پوختە
ئەم وتارەی بلۆگە لە مێژووی پڕئاژاوەی گەلی کورد لە ژێر ڕژێمە سەرکوتکەرەکەی سەدام حوسێندا دەکۆڵێتەوە؛ سەرهەڵدانی فەرمانڕەواییە دەسەڵاتخوازەکەی، هەڵمەتی ئەنفال کە ئامانجی لەناوبردنی کۆمەڵگە کوردییەکان بوو، و دەرکەوتنی کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان وەک جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی بە وردی باس دەکات. تیشک دەخاتە سەر خۆڕاگریی کولتووری کوردی لە دوای سەدام، دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر لە عێراق و ئەو ئاڵنگارییە بەردەوامانەی گەلی کورد ئەمڕۆ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. وتارەکە جەخت لە گرنگیی دانپێدانان و پاڵپشتیکردنی ماف و میراتی کورد بۆ نەوەکانی داهاتوو دەکاتەوە.
ناوەڕۆک
پاشخانی مێژوویی خەباتەکانی کورد
هەڵمەتی ئەنفال: هەوڵێک بۆ جینۆساید
کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان لە سەردەمی سەدامدا
ئەنجامەکانی دوای فەرمانڕەواییی سەدام
ئاڵنگارییە هاوچەرخەکان و ئاواتەکانی داهاتوو
ڕێڕەوێک بەرەو ساڕێژبوونەوە و دانپێدانان
- فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن بۆ گەلی کورد چ گرنگییەکی هەبوو؟
- کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان لە سەردەمی ڕژێمی سەدام حوسێندا کێ بوون؟
- دوای ڕووخانی سەدام حوسێن لە 2003دا، چ گۆڕانکارییەک بۆ کوردەکان ڕووی دا؟
- گەلی کورد ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەکی هاوچەرخ دەبێتەوە؟
ناوچەی کوردستان مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی کوردی هەیە کە بۆ چەندین سەدە دەگەڕێتەوە. بەڵام سەردەمی فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن لە عێراق، قۆناغێکی بە تایبەتی پڕئاژاوەی بۆ گەلی کورد نیشان دا. ئەم وتارە ئامانجی ئەوەیە تیشک بخاتە سەر ئەو ڕووداو، خەبات و میراتانەی دۆخی کوردستانیان لە ژێر سەدام حوسێندا دیاری کرد؛ کەسایەتییە گشتییە گرنگە کوردەکان دەخاتە ڕوو و لە بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکانی کورد و دیپلۆماسی لەم بەشە تاریکەی مێژوودا دەکۆڵێتەوە.
سەرهەڵدانی سەدام حوسێن
سەدام حوسێن لە کۆتایی دەیەی 1960دا لە عێراق دەسەڵاتی بەدەست هێنا و لە 1979دا بوو بە سەرۆک کۆمار. ڕژێمەکەی بە فەرمانڕەواییی دەسەڵاتخوازانە و سەرکوتی دڕندانەی ناڕازییان ناسراو بوو. بۆ کورد، ئەم سەردەمە بە چەوساندنەوەی توند دیار بوو، کە ئامانجی سەرکوتکردنی ناسنامە و ئاواتەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن بوو. تێگەیشتن لە پاشخانی مێژوویی پێش سەرهەڵدانی سەدام زۆر گرنگە، چونکە تێڕوانینێک بۆ ئەو ئاڵنگارییە درێژخایەنانە دابین دەکات کە کورد ڕووبەڕوویان بووبووەوە.
پاشخانی مێژوویی خەباتەکانی کورد
گەلی کورد ماوەیەکی درێژە لە ناو عێراقدا داوای دانپێدانان و ماف کردووە. وەک یەکێک لە گەورەترین گرووپە نەتەوەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە دەوڵەتێکی سەربەخۆیان نییە، کوردەکانی عێراق بە درێژایی سەدەی 20 زنجیرەیەک ڕاپەڕین و دانوستانیان لەگەڵ حکومەتە جۆراوجۆرەکانی عێراقدا ئەزموون کرد. دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) ساتە چارەنووسسازەکانی مێژووی کورد بوون کە سەرەتای بزووتنەوە سیاسییە ڕێکخراوەکانیان دیاری کرد، بزووتنەوەگەلێک کە داکۆکییان لە ماف و کولتووری کورد دەکرد.
