشێکی فراوانی سەربازیی بە دەیان هەزار سەرباز و پاڵپشتیی ئاسمانی دەست پێ کرد و تا ئەیلوولی هەمان ساڵ هێزە کوردییەکانی تێک شکاند. ڕێکخستنەوەیەکی سنووری لە ساڵی 1932 لەگەڵ ئێران، ناوچەکەی زیاتر مسۆگەر کرد.
بۆچی کۆماری ئارارات گرنگە؟
یەکێک لە سێ هەوڵە سەرەکییەکانی دەوڵەتداریی هاوچەرخی کورد بوو، لەگەڵ پاشایەتیی کوردستان و کۆماری مەهاباد، و هێمایەکی بەردەوامی خەباتی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس ماوەتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
لێکۆڵینەوەکان لە ڕاپەڕینی ئارارات (ئاگری) و کۆمەڵەی خۆیبوون.
مێژووەکانی کورد لە سەرەتای کۆماری تورکیا و ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو شەڕی جیهانی.
گێڕانەوەکانی ئیحسان نووری پاشا و هێرشی تورکی لە ساڵی 1930 بۆ چیای ئارارات.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار لەسەر ئیحسان نووری و خالص ئۆزتورک و ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید و ئارارات و دەرسیم.