گەلی کورد لە مێژە بە مێژووی دەوڵەمەند و کولتووری زیندووی خۆی ناسراوە. عەشیرەتە کوردەکان، کە بە زۆری لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڵاو بوونەتەوە، ڕۆڵێکی بەرچاویان لە داڕشتنی دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکەدا هەبووە. لەم وتارەدا بە ناو مێژووی کورددا دەڕۆین و عەشیرەتە جۆراوجۆرە کوردەکان، کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد و کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکان دەناسین؛ ئەوانەی لە ڕێگەی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کوردییەوە پاڵیان بە گۆڕانکارییە گەورەکانەوە ناوە.
بنەچەی عەشیرەتە کوردەکان
دەکرێت بنەچەی عەشیرەتە کوردەکان تا سەردەمە کۆنەکان بەدوادا بچین. باوەڕ وایە کە کوردەکان نەوەی مادەکانن؛ گەلێکی کۆنی ئێرانی کە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری هەبوو. پەرەسەندنی ناسنامەی کوردی لە سەدەی 8ی زایینیدا دەستی بە شێوەگرتن کرد، کاتێک کوردەکان لە ناوچە جیاوازەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆ نیشتەجێ بوون. ئەم بڵاوبوونەوە جوگرافییە بوو بە هۆی پەرەسەندنی پێکهاتە عەشیرەتییە تایبەتەکان، دابونەریت و نەریتە جیاوازەکان.
عەشیرەتە گرنگە کوردەکان
ناساندنی عەشیرەتە جیاوازە کوردەکان تێگەیشتنمان لە پێکهاتەی ئاڵۆزی کولتوور و میراتی کوردستان قوڵ دەکاتەوە. ئەمانە هەندێک لە عەشیرەتە بەرچاوەکانن:
ئێزدییەکان ـ بە زۆری لە باکووری عێراق دەژین و شوێن نەریتێکی ڕۆحانیی تایبەت دەکەون کە جیاوازە، بەڵام زۆرجار لەگەڵ ناسنامەی باوی کوردیدا تێکەڵ دەبێت.
جاف ـ عەشیرەتی جاف بە زۆری لە عێراقی ئەمڕۆ نیشتەجێیە و بە گرنگیی مێژوویی خۆی لە ئەدەب و بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکاندا ناسراوە.
بارزانی ـ عەشیرەتێکی گەورەی کوردە کە کاریگەریی سیاسیی زۆری هەیە، بە تایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا. بارزانییەکان بە سەرکردایەتی و بەرخۆدانیان دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکان باش ناسراون.
تاڵەبانی ـ ئەم عەشیرەتە کە جەلال تاڵەبانیی کۆچکردوو دایمەزراندووە، لە مێژووی کورددا ڕۆڵێکی گرنگی لە گفتوگۆ سیاسییەکان و بزووتنەوەکانی ڕزگاریدا هەبووە.
کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکان و سەرکردە مێژووییەکانی کورد
لە ماوەی سەدەکاندا، کەسایەتی و سەرکردەی زۆری کورد دەرکەوتوون کە داکۆکییان لە مافەکانی گەلی کورد و دانپێدانان بەو گەلە کردووە. هەوڵەکانیان بۆ پەرەپێدانی مێژوو و کولتووری کوردی، خۆڕاگری و سووربوونی کوردەکان لەسەر ناسنامەی خۆیان ڕەنگ دەدەنەوە. ئەمانە هەندێک لە کەسایەتییە بەرچاوەکانن:
شێخ عوبەیدوڵڵا ـ سەرکردەیەکی سەرەتای سەدەی 20 کە بە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کوردی دژی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ناسراوە. ڕوانگەکەی بۆ دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی، ئاواتەکانی دیاریکردنی چارەنووسی بزووت.
محەممەد حەمە عومەر ـ ڕۆشنبیر و نووسەرێکی بەرچاو کە لە سەردەمی دەسەڵاتی داگیرکەریدا لە پەرەپێدانی ئەدەبی کوردی و پاراستنی زمانی کوردیدا ڕۆڵێکی بنەڕەتیی هەبوو.
سەباح فیراق ـ چالاکوانێکی سیاسیی هاوچەرخ کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا داکۆکی لە مافەکانی کورد دەکات و جەخت لە گرنگیی دیپلۆماسی لە بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمە سەرکوتکەرەکاندا دەکاتەوە.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و کاریگەرییەکانیان
هەوڵی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی، لە چەندین بزووتنەوەی مێژووییدا دەرکەوتووە. ئەم بزووتنەوانە بۆ تێگەیشتن لە بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کوردی پێویستن؛ ئەوانەی تەنها کۆمەڵگای کوردییان دانەڕشتووە، بەڵکو سیاسەتی ناوچەکەشیان داڕشتووە.
کۆماری کوردیی ساڵی 1946
یەکێک لە ساتە چارەنووسسازەکانی مێژووی کورد، دامەزراندنی کۆماری کوردیی مەهاباد لە 1946 بوو. ئەم کۆمارە کەم‌تەمەنە گرنگ بوو، چونکە یەکەم هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی دوای جەنگی دووەمی جیهانی نیشان دەدا. سەرنجی چەندین هێزی نێودەوڵەتیی ڕاکێشا و گرنگیی ئاواتەکانی کوردی خستە بەر ڕووناکی. هەرچەندە کۆمارەکە لە ماوەی ساڵێکدا هەڵوەشێندرایەوە، میراتەکەی بەردەوام کاریگەریی لەسەر بیری سیاسی و هۆشیاریی نەتەوەیی کورد هەیە.
پێشمەرگە و ڕۆڵیان لە بەرخۆداندا
لە ماوەی چەندین دەیەدا، پێشمەرگە، هێزە سەربازییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ڕۆڵێکی سەرەکییان لە بەرخۆدان دژی ڕژێمە سەرکوتکەرەکاندا هەبووە. خەباتیان دژی سەدام حسێن لە ماوەی هەڵمەتی ئەنفال لە کۆتایی ساڵانی 1980دا، نموونەی بڕیاری پتەوی گەلی کورد بۆ بەرگریکردن لە ماف و ناسنامەی خۆی بوو. پێشمەرگە تەنها کەسایەتیی سەربازی نین؛ بەڵکو هێمای بوێری و گیانبەختکردنە گەورەکانی نەتەوەی کوردن.
بزووتنەوە نوێیەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن
لە ساڵانی دواییدا، ناوچە کوردییەکان، بە تایبەتی لە عێراق، بزووتنەوەی گرنگیان بەرەو خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی زیاتر بە خۆوە بینیوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە چەسپاندنی خۆی وەک یەکەیەکی سیاسیی بەرچاودا هەنگاوی ناوە. ڕاپرسیی سەربەخۆیی لە 2017 ساتێکی وەرچەرخان بوو، کە خواستی گەلی کوردی بۆ پاراستنی کولتوورەکەی لە چوارچێوەیەکی سیاسیی دانپێدانراودا نیشان دەدا.
کاریگەریی کولتووری کوردی
کولتووری کوردی تێکەڵەیەکی زیندووی نەریت، مۆسیقا و هونەرە کە دیمەنە جۆراوجۆرەکانی شوێنی ژیانی عەشیرەتەکان ڕەنگ دەداتەوە. ئەم میراتە کولتوورییە دەوڵەمەندە بناغەی ناسنامەی گەلی کوردە. ئەمانە هەندێک لە لایەنە سەرەکییەکانی کولتوور و میراتی کوردستانن:
مۆسیقا و هەڵپەڕکێ ـ مۆسیقای کوردی بە ڕیتم و ئاوازە تایبەتەکانی ناسراوە و ئامێرە نەریتییەکانی وەک تەمبوور و دەفی تێدا بەکاردێت. هەڵپەڕکێ بەشێکی جیانەکراوەی جەژنە کولتوورییەکانە و زۆرجار ئاماژە بە ڕووداوە مێژووییەکان دەکات.
هونەر و ئەدەب ـ ئەدەبی کوردی چیرۆکەکانی پاڵەوانێتی، خۆشەویستی و مێژوو لە خۆ دەگرێت. نووسەرانی وەک ئەحمەدی خانی شوێنێکی نەسڕاوەیان لە ئەدەبی کوردیدا بەجێ هێشتووە و بەرهەمەکانیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەنگ دەدەنەوە.
جەژنەکان ـ جەژنەکانی وەک نەورۆز سەری ساڵی کوردی دیاری دەکەن و بە گەرموگوڕییەکی زۆرەوە جەژن دەگیرێن. هێمای نوێبوونەوە و ئازادین و ڕۆحی خۆڕاگریی گەلی کورد ڕەنگ دەدەنەوە.
ئەو کەسایەتییە مێژووییە کوردانەی ناسنامەیان داڕشت
زۆرێک لە کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان بە بەشدارییەکانیان لە سیاسەت، ئەدەب و کولتووردا کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر کۆمەڵگای کوردی داناوە. تێگەیشتن لە بەشدارییەکانیان ڕووناکی دەخاتە سەر ئەوەی چۆن ناسنامەی کوردی لە ماوەی سەدەکاندا شێوەی گرتووە:
سەلاحەدینی ئەییووبی ـ زۆرجار وەک پاڵەوانێکی نەتەوەیی ڕێزی لێ دەگیرێت. سەلاحەدین بە سەرکردایەتییەکەی لە ماوەی جەنگە خاچپەرستییەکاندا لە بیر دەمێنێتەوە؛ بە جەختکردنەوە لە ئازایەتی و یەکگرتن لە نێوان عەشیرەتە کوردەکاندا.
ئەحمەدی خانی ـ شاعیرێکی بەرچاوی کورد کە بەرهەمەکانی کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر ئەدەبی کوردی هەبووە، ئیلهامیان بە نەوەکان بەخشیوە و داکۆکییان لە ناسنامەی کوردی کردووە.
جەلال تاڵەبانی ـ وەک سەرکردەیەکی سیاسیی گرنگ لە کۆتایی سەدەی 20 و سەرەتای سەدەی 21دا، هەوڵەکانی تاڵەبانی لە دانوستانە دیپلۆماسییەکاندا لە داواکردنی ماف و دانپێدانان بۆ گەلی کورددا چارەنووسساز بوون.
ئاستەنگ و سەرکەوتنەکانی عەشیرەتە کوردەکان
هەرچەندە مێژووی دەوڵەمەند و فرەڕەنگی کورد بە دەستکەوتی بەرچاو دیار دەکرێت، گەلی کورد ئاستەنگی گەورەشی ڕووبەڕوو بووەتەوە. خەبات دژی ستەم، جیاکاری و ململانێ بەردەوام گێڕانەوەی کوردی داڕێژێت. بەڵام ڕۆحی پتەوی بەرخۆدان و یەکگرتنی عەشیرەتە کوردەکان سەرچاوەیەکی بەردەوامی هێزە.
خاڵە هاوچەرخە بەرچاوەکانی نەتەوەخوازیی کوردی
سەرنجی جیهانی بۆ بزووتنەوە کوردییەکان، مەیدانێکی بۆ گەلی کورد دروست کردووە تا مێژوو و کولتووری خۆی هاوبەش بکات. ئەمڕۆ کەسایەتییە گشتییە بەرچاوەکانی کورد بەردەوام لە مەیدانە نێودەوڵەتییەکاندا داکۆکی لە مافەکانی کورد دەکەن و پشتیوانیی جیهانی ڕادەکێشن. خۆڕاگریی عەشیرەتە کوردەکان لە توانایان بۆ ڕاکێشانی پشتیوانیی ڕێکخراوە مرۆڤدۆستەکان و داڕێژەرانی سیاسەتی بیانی دەرکەوتووە، بۆ ئەوەی پرسەکانی خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی کولتووری چارەسەر بکەن.
