پاشایەتیی کوردستان چی بوو؟
پاشایەتیی کوردستان دەوڵەتێکی کوردی کورتخایەن و دانپێدانەنراو بوو کە لە سەرەتای دەیەی 1920دا لە سلێمانی، لە میزۆپۆتامیای داگیرکراو لەلایەن بەریتانیاوە، ڕاگەیەنرا. شێخ مەحموود بەرزنجی سەرکردایەتیی دەکرد کە خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند. ئەمە یەکەم هەوڵ بوو بۆ بنیادنانی دەوڵەتێکی نوێی کوردی لەسەر وێرانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دوای شەڕی جیهانیی یەکەم. لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا مل نەدا و تەنها چەند ساڵێکی پڕ لە ئاڵۆزی مایەوە پێش ئەوەی تا 1924 تێک بشکێنرێت، بەڵام شوێنەوارێکی بەردەوامی لە خەیاڵی نەتەوەیی کورددا بەجێ هێشت.
خاڵە سەرەکییەکان
• پاشایەتیی کوردستان دەوڵەتێکی کوردی کورتخایەن بوو بە ناوەندی سلێمانی، لەو شوێنەی بوو بە عێراقی ژێر مانداتی بەریتانیا.
• شێخ مەحموود بەرزنجی سەرکردایەتیی دەکرد کە خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند.
• بەریتانیا لە 1918 بە پارێزگاری سلێمانی دایمەزراند؛ دواتر بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی کورد ڕاپەڕی.
• بەریتانییەکان پاشایەتییەکەیان زۆرتر بە بۆردومانی ئاسمانیی RAF سەرکوت کرد؛ بەکارهێنانێکی سەرەتایی هێزی ئاسمانی دژی ڕاپەڕینێکی کۆڵۆنیالی.
• یەکەم هەوڵ بوو بۆ دەوڵەتێکی نوێی کوردی و پێشەنگی کۆماری ئارارات (1927) و کۆماری مەهاباد (1946).
زانیارییە کورتەکان
ناو: پاشایەتیی کوردستان
جۆر: دەوڵەتێکی کوردی کورتخایەن و دانپێدانەنراو
پایتەخت: سلێمانی (Silêmanî)، لە میزۆپۆتامیای داگیرکراو لەلایەن بەریتانیاوە / عێراقی ژێر ماندات
سەرکردە: شێخ مەحموود بەرزنجی («پاشای کوردستان»)
ماوە: سەرەتای دەیەی 1920 (زۆرجار بە 1921/1922–1924 ڕێکەوتی بۆ دیاری دەکرێت)
نەیار: ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا (و دەوڵەتە نوێیەکەی عێراق)
سەرکوتکراو لەلایەن: هێزەکانی بەریتانیا، لەوانە بۆردومانی ئاسمانیی RAF
چوارچێوە: دەرئەنجامەکانی شەڕی جیهانیی یەکەم؛ پەیماننامەکانی سیڤەر (1920) و لۆزان (1923)
گرنگی: یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتێکی نوێی کوردی
ناوەڕۆک
دەرئەنجامەکانی ئیمپراتۆریەت: کوردستان دوای شەڕی جیهانیی یەکەم
پاشایەتیی کوردستان (1922–1924)
وەڵامی بەریتانیا و هێزی ئاسمانیی پاشایەتی (RAF)
سیڤەر، لۆزان و بەڵێنە لەدەستچووەکە
حوکمڕان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەرئەنجامەکانی ئیمپراتۆریەت: کوردستان دوای شەڕی جیهانیی یەکەم
پاشایەتیی کوردستان لە وێرانەکانی شەڕی جیهانیی یەکەمەوە لەدایک بوو. شکست و داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە 1918 خاکی کوردی دابەش و نادیار هێشتەوە و هێزە سەرکەوتووە هاوپەیمانەکان، پێش هەموویان بەریتانیا، هەنگاویان نا بۆ داگیرکردن و دووبارە شێوەدانەوە بە پارێزگا پێشووترە عوسمانییەکانی میزۆپۆتامیا، لەوانە ناوچەکەی دەوروبەری سلێمانی کە زۆربەی دانیشتووانەکەی کورد بوون.
بۆ ماوەیەکی کورت، وا دیار بوو ئامانجە نەتەوەییەکانی کورد نزیکن لە بەدەستهێنان. تەنانەت پەیماننامەی سیڤەری 1920 بەڵێنی ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کورد و لە کۆتاییدا سەربەخۆیی دەدا. هەر لەم کەشە پڕ لە هەستەدا، داڕمانی ئیمپراتۆریەت، داگیرکاریی بیانی و بەرزبوونەوەی هیوای نەتەوەیی، هەوڵێکی کوردی بۆ دەوڵەت‌بوون لە سلێمانی شێوەی گرت.
شێخ مەحموود بەرزنجی
کەسایەتیی ناوەندی شێخ مەحموود بەرزنجی (مەحموودی حەفید) بوو، سەرکردەیەکی ئایینی و عەشیرەیی بەهێزی ناوچەی سلێمانی. دەسەڵاتدارە داگیرکەرە بەریتانییەکان بە ناسینی نفووزەکەی، لە 1918 وەک پارێزگاری خۆیان بۆ ناوچەی سلێمانی دایانمەزراند، بە هیوای ئەوەی لە ڕێگەی ئەوەوە حوکمی باشووری کوردیی میزۆپۆتامیا بکەن.
بەڵام شێخ مەحموود ئامانجی خۆی هەبوو. زۆر دوور بوو لەوەی وابەستەیەکی ملکەچ بێت؛ خۆی بە سەرکردەی نەتەوەی کورد دەزانی و زوو بۆ بەدەستهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دژی بەریتانییەکان وەستایەوە. بەمە خەباتێکی دەست پێ کرد کە دەیکرد بە ئەفسانە.
یەکەم ڕاپەڕین (1919)
لە 1919 شێخ مەحموود یەکەم ڕاپەڕینی خۆی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا دەست پێ کرد و ئاڵای خۆبەڕێوەبردنی کوردی هەڵکرد. هێزەکانی بەریتانیا ڕاپەڕینەکەیان سەرکوت کرد؛ شێخ مەحموود بریندار و دەستگیر کرا و بۆ تاراوگە لە هیندستان نێردرا.
بەڵام کێشە بنەڕەتییەکەی بەریتانییەکان مایەوە: بەڕێوەبردنی ناوچە کوردییە یاخییەکە بەبێ ئەو دژوار بوو و لە ماوەی چەند ساڵێکدا گەڕاندیانەوە بۆ سلێمانی، بە هیوای ئەوەی بە ناوی ئەوانەوە ناوچەکە جێگیر بکات. لەبری ئەوە، دەرفەتەکەی قۆستەوە بۆ ڕاگەیاندنی پاشایەتییەک.
پاشایەتیی کوردستان (1922–1924)
لە گەڕانەوەیدا شێخ مەحموود جارێکی دیکە پەیوەندیی لەگەڵ بەریتانییەکان پچڕاند و لە سەرەتای دەیەی 1920دا خۆی بە حوکمڕان، بەڵکو پاشای کوردستان، ڕاگەیاند، بە پایتەختی سلێمانی. پاشایەتیی کوردستان، هەرچەندە هەرگیز لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانی پێدا نەدرا، بۆ ماوەیەک وەک حکومەتێکی ڕاستەقینەی کوردی حوکمی ناوچەکەی دەکرد.
بەڕێوەبردنەکەی شێخ مەحموود ڕواڵەت و نیشانەکانی دەوڵەتێکی وەرگرت: کابینەیەکی وەزیرانی پێک هێنا، تەمبر و دراوی خۆی دەرکرد و ڕۆژنامەیەکی بڵاو کردەوە بۆ پەرەپێدانی دۆزی نەتەوەیی کورد. بۆ ماوەیەکی کورت سلێمانی ناوەندی حکومەتێکی بە ئاشکرا نەتەوەخوازی کورد بوو کە لە بەرامبەر یەکێک لە ئیمپراتۆریەتە گەورەکانی جیهاندا مل نەدەدا.
وەڵامی بەریتانیا و هێزی ئاسمانیی پاشایەتی (RAF)
بەریتانییەکان بڕیاریان دابوو ڕێگە نەدەن دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە ناوەندی مانداتە نوێیەکەیان لە میزۆپۆتامیا ڕەگ دابکوتێت. لەبەر کەمیی سەرباز بۆ هێرشێکی زەمینی بەردەوام، ڕوویان کردە هێزی ئاسمانی: هێزی ئاسمانیی پاشایەتی بەردەوام سلێمانی و هێزەکانی شێخ مەحموودی بۆردومان دەکرد.
بۆردومانکردنی پاشایەتییە کوردییەکە بوو بە یەکێک لە نموونە سەرەتایی و خراپ‌ناوبانگەکانی بەکارهێنانی بۆردومانی ئاسمانی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێکی کۆڵۆنیالی. لەژێر فشاری سەربازیی بێوەستاندا، دەسەڵاتی شێخ مەحموود بەسەر سلێمانیدا دووبارە و دووبارە شکێنرا، هەرچەندە تێکشکاندنی ئەو بۆ هەمیشە زۆر زەحمەت بوو.
