پیاوێک بوو کە ئیمپراتۆریی بەریتانیا ناچار کرد پەنا بۆ فڕۆکەکانی ببات. لە پاشماوە ئاڵۆزەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، کاتێک زلهێزەکان تەرمەکەی ئیمپراتۆریی عوسمانییان بەسەر ناوچەکانی سەرپەرشتی و پارێزراودا دابەش دەکرد، شێخێکی کوردی سلێمانی ڕەتی کردەوە ئەو ڕێککەوتنە بپەسێنێت کە پێشکەشی دەکرا. دوو جار بە چەک دژی بەهێزترین ئیمپراتۆرییەک ڕاپەڕی کە جیهان تا ئەوکات بینیبووی. دوو جار شکست درا، دوور خرایەوە و هەموو شتێکی لێ سەندرایەوە. دوو جار گەڕایەوە. شێخ مەحموودی حەفیدی بەرزنجی، زانا و سۆفی و فەرماندەی سەربازی و ئەو کەسەی خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند، لە ژیانێکی پڕ لە سەرپێچیی خۆیدا هەموو ئەوەی بەرجەستە کرد کە نەتەوەخوازیی کورد لە سەدەی دواتردا دەبوو بەوە. پاشایەتییەکەی نەبردەوە، بەڵام بیرۆکەکەی بەوەندە قوڵی لە مێژوودا جێگیر کرد کە هیچ هێزێکی دواتر نەیتوانیوە بیسڕێتەوە.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: بنەماڵەی بەرزنجی؛ باوەڕ، خوێن و شاخەکانی سلێمانی
2. بەشی 2: جیهانێکی تێکڕووخاو؛ کوردستان لە کۆتایی ئیمپراتۆریی عوسمانی
3. بەشی 3: دامەزراندنی بەریتانی و یەکەم خیانەت (1919)
4. بەشی 4: یەکەم ڕاپەڕین؛ پارێزگارێک دەبێتە پاشا
5. بەشی 5: دوورخستنەوە، گەڕانەوە و پاشایەتیی کوردستان (1922–1923)
6. بەشی 6: هێزی ئاسمانیی شاهانە لە ئاسمانی کوردستان؛ ئیمپراتۆرییەت لە ڕێی ئاسمانەوە
7. بەشی 7: سێیەم ڕاپەڕین؛ دوا ئاگر (1930–1931)
8. بەشی 8: شکست، شکۆ و بێدەنگیی درێژ
9. بەشی 9: میرات؛ پاشای بێ تاج
10. ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی شێخ مەحموودی بەرزنجی
بەشی 1: بنەماڵەی بەرزنجی؛ باوەڕ، خوێن و شاخەکانی سلێمانی
بۆ تێگەیشتن لە شێخ مەحموود، سەرەتا دەبێت لەو بنەماڵەیە تێبگەین کە لێی هاتووە؛ چونکە لە کوردستاندا، وەک زۆربەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پێش سەردەمی نوێ، ئەو بنەماڵەیەی تێیدا لەدایک دەبوویت تەنها پێگەی کۆمەڵایەتیت دیاری نەدەکرد، بەڵکو هەموو ئەو چوارچێوە مەتاڤیزیکییەشی دیاری دەکرد کە کۆمەڵگەکەت لە ڕێیەوە لە جیهان تێدەگەیشت. بنەماڵەی بەرزنجی تەنها خاوەن زەوی یان سەرۆکی هۆز نەبوون. سەید بوون، واتە لە نەوەکانی پێغەمبەر محەممەد، و بۆ چەندین نەوە وەک ناوەندی ڕۆحیی تەریقەتی سۆفیگەریی قادری لە ناوچەی سلێمانیدا خزمەتیان کردبوو. دەسەڵاتیان لەسەر بناغەیەک دامەزرابوو کە هیچ پارێزگارێکی عوسمانی یان بەڕێوەبەرێکی بەریتانی نەیدەتوانی بە ئاسانی هاوتاکەی دروست بکات: خۆشەویستیی خەڵک.
مەحموود لە 1878دا لەم جیهانەی ئەرکی پیرۆز و دەسەڵاتی بۆماوەییدا لەدایک بوو. باوکی، شێخ سەعیدی بەرزنجی، پیاوێکی خاوەن پێگەی بەرز بوو. مەحموودی گەنج بە نەریتی کلاسیکیی فێربوونی ئیسلامی پەروەردە کرا؛ قورئان، فیقه، خوایناسی و بوارە نهێنییەکانی ڕاهێنانی سۆفیگەری. کاتێک تەمەنی گەیشتە سی ساڵی و تێپەڕی، نیشانەکانی مردنی ئیمپراتۆریی عوسمانی بە ڕوونی دەردەکەوتن. سلێمانی و ناوچەکانی دەوروبەری بەرەو داهاتوویەکی نادیار دەچوون. ئەو شێخە بەرزنجییەی دەبوو لەناو ئەم ئاڵۆزییەدا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە، دەبوو زۆر لە سۆفییەکی زانا زیاتر بێت.
بەشی 2: جیهانێکی تێکڕووخاو؛ کوردستان لە کۆتایی ئیمپراتۆریی عوسمانی
ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی یەکێکە لە ڕووداوە بنەڕەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، و هیچ گەلێک بەوەندە تاڵیی کورد دەرئەنجامەکانی نەچەشت. هێزە بەریتانییەکان ئەو سێ ویلایەتە پێشوویەی عوسمانییان داگیر کرد کە دواتر دەبوون بە عێراق. باشووری کوردستان کەوتە ناو ناوچە جێناکۆکەکەی داگیرکاریی بەریتانیا.
لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس و پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا، ئاماژە هەبوو کە ڕەنگە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد پێشکەش بکرێت. ئەم هیوانە هەرگیز بەدی نەهاتن. پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا جێی سیڤەری گرتەوە و هیچ باسێکی ئۆتۆنۆمیی کوردی تێدا نەبوو. شێخ مەحموودی بەرزنجی لە چوارچێوەی ئەم بەڵێنە شکێنراوانەدا ڕاپەڕی.
بەشی 3: دامەزراندنی بەریتانی و یەکەم خیانەت (1919)
لە نیسانی 1919دا، مەحموود بە فەرمی بە حاکم، واتە پارێزگار، بۆ لیوای سلێمانی دامەزرا. بۆ بەریتانییەکان ئەمە ئاسانکارییەکی کارگێڕی بوو، بەڵام شێخ مەحموود خۆی بە ڕابەری گەلەکەی دەزانی. تا ئایاری 1919، دەستگیر کرا، لە دادگایەکی سەربازیی بەریتانی دادگایی کرا و حوکمی ئێعدامکردنی بەسەردا درا کە دواتر سووک کرایەوە. پاشان بۆ بەسرە و لەوێوە بۆ هیندستان دوور خرایەوە.
بەشی 4: یەکەم ڕاپەڕین؛ پارێزگارێک دەبێتە پاشا
ڕاپەڕینە کارەساتبارەکەی عێراق لە 1920دا، هەژمارەکانی لەندەنی لە بنەڕەتەوە گۆڕی. لە ئەیلوولی 1922دا، بەریتانییەکان بڕیارێکی سەرسوڕهێنەریان دا بۆ گەڕاندنەوەی شێخ مەحموود. لە 10ی تشرینی دووەمی 1922دا، شێخ مەحموودی بەرزنجی خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند؛ فەرماننامەی دەرکرد، وەزیری دانا و ڕۆژنامەی ڕۆژی کوردستانی دامەزراند.
بەشی 5: دوورخستنەوە، گەڕانەوە و پاشایەتیی کوردستان (1922–1923)
پاشایەتیی کوردستان ئاڵا و دراو و ئەنجومەنی وەزیران و سوپای هەبوو. تا تەممووزی 1923، دوای ئەوەی هێزە بەریتانی و عێراقییەکان بە پشتیوانیی هێزی ئاسمانیی شاهانە ڕووبەڕووی هێزەکانی شێخ مەحموود بوونەوە، پاشایەتییەکە ڕووخا. شێخ هەڵات بۆ شاخە سنوورییەکانی ئێران.
بەشی 6: هێزی ئاسمانیی شاهانە لە ئاسمانی کوردستان؛ ئیمپراتۆرییەت لە ڕێی ئاسمانەوە
هێزی ئاسمانیی شاهانە لە میسۆپۆتامیا پێشەنگی بەکارهێنانی فڕۆکە دژی ئامانجە مەدەنییەکان بوو وەک ئامرازێکی ناچارکردنی سیاسی. ئەو گوندانەی گومان دەکرا پشتیوانی لە شەڕکەرانی شێخ مەحموود بکەن، بەبێ ئاگادارکردنەوە بۆردومان دەکران. بەڵام تەنانەت لەژێر ئەم توندوتیژییەشدا، شێخ ڕەتی دەکردەوە بە تەواوی تەسلیم بێت؛ لە شاخەکانەوە شەڕی چریکیی بەڕێوە دەبرد و چاوەڕێی ئەو دەرفەتە بوو کە باوەڕی وابوو جارێکی دیکە دێتەوە.
بەشی 7: سێیەم ڕاپەڕین؛ دوا ئاگر (1930–1931)
لە 1930دا، شێخ مەحموود بۆ سێیەم جار ئاڵاکەی بەرز کردەوە. هێزی ئاسمانیی شاهانە جارێکی دیکە پێگەکانی بۆردومان کرد. تا 1931، ڕاپەڕینەکە کۆتایی هات. بۆ باشوور، بۆ ناسرییە، گواسترایەوە و بۆ نزیکەی دوو دەیە لەژێر دۆخێکدا بوو کە لە ڕاستیدا بەندکردن لە ماڵەوە بوو؛ تەنها لە 1941دا گەڕایەوە بۆ سلێمانی. لەوێ لە 17ی تشرینی یەکەمی 1956دا کۆچی دوایی کرد.
بەشی 8: شکست، شکۆ و بێدەنگیی درێژ
شێخ مەحموود بۆ یەکەم جار بە ڕوونی و یەکگرتووییەکی سیاسی دەری بڕی کە کورد گەلێک پێک دەهێنن، ئەم گەلە نیشتمانێکی هەیە و ئەم نیشتمانە مافی ئەوەی هەیە لەلایەن کوردەوە بەڕێوە ببرێت. شێوەیەکی دامەزراوەیی بەو داواکارییە بەخشی؛ حکومەتێک، ئاڵایەک، ڕۆژنامەیەک و پاشایەک. بەمە نەتەوەخوازیی کوردی لە بواری ئاواتەوە گواستەوە بۆ بواری بەرنامەی سیاسی.
بەشی 9: میرات؛ پاشای بێ تاج
شێخ مەحموودی بەرزنجی چوار ساڵ پێش یەکەم ڕاپەڕینی کوردیی سەردەمی نوێ لە عێراق کۆچی دوایی کرد؛ ڕاپەڕینەکەی مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان. ژیانی ئەوەندە بەردەوام نەبوو کە هەڵمەتی ئەنفال، هێرشە کیمیاییەکەی هەڵەبجە یان حکومەتی هەرێمی کوردستان ببینێت. بەڵام ئەو زنجیرەیە نەپچڕاوە؛ کاتێک مستەفا بارزانی ئاڵای نەتەوەخوازیی کوردی لە شاخەکان بەرز کردەوە، بە ئاگاییەوە میراتگری ئەو نەریتە بوو کە شێخ مەحموود دایمەزراندبوو.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی شێخ مەحموودی بەرزنجی
1878 — لە سلێمانی لە بنەماڵەی بەرزنجی، بنەماڵەی شێخە سۆفییەکانی تەریقەتی قادری، لەدایک بوو.
10ی تشرینی دووەمی 1922 — خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند؛ ڕۆژنامەی ڕۆژی کوردستانی دامەزراند.
تەممووزی 1923 — پاشایەتییەکە سەرکوت کرا؛ شێخ بۆ شاخە سنوورییەکانی ئێران هەڵات.
1930–1931 — سێیەم ڕاپەڕین؛ تەسلیم بوو؛ بۆ ناسرییە گواسترایەوە.
17ی تشرینی یەکەمی 1956 — لە تەمەنی حەفتا و هەشت ساڵیدا لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
1. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Sluglett, Peter. Britain in Iraq. I.B. Tauris, 2007.
4. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
5. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
6. Longrigg, Stephen Hemsley. Iraq, 1900 to 1950. Oxford University Press, 1953.
7. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion. University of Texas Press, 1989.
8. Soane, E.B. To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise. John Murray, 1912.
پرسیارە باوەکان
شێخ مەحموودی بەرزنجی کێ بوو؟
شێخ مەحموودی بەرزنجی (1878–1956) ڕابەرێکی ئایینیی کوردی سلێمانی بوو کە سێ ڕاپەڕینی چەکداری دژی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی بەریتانیا بەڕێوە برد و لە تشرینی دووەمی 1922دا خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند. وەک باوکی دامەزرێنەری نەتەوەخوازیی نوێی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت.
پاشایەتیی کوردستان چی بوو؟
پاشایەتیی کوردستان، کە لە 10ی تشرینی دووەمی 1922دا ڕاگەیەنرا، یەکەم دەوڵەتی فەرمیی کوردی لە سەردەمی نوێدا بوو؛ ئاڵا و ئەنجومەنی وەزیران و دراو و سوپا و ڕۆژنامەی ڕۆژی کوردستانی هەبوو. لە تەممووزی 1923دا، هێزە بەریتانی و عێراقییەکان بە پشتیوانیی هێزی ئاسمانیی شاهانە سەرکوتیان کرد.
میراتی شێخ مەحموودی بەرزنجی چییە؟
یەکەم ڕابەری کورد بوو کە شێوەیەکی دامەزراوەیی بە دەوڵەتداریی نەتەوەیی بەخشی. هەموو بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکانی دواتر، لە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە تا حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەو بوارە بیرۆکەییەدا کاریان کردووە کە ئەو کردبوویەوە.