لە مێژووە درێژەکەی گەلی کورددا، کە زۆرجار تراژیدی بووە، ساتەکانی سەرکەوتنی سیاسیی ڕاستەقینە هێندە دەگمەنن کە شایەنی سەرنجێکی درێژخایەنن. یەکێک لەو ساتانە لە 6ی نیسانی 2005دا ڕوویدا، کاتێک جەلال تاڵەبانی، پیاوێکی کوردی گوندی کەڵکان لە نزیک کۆیە لە باکووری عێراق، دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و کەسایەتییەک کە پەنجا ساڵی پێشوو لە شەڕکردن، دانوستان، دوورخستنەوە، گەڕانەوە و جارێکی تر شەڕکردن و دانوستاندا بەسەر بردبوو، لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە سەرۆکی کۆماری عێراق هەڵبژێردرا. ئەمە یەکەمجارێکی مێژوویی بوو: ئێستا کوردێک سەرۆکی ئەو دەوڵەتە بوو کە گەلەکەی ئەوی کیمیاباران کردبوو. لە 2005 تا 2014 بۆ دوو خول وەک سەرۆکی عێراق خزمەتی کرد. جەلال تاڵەبانی لە 3ی تشرینی یەکەمی 2017دا لە بەرلین، لە تەمەنی هەشتا و سێ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. خۆی بە «مام جەلال» ناو دەبرد و ناوەکە جێگیر بوو، چونکە ڕەهەندێکی ڕاستەقینەی پەیوەندیی ئەوی لەگەڵ کۆمەڵگەکەیدا دەردەخست.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: کۆیە و پێگەیشتنی سەرکردەیەکی سیاسی
2. بەشی 2: ساڵەکانی پارتی؛ لە چالاکوانی خوێندکارەوە بۆ بەرپرسی حیزبی
3. بەشی 3: دابڕان؛ دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
4. بەشی 4: ئایدیۆلۆژیای یەکێتی؛ سۆسیال دیموکراسی و نەتەوەخوازیی کورد
5. بەشی 5: دەیەی 1980؛ جەنگ، ئەنفال و وەڵامی کورد
6. بەشی 6: دەیەی 1990؛ خودموختاری، جەنگی ناوخۆ و ڕێککەوتنی واشنتن
7. بەشی 7: سەرۆکی عێراق؛ دوو خول لە بەغدا
8. بەشی 8: تاڵەبانیی دیپلۆمات؛ هونەری مومکین
9. بەشی 9: ساڵەکانی کۆتایی و مردن
10. بەشی 10: میرات؛ سەرۆکە کوردەکەی عێراق
11. هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: کۆیە و پێگەیشتنی سەرکردەیەکی سیاسی
جەلال تاڵەبانی لە 12ی تشرینی دووەمی 1933دا لە گوندی کەڵکان، لە نزیک شاری کۆیە، لەو ناوچەیەی عێراق لەدایک بوو کە ئەمڕۆ بە هەرێمی کوردستان ناسراوە. لە ژینگەیەکی چالاکیی سیاسی و بەرخۆداندا گەورە بوو، لە هەرزەکارییدا چووە ناو سیاسەتی کورد و لە دەیەی 1950دا لە ڕێکخراوی گەنجانی پارتیدا پلەکانی بڕی. پێگەیشتنی سیاسیی سەرەتایی ئەو بە مشتومڕەکانی ناو پارتی داڕێژرا؛ لە نێوان نەریتە هۆزەکی و سەربازییەکەی بارزانی و نەریتە شارنشین و ڕۆشنبیرییەکەی ئیبراهیم ئەحمەددا. ئەو بە ڕوونی لای باڵی ئەحمەدی گرت؛ ئەو باڵەی حیزبێکی سیاسیی نوێی دەویست بە بناغەیەکی کۆمەڵایەتیی فراوانتر.
بەشی 2: ساڵەکانی پارتی؛ لە چالاکوانی خوێندکارەوە بۆ بەرپرسی حیزبی
بەرزبوونەوەی تاڵەبانی لەناو پارتیدا خێرا بوو. لەگەڵ هێرۆ ئەحمەد، کچی ئیبراهیم ئەحمەد، هاوسەرگیریی کرد و بەوە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ باڵە ڕۆشنبیرییەکەی پارتی قووڵتر کردەوە. شۆڕشی ئەیلوولی 1961 ڕەهەندێکی سەربازیی بە تاڵەبانی بەخشی کە تەواوکەری لێهاتووییە سیاسییەکانی بوو: لە مەیداندا فەرماندەیی هێزی کرد و متمانەیەکی سەربازیی بەدەست هێنا کە بۆ هەر سەرکردەیەکی کورد پێویست بوو. بەڵام هەمیشە لە سەرباز زیاتر دیپلۆمات بوو؛ ژینگە سروشتییەکەی مێزی دانوستان بوو لەبری مەیدانی جەنگ.