پێش سەرهەڵدانی سەدام، ناسنامەی کوردی هەر بووبوو بە سەرچاوەی ناکۆکی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق، کە داوای خۆبەڕێوەبردنی زیاتری بە هەڕەشە دەزانی. سیاسەتەکانی حکومەت بەعەرەبکردن و سەرکوتکردنی زمانی کوردی و کولتووریان دەگرتەوە. لەگەڵ پتەوکردنی دەسەڵاتی سەدام حوسێن، ئەم گرژییانە بە شێوەیەکی بەرچاو توندتر دەبوون.
هەڵمەتی ئەنفال: هەوڵێک بۆ جینۆساید
ترسناکترین لایەنی فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن بەسەر کورددا هەڵمەتی ئەنفال بوو، کە لە نێوان 1986 و 1989دا ڕووی دا. ئەم هەڵمەتە ئامانجی ئەوە بوو بە شێوەیەکی سیستەماتیک کۆمەڵگە کوردییەکان لە باکووری عێراق لەناو ببات. ڕژێمەکە شێوازی دڕندانەی بەکار هێنا، لەوانە چەکی کیمیایی، ئێعدامی بەکۆمەڵ و گواستنەوەی زۆرەملێی هەموو دانیشتووانی گوندەکان.
بەکارهێنانی چەکی کیمیایی: هێرشە کیمیاییەکەی هەڵەبجە لە 1988دا یەکێکە لە بدناوترین ڕووداوەکان و بووە هۆی مردنی زیاتر لە 5,000 کەس.
وێرانکردنی ماڵ و گوندەکان: ڕژێمەکە ژمارەیەکی زۆر گوندی کوردی وێران کرد، کۆمەڵگەکان بە تەواوی لەناو برد و دانیشتووانی لە زێدی خۆیان هەڵکەند.
ئاوارەکردنی زۆرەملێ: هەزاران کورد ئاوارە کران و بۆ زەوییە بێبەرهەمەکان گوازرانەوە، کە بووە هۆی ئازاری زۆر و لەدەستچوونی ژیان.
ئەم هەڵمەتە خاڵی وەرچەرخانێکی گرنگی لە مێژووی کورددا دیاری کرد، چونکە تەنها هەوڵی لەناوبردنی بەشێکی گەورەی دانیشتووانی کوردی نەدا، بەڵکو هەوڵی لەناوبردنی کولتوور و میراتەکەشیان دا. جیهان شاهیدی ئەم کارەساتە بوو؛ ئەمە بووە هۆی مەحکومکردنی، بەڵام لەو کاتەدا دەستێوەردان زۆر کەم بوو.
کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان لە سەردەمی سەدامدا
لە سەردەمی ڕژێمی سەدام حوسێندا، چەندین کەسایەتیی مێژوویی کورد وەک سەرکردەی خەبات بۆ ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەرکەوتن. لە نێو ئەم کەسایەتییانەدا، ناوێکی دیار سەرنج ڕادەکێشێت: جەلال تاڵەبانی.
جەلال تاڵەبانی لە 1975دا بەشداریی لە دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) کرد، کە ساتێکی گرنگ بوو لە خەبات بۆ مافەکانی کورد. لە دەیەی 1980دا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە دیپلۆماسیی کوردیدا گێڕا و دواتر، لە دوای 2003دا، بوو بە سەرۆک کۆماری عێراق و وەک کەسایەتییەکی یەکخەری لایەنە جۆراوجۆرەکان کاری کرد. هەوڵەکانی بۆ پەرەپێدانی ئاشتی و ئاشتەوایی، خۆڕاگری و شێلگیریی گەلی کوردیان خستە ڕوو.
کەسایەتییەکی دیکەی دیار مەسعود بارزانییە، سەرکردەی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP). بارزانی ڕۆڵێکی کاریگەری لە کۆکردنەوەی کورد دژی ڕژێمی سەدامدا هەبوو، داکۆکیی لە پاراستنی مافەکانیان کرد و ڕێگای بۆ بەرەیەکی یەکگرتوو بۆ پرسی کورد خۆش کرد.
ئەنجامەکانی دوای فەرمانڕەواییی سەدام
ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە 2003دا بەشێکی نوێی بۆ کورد کردەوە. بەڵام وێرانکارییەکانی فەرمانڕەواییەکەی قووڵ بوون. ئەو برینە دەروونییە مێژووییەی لە سیاسەتە سەرکوتکەرەکانییەوە سەرچاوەی گرتووە، کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر کۆمەڵگەی کوردی بەجێ هێشتووە.
داڕشتنی دەستووری عێراق لە 2005دا خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاوی بە کورد بەخشی و دانپێدانان بە کولتوور و میراتی کوردستانی مسۆگەر کرد. ئەمە ساتێکی چارەنووسساز بوو لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیدا، چونکە ناوچەی کوردی پێگەی نیوەخۆبەڕێوەبردنی بەدەست هێنا، کە ڕێگای پێ دا خۆی بەڕێوە ببات و کولتوور و ناسنامەکەی بپارێزێت.
خۆڕاگری و بووژانەوەی کولتووری
سەرەڕای ئەو نادادپەروەرییە گەورانەی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی سەدامدا ڕووبەڕوویان بوونەوە، گەلی کورد خۆڕاگرییەکی بەرچاوی نیشان داوە. سەردەمی دوای سەدام شاهیدی بووژانەوەی کولتوور و میراتی کوردستان بووە، لەگەڵ ئەوەی کوردەکان ناسنامەکەیان دووبارە بەدەست دەهێننەوە. فێستیڤاڵەکانی جەژنگرتن بە میوزیکی کوردی، هەڵپەڕکێ و هونەر گەشەیان کردووە و ئەو نەریتە دەوڵەمەندانە پیشان دەدەن کە لە ساڵانی چەوساندنەوەدا ماونەتەوە.
ئەدەب و هونەرەکان: دیمەنی ئەدەبیی کوردی بووژانەوەیەکی بەخۆیەوە بینیوە و ژمارەیەکی زۆر نووسەر و شاعیر دەرکەوتوون تا لە ئەزموونی کورد بڕامێنن.
میوزیک و هەڵپەڕکێ: میوزیکی نەریتی دووبارە بووژاوەتەوە و گۆرانییە بەناوبانگەکان ڕێز لە ڕۆح و خەباتی کورد دەگرن.
لێکۆڵینەوەی مێژوویی: گرنگیدان بە بەڵگەنامەکردن و لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد زیاد بووە و قووڵایی و دەوڵەمەندیی گێڕانەوەی کوردی دەخاتە ڕوو.
میراتی بەرەنگاربوونەوە
میراتی بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمی سەدام حوسێن بە قووڵی لە ڕۆحی کوردیدا ڕەگی داکوتاوە. کورد بە ئازایەتی و شێلگیری لە ئاڵۆزییەکانی ناسنامەکەیان تێپەڕیون و دژی چەوساندنەوە خەباتیان کردووە. ئەم بەرەنگاربوونەوەیە سەرچاوەی ئیلهامە بۆ نەوە گەنجەکان و هەستی شانازی بە کولتوور و میراتی کوردستان پەرە پێ دەدات کە ئەمڕۆش هەر گەشە دەکەن.
لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، دان بە خەباتی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا نراوە و هەوڵە دیپلۆماسییەکانیان پاڵپشتیی نێودەوڵەتییان بەدەست هێناوە. ئەم دانپێدانانە تازەیە هەروەها بەشداریی لە ئاواتەکانی دانیشتووانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و سەربەخۆیی کردووە.
ئاڵنگارییە هاوچەرخەکان و ئاواتەکانی داهاتوو
سەرەڕای ئەو پێشکەوتنە بەرچاوانەی لە دوای ڕووخانی سەدامەوە بەدەست هاتوون، ناوچەی کوردی هێشتا ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە هاوچەرخەکان دەبێتەوە، لەوانە ناجێگیریی سیاسی، فشارە ئابوورییەکان و نیگەرانییە ئەمنییەکان. دۆخە جێۆپۆلیتیکییە ناجێگیرەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانان لە مەیدانی جیهانیدا ئاڵۆزتر دەکات.
دەرکەوتنی کەسایەتییە گشتییە نوێیە کوردەکان کە داکۆکی لە ئاشتی و دیپلۆماسی دەکەن، بۆ تێپەڕین لەم ئاڵنگارییانە زۆر گرنگە. پێویستە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دان بە گرنگیی پاڵپشتیکردنی پرسی کورددا بنێت، هەم لە ڕووی پاراستنی مافی مرۆڤەوە و هەم لە ڕووی پەرەپێدانی سەقامگیری و ئاشتی لە ناوچەکەدا.