سیڤەر، لۆزان و بەڵێنە لەدەستچووەکە
چارەنووسی پاشایەتیی کوردستان تەنها لە مەیدانی شەڕدا دیاری نەکرا، بەڵکو لەسەر مێزی دانوستاندنیش. بەڵێنی دەوڵەت‌بوونی کورد کە پەیماننامەی سیڤەری 1920 دەیدا، لە پەیماننامەی لۆزانی 1923دا واز لێ هێنرا. ئەو پەیماننامەیە دانی بە کۆماری نوێی تورکیادا نا و هیچ ڕێکخستنێکی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ تێدا نەبوو.
بە داخستنی تەواوی دەرگای نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەت‌بوونی کورد و دابەشبوونی خاکی کورد لە نێوان تورکیا، مانداتی بەریتانیا (کە زوو بوو بە پاشایەتیی عێراق)، ئێران و مانداتی فەرەنسا لە سووریا، پاشایەتیی شێخ مەحموود هیچ پشتگیرییەکی دەرەکی و هیچ داهاتوویەکی دیپلۆماسیی نەبوو. بە تەنها وەستابوو.
کەوتن و دەرئەنجامەکان
تا 1924 پاشایەتیی کوردستان تێک شکێنرابوو و سلێمانی بە تەواوی خرایە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی عێراقی پشتگیریکراو لەلایەن بەریتانیاوە. بەڵام شێخ مەحموود وازی لە دۆزەکەی نەهێنا: لە ماوەی دەیەی 1920 و تا سەرەتای دەیەی 1930 بەردەوام لە شاخەکانەوە ڕاپەڕینی دەست پێ دەکرد، پێش ئەوەی لە کۆتاییدا ملکەچ بکرێت.
تا 1956 ژیا و لەوە بەدواوە هەمیشە بە «پاشای کوردستان» ناسرا. هەرچەندە پاشایەتییەکەی تەنها چەند ساڵێک خایاند و هیچ دانپێدانانێکی بەدەست نەهێنا، شوێنەوارێکی بەردەوامی لە خەیاڵی نەتەوەیی کورددا بەجێ هێشت.
هێڵی کات
1918 — ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دادەڕمێت؛ بەریتانیا میزۆپۆتامیا داگیر دەکات و شێخ مەحموود بەرزنجی بە پارێزگاری سلێمانی دادەمەزرێنێت. 1919 — یەکەم ڕاپەڕینی شێخ مەحموود سەرکوت دەکرێت؛ ئەو بریندار، دەستگیر و دوور دەخرێتەوە. 1920 — پەیماننامەی سیڤەر ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کورد دەخاتە ڕوو. سەرەتای دەیەی 1920 — شێخ مەحموود دەگەڕێتەوە و پاشایەتیی کوردستان ڕادەگەیەنێت، بە پاشایەتیی خۆی. 1922–1924 — پاشایەتییەکە لە سلێمانی کار دەکات، بە کابینە، دراو و ڕۆژنامە؛ RAF دووبارە و دووبارە بۆردومانی دەکات. 1923 — پەیماننامەی لۆزان واز لە بەڵێنی دەوڵەت‌بوونی کورد دەهێنێت. 1924 — پاشایەتیی کوردستان تێک دەشکێنرێت و سلێمانی دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی عێراق. دەیەکانی 1920–1930 — شێخ مەحموود پێش ئەوەی ملکەچ بکرێت بەردەوام ڕاپەڕینە پەرتەوازەکان دەست پێ دەکات. 1956 — مردنی شێخ مەحموود بەرزنجی.
حوکمڕان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
پاشایەتیی کوردستان پێش هەموو شتێک دروستکراوی یەک کەس بوو: شێخ مەحموود بەرزنجی، کە خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند و سەرکردایەتیی هەم حکومەت و هەم بەرخۆدانە چەکدارییەکەی کرد. وەک سەرکردەیەکی ئایینیی تەریقەتی سۆفیگەریی قادری و سەرۆکی بنەماڵە کاریگەرەکەی بەرزنجیی سلێمانی، دەسەڵاتی ڕۆحی، سەرکردایەتیی عەشیرەیی و ئامانجی نەتەوەخوازانەی پێکەوە کۆ کردەوە. پاشایەتییەکە لەگەڵ ئەودا سەری هەڵدا و کەوت.
مشتومڕ و ناڕوونییەکان
لە سەرچاوەکاندا ڕێکەوتەکانی پاشایەتیی کوردستان بە جیاوازی دیاری دەکرێن، چونکە دەسەڵاتی شێخ مەحموود لە نێوان 1919 و 1924دا لە ماوەی چەند ڕاپەڕین و چەند گەڕانەوەیەکی کورتدا زیاد و کەم بوو. خودی «پاشایەتییەکە» زۆرتر لە ماوەی نزیکەی 1922–1924 دادەنرێت. مێژوونووسان هەروەها مشتومڕ لەوە دەکەن تا چ ڕادەیەک وەک دەوڵەتێکی ڕاستەقینە کاری کردووە لە بەرامبەر بەڕێوەبردنێکی ڕاپەڕیو لەژێر فشارێکی سەربازیی نزیک لە هەمیشەیی. ئەوەی جێگەی مشتومڕ نییە گرنگیی هێماییەکەیە وەک یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتێکی نوێی کوردی.
جێگەی لە مێژووی کورددا
پاشایەتیی کوردستان لە مێژووی نوێی کورددا جێگەیەکی بنەڕەتیی هەیە وەک یەکەم هەوڵی جدی بۆ بنیادنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە سەردەمی نوێدا. لە ناوەڕاستی دووبارە شێوەدانەوە بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای شەڕدا سەری هەڵدا و نوێنەرایەتیی هەم هیوا و هەم نائومێدیی ئامانجە نەتەوەییەکانی کوردی دەکرد، کاتێک خاکی کورد بەسەر دەوڵەتە نوێیەکاندا دابەش دەکرا.
پاشایەتیی شێخ مەحموود پێشەنگی هەوڵە دواترەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بوو، لە کۆماری ئارارات لە کۆتایی دەیەی 1920ەوە بۆ کۆماری مەهاباد لە 1946. شێخ مەحموود، «پاشای کوردستان»، وەک یەکەم کەس کە بانگەشەی تەختێکی کوردیی کرد، بوو بە هێمایەکی بەردەوامی خەباتی کورد بۆ دەوڵەت‌بوون.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: شێخ مەحموود بەرزنجی، پاشای کوردستان (و ملنەدانەکەی بە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا) و چیرۆکە فراوانترەکەی ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو شەڕە جیهانییەکە.
پرسیارە باوەکان
پاشایەتیی کوردستان چی بوو؟
دەوڵەتێکی کوردی کورتخایەن و دانپێدانەنراو بوو کە شێخ مەحموود بەرزنجی لە سەرەتای دەیەی 1920دا لە سلێمانی، لە میزۆپۆتامیای داگیرکراو لەلایەن بەریتانیاوە، ڕایگەیاند؛ یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتێکی نوێی کوردی.
پاشای کوردستان کێ بوو؟
شێخ مەحموود بەرزنجی، سەرکردەیەکی ئایینی و عەشیرەیی سلێمانی، کە دوای وەستانەوە دژی بەریتانییەکان خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند. ئەوان لە سەرەتادا لە 1918 بە پارێزگاری دایانمەزراندبوو.
پاشایەتیی کوردستان کەی هەبوو؟
ڕێکەوتەکانی بە جیاوازی دیاری دەکرێن، چونکە شێخ مەحموود لە نێوان 1919 و 1924دا چەند جار ڕاپەڕی. خودی پاشایەتییەکە زۆرجار نزیکەی 1922–1924 دادەنرێت، کە هێزەکانی بەریتانیا تێکیان شکاند.
بەریتانییەکان چۆن پاشایەتیی کوردستانیان تێک شکاند؟
زۆرتر بە هێزی ئاسمانی: هێزی ئاسمانیی پاشایەتی دووبارە و دووبارە سلێمانی و هێزەکانی شێخ مەحموودی بۆردومان دەکرد؛ بەکارهێنانێکی سەرەتایی و خراپ‌ناوبانگی بۆردومانی ئاسمانی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێکی کۆڵۆنیالی.
بۆچی کورد دوای شەڕی جیهانیی یەکەم دەوڵەتی بەدەست نەهێنا؟
پەیماننامەی سیڤەری 1920 ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەخستە ڕوو، بەڵام لە پەیماننامەی لۆزانی 1923دا واز لێ هێنرا کە هیچ ڕێکخستنێکی بۆ کوردستان تێدا نەبوو. لەبری ئەوە خاکی کورد لە نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دابەش کرا.
بۆچی پاشایەتیی کوردستان گرنگە؟
وەک یەکەم هەوڵ بۆ دەوڵەتێکی نوێی کوردی، بوو بە هێمایەکی بەهێزی ئامانجە نەتەوەییەکانی کورد و پێشەنگی هەوڵە دواترەکانی وەک کۆماری ئارارات و کۆماری مەهاباد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
لێکۆڵینەوەکان لەسەر شێخ مەحموود بەرزنجی و مانداتی بەریتانیا لە عێراق.
مێژووەکان دەربارەی پەیماننامەی سیڤەر (1920)، پەیماننامەی لۆزان (1923) و پرسی کورد دوای شەڕی جیهانیی یەکەم.
گێڕانەوەکان دەربارەی ڕۆڵی RAF لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکانی سلێمانی.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی شێخ مەحموود بەرزنجی و ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو شەڕە جیهانییەکە.