بەشی 3: دابڕان؛ دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
دەرکردنی ئیبراهیم ئەحمەد و پشتگیرەکانی لە پارتی لە 1964دا، لە حوزەیرانی 1975دا گەیشتە دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەلایەن جەلال تاڵەبانییەوە. کاتەکە گرنگ بوو: یەکێتی دەستبەجێ دوای هەڵوەشانەوەی ڕاپەڕینی بارزانی دامەزرا، کاتێک بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە عێراقدا لە پەشێوترین و بێورەترین دۆخیدا بوو. تاڵەبانی قەیرانەکەی وەک دەرفەتێک بینی بۆ بنیاتی بزووتنەوەکە لەسەر بناغەیەکی جیاواز: حیزبێکی سیاسیی نوێ بە ئایدیۆلۆژیایەکی سۆسیال دیموکراتیی بەرنامەدار، ڕێکارە دیموکراتییە ناوخۆییەکان و پابەندبوون بە دروستکردنی بناغەیەکی کۆمەڵایەتیی فراوان.
بەشی 4: ئایدیۆلۆژیای یەکێتی؛ سۆسیال دیموکراسی و نەتەوەخوازیی کورد
بەرنامە سیاسییەکەی تاڵەبانی بۆ یەکێتی نەتەوەخوازیی کوردی لەگەڵ پابەندییە سۆسیال دیموکراتییەکان کۆ دەکردەوە. لەوە تێدەگەیشت کە بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی کورد، کە بتوانێت خۆی وەک بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز، دیموکراتی و پابەند بە مافی مرۆڤ پێشکەش بکات، لەبری ئەوەی تەنها وەک ڕاپەڕینێکی نەتەوەخوازانەی ئەتنیکی بناسرێت، دەرفەتی باشتر بۆ ڕاکێشانی پشتگیریی نێودەوڵەتی دەبێت. خودی تاڵەبانی بە ڕاستی باوەڕی بە بەها دیموکراتییەکان هەبوو: لە دەیەکانی ژیانیدا بەردەوام بوو لە پابەندبوون بە فرەیی سیاسی، ئامادەیی بۆ دانوستان و سازش لەبری پێداگری لەسەر هەڵوێستێک کە زۆرترین داواکاری دەخاتە پێش، و تێڕوانینی بۆ عێراقێکی دیموکراتی کە مافەکانی کورد تێیدا بە ڕێکخستنە دەستوورییەکان مسۆگەر بکرێن.
بەشی 5: دەیەی 1980؛ جەنگ، ئەنفال و وەڵامی کورد
دەیەی 1980 ترسناکترین دەیەی مێژووی نوێی کورد بوو. جەنگی ئێران و عێراق (1980–1988) هەم ئازارێکی زۆری بۆ دانیشتووانی کورد دروست کرد هەم دەرفەتی سیاسیی چاوەڕواننەکراو. هەڵمەتی ئەنفالی 1986–1989، کە تێیدا ڕژێمی بەعس چەکی کیمیایی دژی هاووڵاتییانی مەدەنی بەکار هێنا، بە تایبەتی لە کۆمەڵکوژیی ناسراوی هەڵەبجە لە 16ی ئازاری 1988دا کە 3,500–5,000 کەسی کوشت، خوارترین خاڵی ئەزموونی کورد لە عێراقدا بوو. تاڵەبانی بەڵگەکانی هێرشە کیمیاییەکان و هەڵمەتی ئەنفالی خستە بەر سەرنجی نێودەوڵەتی؛ ئەمە ئەوی کرد بە سەرەکیترین بەرگریکاری کورد لە دانپێدانانی دواتری کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە جینۆسایدی کورد.
بەشی 6: دەیەی 1990؛ خودموختاری، جەنگی ناوخۆ و ڕێککەوتنی واشنتن
جەنگی کەنداوی 1991 دۆخی کوردەکانی عێراقی گۆڕی. لەژێر پاراستنی نێودەوڵەتیدا، کوردەکانی عێراق لە ئایاری 1992دا هەڵبژاردنیان ئەنجام دا و حکومەتی هەرێمی کوردستانیان دامەزراند. دابەشبوونی نزیکەی یەکسانی نێوان پارتی و یەکێتی بوو بە هۆی ناسەقامگیرییەک کە لە 1994دا بە جەنگێکی ئاشکرای ناوخۆ تەقییەوە. ڕێککەوتنی واشنتنی 1998، کە بە ناوبژیوانیی ئیدارەی کلینتن ئەنجام درا و تاڵەبانی یارمەتیی دانوستانەکەی دا، کۆتایی بە ململانێکە هێنا. ئامادەیی ئەو بۆ قوربانیکردنی قازانجی کورتخایەن لە پێناو سەقامگیریی درێژخایەندا، یەکێک بوو لە بەهاترین تایبەتمەندییەکانی وەک سەرکردەیەکی سیاسی.
بەشی 7: سەرۆکی عێراق؛ دوو خول لە بەغدا
هەڵبژاردنی تاڵەبانی بە سەرۆکی عێراق لە نیسانی 2005دا خستییە ناوەندی پڕئامانجترین ئەزموونی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای سەددام: هەوڵی بنیاتی دەوڵەتێکی دیموکراتی، فیدراڵ و فرەئەتنیکی لە عێراقدا. تیژبینیی دیپلۆماسی، توانای دروستکردنی متمانە لەسەرووی سنوورە ئەتنیکی و مەزهەبییەکان و پابەندبوونی بە سازش هێنا. پەیوەندیی لەگەڵ سەرکردە سیاسییە عەرەبە سوننە و عەرەبە شیعە و تورکمان و ئاشوورییەکان پاراست کە زۆربەی سیاسەتمەدارە کوردەکان هەرگیز هەوