لە 29ی حوزەیرانی 1925، لە شاری دیاربەکر، شێخێکی سۆفیی نەقشبەندی لە گوندی پیران، لەو ناوچەیەی ئێستا پارێزگای بینگۆڵە، بە فەرمانی دادگای سەربەخۆییی ڕۆژهەڵاتی کۆماری نوێی تورکیا، لەگەڵ چل و شەش کەسایەتیی دیکەی کورد و ئایینی لە سێدارە درا. ناوی شێخ سەعید بوو. حەوت مانگ پێشتر، گەورەترین ڕاپەڕینی کوردی دژ بە ئەنقەرەی لە دامەزراندنی کۆمارەوە هەڵگیرساندبوو؛ ڕاپەڕینێک کە بەخێرایی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ پەخش بوو، پێش ئەوەی سوپای تورکیا سەرکوتی بکات. ڕاپەڕینەکە شکستی هێنا. بەڵام ئەو شکستە بوو بە ئەفسانەیەکی بنەڕەتیی بەرگریی کورد، و شێخ سەعید بوو بە یەکێک لە شەهیدە دیاریکەرەکانی هۆشیاریی نەتەوەییی کورد لە سەدەی بیستەمدا.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: پیران؛ ئەو جیهانەی شێخێکی پێ گەیاند
2. بەشی 2: تەریقەتی نەقشبەندی و ئیسلامی سیاسیی کوردی
3. بەشی 3: کۆماری تورکیا و پرسی کورد
4. بەشی 4: ڕێگای بەرەو ڕاپەڕین
5. بەشی 5: شوباتی 1925؛ ڕاپەڕین دەست پێ دەکات
6. بەشی 6: پەخشبوون و شکستی ڕاپەڕین
7. بەشی 7: دادگاکانی سەربەخۆییی ڕۆژهەڵات
8. بەشی 8: سێدارە؛ دروستبوونی شەهیدێک
9. بەشی 9: میرات؛ ئەو ناوەی نەدەمرد
بەشی 1: پیران؛ ئەو جیهانەی شێخێکی پێ گەیاند
شێخ سەعید نزیکەی ساڵی 1865 لە خنوس یان پاڵو، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ پارێزگای بینگۆڵ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لەدایک بوو. سەر بە تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی بوو و لە بنەماڵەیەک هاتبوو کە سەرکردە ئایینییەکانی دەسەڵاتیان بەسەر تۆڕێکی فراوانی هۆزە کوردییەکان لە ناوچە زازاکییەکانی ڕۆژهەڵاتی تاورۆسدا دەڕۆیشت. نازناوی شێخی تەنها بۆ ڕێزلێنان نەبوو؛ کەسێکی دیاری دەکرد کە چووبووە ئاستە باڵاکانی فێرکاریی تەسەوف، ڕێبەری ڕۆحانیی هەزاران شوێنکەوتوو بوو و دەسەڵاتی لە کۆمەڵگەدا لە هەمان کاتدا ئایینی و دادوەری و سیاسی بوو.
بەشی 2: تەریقەتی نەقشبەندی و ئیسلامی سیاسیی کوردی
تەریقەتی نەقشبەندی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمەوە کۆمەڵەی سۆفیی زاڵ لە ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی بوو. لەگەڵ لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی و تێکدانی هاوپەیمانییە هۆزییە کوردییەکان بە هەڵمەتە سەربازییەکان، شێخە نەقشبەندییەکان ئەو بۆشاییەیان پڕ کردەوە؛ دەسەڵاتێکی ئایینیی سنووربەزێنی هۆزەکان، تۆڕی خانەقا و موریدەکان، و شکۆی هێمایییان دابین کرد کە ڕێگەی پێ دەدان ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک لە دەرەوەی سنوورە هۆزی و زمانییەکاندا کۆ بکەنەوە. شێخ سەعید لە ناوچەی گەنج میراتگری ئەم نەریتە بوو؛ کەسایەتییەک کە دەسەڵاتە ئایینییەکەی توانای سەرکردایەتیکردنی بزووتنەوەیەکی پێ دەدا کە سەرکردە تەنها هۆزییەکان نەیاندەتوانی پێکی بهێنن.