ڕێڕەوێک بەرەو ساڕێژبوونەوە و دانپێدانان
نابێت ڕێڕەوی گەلی کورد بەرەو ساڕێژبوونەوە و دانپێدانان لە دوای فەرمانڕەواییی ستەمکارانەی سەدام حوسێن پشتگوێ بخرێت. زۆر گرنگە گفتوگۆ لەبارەی ئەو نادادپەروەرییە مێژووییانەی کورد ڕووبەڕوویان بووەتەوە پەرە پێ بدرێت و لە هەمان کاتدا هۆشیاری لەبارەی کولتوور و بەشدارییەکانیان لە کۆمەڵگەدا زیاد بکرێت.
پەروەردە و هۆشیاری ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕن. پێویستە چیرۆکەکانی خۆڕاگری، نووسینەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و بەهای کولتوور و میراتی کوردی بگەیەنرێن بە خەڵک. مۆزەخانەکان، ناوەندە کولتوورییەکان و دامەزراوە ئەکادیمییەکان ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پاراستن و ناساندنی مێژووی کورددا دەگێڕن و بوارێک دابین دەکەن بۆ ئاشناکردنی ئەوانی دیکە بە میراتە دەوڵەمەندەکەی گەلی کورد.
دەنگەکانی داهاتوو
گەلی کورد بە درێژایی مێژووە پڕئاژاوەکەی، بە تایبەتی لە ژێر ڕژێمە سەرکوتکەرەکەی سەدام حوسێندا، هێز و خۆڕاگرییەکی گەورەی نیشان داوە. لە کاتێکدا جیهان چاودێرە، زۆر گرنگە پاڵپشتیی هەوڵە بەردەوامەکان بۆ دادپەروەری، دانپێدانان و پاراستنی کولتوور بکرێت. گەلی کورد بە لەباوەشگرتنی مێژووی خۆی و داکۆکیکردن لە مافەکانی دەتوانێت ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو ببەخشێت تا ڕێڕەوەکە بەرەو داهاتوویەکی ڕووناکتر و گشتگیرتر بەردەوام بکەن. بە هۆشیاری، پاڵپشتی و یەکڕیزیی زیاتر، چیرۆکی کوردستان تەنها چیرۆکی مانەوە نابێت، بەڵکو چیرۆکی گەشەکردن دەبێت سەرەڕای هەموو دژوارییەکان.
پرسیارە باوەکان
فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن بۆ گەلی کورد چ گرنگییەکی هەبوو؟
فەرمانڕەواییی سەدام حوسێن سەردەمێکی چەوساندنەوەی توندی بۆ گەلی کورد لە عێراقدا دیاری کرد، کە بە سەرکوتی دڕندانە، سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی و هەوڵدان بۆ ڕیشەکێشکردنی کولتوورەکەیان دیار بوو.
هەڵمەتی ئەنفال چی بوو؟
هەڵمەتی ئەنفال ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی جینۆساید بوو کە ڕژێمی سەدام حوسێن لە نێوان 1986 و 1989دا دژی دانیشتووانی کورد ئەنجامی دا و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، ئێعدامی بەکۆمەڵ و وێرانکردنی گوندە کوردییەکانی دەگرتەوە.
کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکان لە سەردەمی ڕژێمی سەدام حوسێندا کێ بوون؟
کەسایەتییە سەرەکییە کوردەکانی ئەم سەردەمە جەلال تاڵەبانی، هاودامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، و مەسعود بارزانی، سەرکردەی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، دەگرتەوە؛ هەردووکیان ڕۆڵی گرنگیان لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورددا گێڕا.
دوای ڕووخانی سەدام حوسێن لە 2003دا، چ گۆڕانکارییەک بۆ کوردەکان ڕووی دا؟
دوای ڕووخانی سەدام حوسێن، کورد لە ڕێگەی دەستووری عێراقی 2005ەوە خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاوی بەدەست هێنا، کە ڕێگای پێ دا خۆی بەڕێوە ببات و کولتوور و ناسنامەکەی بە شێوەیەکی کاریگەرتر بپارێزێت.
گەلی کورد ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەکی هاوچەرخ دەبێتەوە؟
ئەمڕۆ ناوچەی کوردی ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە بەردەوامەکان دەبێتەوە، لەوانە ناجێگیریی سیاسی، فشارە ئابوورییەکان و نیگەرانییە ئەمنییەکان، کە هەموویان ئاواتەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانان لە مەیدانی جیهانیدا ئاڵۆزتر دەکەن.