میراتێک لە خۆڕاگری و هیوا
گەشت بە ناو مێژووی کورددا بەڵگەیەکی قوڵە بۆ خۆڕاگریی گەلێک کە، سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی چەندین ئاستەنگ، بەردەوام داکۆکی لە ناسنامەکەی دەکات. مێژووی عەشیرەتە کوردەکان، کە بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکان و دیپلۆماسیی کوردی تێیدا دیارن، ئاواتەکانیان بۆ دانپێدانان و پاراستنی میراتی کولتووری ڕەنگ دەداتەوە.
بەشدارییە بەردەوامەکانی کەسایەتییە مێژووییە بەرچاوەکانی کورد، وەک چرایەک بۆ داهاتوو کار دەکەن و ئیلهام بە نەوە نوێیەکان دەبەخشن، تا ڕیشەکانی خۆیان ئامێز بکەن و لە هەمان کاتدا لە ئاستی جیهانیدا دانپێدانان داوا بکەن. پێکهاتەی کولتوور و میراتی کوردستان لە چیرۆکی ئەو کەسانە دروست بووە کە بوێریی خەونبینینیان بە ناسنامەیەکی یەکگرتوو و دانپێدانراوی کوردی هەبوو.
لە کاتێکدا گەلی کورد بە ناو ئاڵۆزییەکانی سیاسەت و ناسنامەی هاوچەرخدا دەڕوات، مێژووی دەوڵەمەندی بەردەوام ئیلهامی هیوا و یەکگرتن دەبەخشێت. ڕۆحی حاشاهەڵنەگری عەشیرەتە کوردەکان ئەوەمان دەخاتەوە بیر کە، هەرچەندە مێژوو شێوەی داون، داهاتوویان هێشتا نەنووسراوەتەوە؛ چاوەڕێی دەنگی هاوبەشیانە تا لە سەردەمەکاندا دەنگ بداتەوە.
پرسیارە باوەکان
بنەچەی عەشیرەتە کوردەکان چییە؟
دەکرێت بنەچەی عەشیرەتە کوردەکان تا سەردەمە کۆنەکان بەدوادا بچین و باوەڕ وایە کە نەوەی مادەکانن؛ گەلێکی کۆنی ئێرانی. ناسنامەی کوردی لە سەدەی 8ی زایینیدا دەستی بە پەرەسەندن کرد، کاتێک کوردەکان لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆ نیشتەجێ بوون.
هەندێک لە عەشیرەتە گرنگە کوردەکان کامانەن؟
عەشیرەتە بەرچاوە کوردەکان ئێزدییەکان، جاف، بارزانی و تاڵەبانی لە خۆ دەگرن؛ هەر یەکەیان لە کوردستاندا گرنگیی کولتووری و مێژوویی تایبەتی خۆی هەیە.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد کێن؟
لە کەسایەتییە گشتییە بەرچاوەکانی کورد، شێخ عوبەیدوڵڵا، محەممەد حەمە عومەر و سەباح فیراق هەن، کە هەموویان لە داکۆکیکردن لە ماف، کولتوور و ئەدەبی کوردیدا بەشدارییان کردووە.
کۆماری کوردیی ساڵی 1946 چ گرنگییەکی هەبوو؟
کۆماری کوردیی مەهاباد، کە لە 1946 دامەزرا، یەکەم هەوڵی دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردی دوای جەنگی دووەمی جیهانی نیشان دەدا. هەرچەندە کەم‌تەمەن بوو، سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشا و ئاواتەکانی کوردی خستە بەر ڕووناکی.
کولتووری کوردی چۆن کاریگەریی لەسەر ناسنامەیان داناوە؟
کولتووری کوردی، کە بە مۆسیقا، هونەر، ئەدەب و جەژنەکان دەوڵەمەند بووە، ڕۆڵێکی سەرەکیی لە داڕشتنی ناسنامە و میراتی کوردیدا هەیە و هەستی بەهێزی هاوبەستەیی کۆمەڵگا و خۆڕاگری لە گەلی کورددا پەرە پێ دەدات.