بەشی 3: کۆماری تورکیا و پرسی کورد
کۆماری تورکیا کە لە تشرینی یەکەمی 1923 ڕاگەیەنرا، لەسەر بنەماگەلێک بنیاتی نرا کە لە لایەنە بنەڕەتییەکاندا لەگەڵ ئەو پێگەیە ناگونجا بوون کە کورد لە سەردەمی کۆتاییی عوسمانیدا هەیبوو. دەوڵەتی نوێ سێکۆلار بوو؛ خەلافەتی لە 1924 هەڵوەشاندەوە، دادگاکانی ئایینیی داخست، تەریقەتە سۆفییەکانی سەرکوت کرد و دامەزراوە ئیسلامییەکانی خستە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت. هەروەها بە واتایەکی تایبەت بە تورکەکان نەتەوەگەر بوو؛ بوونی نەتەوەیەکی کوردی ڕەت دەکردەوە، کوردی بە «تورکی چیایی» ناودەبرد و دەستی کرد بە سەرکوتکردنی زمانی کوردی و جل و دەربڕینی کولتووری. بۆ کەسێکی وەک شێخ سەعید، شێخێکی سۆفی کە دەسەڵاتی بەتەواوی ئایینی بوو و کەسێکی کوردزمان کە کۆمەڵگەکەی بەتەواوی کورد بوو، کۆماری نوێ هێرشێک بوو بۆ سەر هەموو ئەو شتانەی مانایان بە ژیانی دەبەخشی.
بەشی 4: ڕێگای بەرەو ڕاپەڕین
ساڵانی 1923 و 1924 زیادبوونی گرژییان لەنێوان دەوڵەتی کەمالی و کۆمەڵگە کوردییەکانی سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بینی. هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە ئازاری 1924دا گرنگییەکی تایبەتی هەبوو؛ ڕەواییی ئیسلامیی ئەو سیستەمە عوسمانییەی لابرد کە پێگەی بە هۆز و شێخە کوردەکان لە چوارچێوەیەکی سیاسیی فراوانتردا دەدا، و بە شێوەیەکی ڕوون ئاراستەی بەرنامە کولتوورییەکەی دەوڵەتی نوێی نیشان دا. ڕێکخراوە سیاسییە نهێنییە کوردییەکان، بە تایبەتی ئازادی، کۆمەڵەیەکی نەتەوەگەری کوردی کە لەنێوان ئەفسەرە پێشوویە کوردەکانی سوپای عوسمانیدا پاڵپشتییەکی بەرچاوی هەبوو، دەستیان بە پلاندانان بۆ بەرگری کرد. شێخ سەعید ڕاکێشرایە ناو ئەم تۆڕانە و تا کۆتاییی 1924 لە پەیوەندیدا بوو لەگەڵ ئەوانەی پلانی ڕاپەڕینێکی گەورەیان دادەنا.
بەشی 5: شوباتی 1925؛ ڕاپەڕین دەست پێ دەکات
ڕاپەڕینەکە لە شوباتی 1925دا پێش وادە هەڵگیرسا؛ هۆکارەکەی پێکدادانێک بوو لە گوندی پیران لەنێوان ژاندارمەکان، کە هەوڵیان دەدا هەندێک لە شوێنکەوتووانی شێخ سەعید دەستگیر بکەن، و خودی شوێنکەوتووانەکەدا. شێخ سەعید، لەبری ئەوەی ڕێگە بدات دەستگیرکردنەکە ئەنجام بدرێت، کە پلانی ڕاپەڕینێکی هەماهەنگی دەخستە مەترسییەوە، بڕیاری شەڕکردنی دا. ڕاپەڕینەکە بەخێرایی لە ناوچە کوردییە زازاکی و کورمانجییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا پەخش بوو. شارە گرنگەکانی وەک ئەلازیغ، گەنج و پاڵو بۆ ماوەیەکی کورت کەوتنە دەست هێزە ڕاپەڕیوەکان. شێخ سەعید لەپاڵ دۆزی نەتەوەییی کورددا ئاڵای ئایینیی ئیسلامی بەرز کردەوە و خەباتەکەی وەک بەرگری لە باوەڕ دژ بە سێکۆلاریزمی بێخوای کەمالی خستە ڕوو.
بەشی 6: پەخشبوون و شکستی ڕاپەڕین
حکومەتی تورکیا بە هێزێکی زۆر بەهێزتر وەڵامی دایەوە. دوو فەیلەقی سوپا دژ بە ڕاپەڕیوەکان نێردران، و دادگاکانی سەربەخۆییی ڕۆژهەڵات دامەزران بۆ دابینکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە و ئەوانەی بە پشتیوانی ڕاپەڕینەکە دادەنران. بنکەی سەربازیی دیاربەکر لە بەرامبەر هێرشی ڕاپەڕیوەکاندا خۆی ڕاگرت؛ شکستێک کە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگییەکی چارەنووسسازی هەبوو. تا نیسانی 1925، ڕاپەڕینەکە لە کرداردا سەرکوت کرابوو. خودی شێخ سەعید لە چیاکاندا، لە کاتی هەوڵدان بۆ هەڵاتن بەرەو سنووری ئێران، دەستگیر کرا. بۆ دادگاییکردن هێنرایە دیاربەکر.
بەشی 7: دادگاکانی سەربەخۆییی ڕۆژهەڵات
دادگاکانی سەربەخۆییی ڕۆژهەڵات بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری دانەڕێژرابوون؛ بۆ دەستەبەرکردنی ئەنجام داڕێژرابوون. ئەو دادگایەی لە هاوینی 1925 لە دیاربەکر شێخ سەعیدی دادگایی کرد، دادگایەکی سەربازی بوو کە لەژێر دەسەڵاتەکانی باری نائاساییدا کاری دەکرد، بەبێ دادوەرییەکی سەربەخۆ، مافی تانەدان، و بە ئەنجامێکی پێشوەختە دیاریکراو. شێخ سەعید تۆمەتبار کرا بە سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕینێکی چەکداری دژ بە دەوڵەت و هاندان بۆ کۆنەپەرستیی ئایینی دژ بە کۆمار. لە هەردوو تۆمەتەکەدا تاوانبار کرا. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، لە دادگاییکردنەکەیدا بە شکۆوە بەرگریی لە خۆی کردووە، سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکەی دان پێدا ناوە و بەرگرییەکی سیاسیی یەکگرتووی لە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد پێشکەش کردووە، کە دادگاکە بەتەواوی ئامادە نەبوو مامەڵەی لەگەڵدا بکات.
بەشی 8: سێدارە؛ دروستبوونی شەهیدێک
لە 29ی حوزەیرانی 1925، شێخ سەعید و چل و شەش سەرکردە و کەسایەتیی دیکەی کورد لە دیاربەکر لە سێدارە دران. مەرگی ئەو و ئەوانەی لەگەڵیدا لە سێدارە دران، شتێکی بە بیرەوەریی نەتەوەییی کورد بەخشی کە پێشتر نەیبوو: شەهادەتێکی بنەڕەتی. مەبەست لە ئێعدامەکە پیشاندانی دەسەڵاتی ڕەهای دەوڵەت و بێسوودیی بەرگری بوو. بەڵام بوو بە سەرچاوەی ئەفسانەیەکی بەردەوام. ناوی شێخ سەعید دەستبەجێ چووە ناو نەریتی زارەکیی کورد، و بیرەوەریی ڕاپەڕینەکە، بیرەوەریی گەلێک کە تەنانەت لە شکستیشدا هەستا، چیرۆکێکی بە نەوەکانی دواتری چالاکوانە سیاسییە کوردەکان دا تا دەربارەی خۆیان بیگێڕنەوە.
بەشی 9: میرات؛ ئەو ناوەی نەدەمرد
میراتی شێخ سەعید لە نزیکەی ساتی ئێعدامکردنییەوە جێگەی مشتومڕ بووە. مێژوونووسیی نەتەوەگەری تورک ئەوی وەک توندڕەوێکی ئایینیی کۆنەپەرست و ئامرازێکی ئیمپریالیزمی بەریتانیا خستە ڕوو. هەندێک نەتەوەگەری سێکۆلاری کورد، کە لە چوارچێوە ئیسلامییەکەی ڕاپەڕینەکە نیگەران بوون، ڕەهەندە نەتەوەییەکەیان کەمڕەنگ کردەوە. ئیسلامییە کوردەکان وەک بەرگریکارێکی باوەڕ لەباوەشیان گرت. نەتەوەگەرە کوردەکانی نەریتە جیاوازەکان وەک پێشەنگێکی بەرگریی چەکداری بە هی خۆیان زانی. ڕاستییەکە لە هەریەک لەم وێناکردنانە ئاڵۆزترە: شێخ سەعید لە هەمان کاتدا شێخێکی سۆفی بوو کە بەرگریی لەو سیستەمە ئایینییە دەکرد کە تێیدا گەورە بووبوو، سەرکردەیەکی کورد بوو کە بەرەنگاری لەناوبردنی کولتووریی گەلەکەی دەبووەوە، و کەسایەتییەکی سیاسی بوو کە ڕاپەڕینەکەی، هەر پاڵنەرێکی هەبووبێت، بوو بە ڕووداوی بنەڕەتیی بەرگریی کورد دژ بە دەوڵەتی تورکیا لە سەدەی بیستەمدا. ڕاپەڕینی چەکداریی پەکەکە کە لە 1984 دەستی پێ کرد و بزووتنەوە سیاسییە جەماوەرییە کوردییەکانی دەیەکانی دواتر، هەموویان لەو بوارە سیاسی و هێماییەدا کاریان دەکرد کە ڕاپەڕینی شێخ سەعید کردبوویەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی شێخ سەعید
نزیکەی 1865؛ لە پیران، قەزای گەنج، باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، لەدایک دەبێت.
1908؛ شۆڕشی تورکە گەنجەکان؛ کرانەوەیەکی سیاسیی کورتی کوردی.
1923؛ کۆماری تورکیا ڕادەگەیەنرێت؛ هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە 1924 هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سیستەمی نەریتیی کورد نیشان دەدات.
کۆتاییی 1924؛ شێخ سەعید لەگەڵ ڕێکخراوی نەتەوەگەری کوردیی ئازادی پەیوەندی دەگرێت؛ پلاندانان بۆ ڕاپەڕین دەست پێ دەکات.
شوباتی 1925؛ ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە گوندی پیران پێش وادە هەڵدەگیرسێت؛ بەخێرایی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا پەخش دەبێت.
نیسانی 1925؛ سوپای تورکیا ڕاپەڕینەکە شکست دەدات؛ شێخ سەعید لە کاتی هەڵاتن بەرەو ئێران دەستگیر دەکرێت.
هاوینی 1925؛ لەبەردەم دادگای سەربەخۆییی ڕۆژهەڵات لە دیاربەکر دادگایی دەکرێت؛ بە ڕاپەڕین و کۆنەپەرستیی ئایینی تاوانبار دەکرێت.
29ی حوزەیرانی 1925؛ لەگەڵ چل و شەش کەسی دیکە لە دیاربەکر لە سێدارە دەدرێت.
سەرچاوەکان
1. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion. University of Texas Press, 1989.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
5. Zürcher, Erik-Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 1993.
6. White, Paul J. Primitive Rebels or Revolutionary Modernizers? Zed Books, 2000.
7. Dersimi, Nuri. Hatıratlarım (بیرەوەرییەکانم). Halep, 1952.
8. Ozoglu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State. SUNY Press, 2004.
پرسیارە باوەکان
شێخ سەعید کێ بوو؟
شێخ سەعید (نزیکەی 1865–1925) شێخێکی سۆفیی نەقشبەندی لە پیران لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا بوو، کە ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی لە شوبات–ئازاری 1925دا سەرکردایەتی کرد؛ یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژ بە کۆماری تورکیا. دەستگیر کرا، لەلایەن دادگایەکی سەربازییەوە دادگایی کرا و لە 29ی حوزەیرانی 1925 لە دیاربەکر، لەگەڵ چل و شەش کەسی دیکە، بە لەسێدارەدان ئێعدام کرا.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید ئایینی بوو یان نەتەوەگەر؟
هەردووکیان. شێخ سەعید ڕاپەڕینەکەی بە چوارچێوەیەکی ئیسلامی خستە ڕوو، وەک بەرگری لە خەلافەت و نەریتە سۆفییەکان دژ بە سێکۆلاریزمی کەمالی، و لە هەمان کاتدا سوودی لە تۆڕە نەتەوەگەرە کوردییەکان، بە تایبەتی ڕێکخراوی ئازادی، وەرگرت. توێژەران هێشتا مشتومڕ لەسەر کێشی ڕێژەییی پاڵنەرە ئایینی و نەتەوەگەرەکان دەکەن. ڕاپەڕینەکە هەم پاڵپشتیی پارێزگارە ئایینییەکان و هەم پاڵپشتیی نەتەوەگەرە سێکۆلارە کوردەکانی ڕاکێشا، کە ئاماژە بە تێکەڵبوونی هەردوو ڕەهەندەکە دەکات.
شێخ سەعید بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟
سەرکردایەتیی یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژ بە کۆماری تورکیای کرد، و ئێعدامکردنی ئەو یەکەم شەهادەتی بنەڕەتیی بیرەوەریی نەتەوەییی کوردی لەژێر دەوڵەتی نوێی تورکیادا دروست کرد. ڕاپەڕینەکە شێوەی سیاسی و هێماییی دەیەکانی دواتری بەرگریی کورد لە تورکیای دانا، لە ڕاپەڕینی دەرسیم لە 1937ەوە تا هەڵمەتی چەکداریی پەکەکە کە لە 1984 دەستی پێ کرد.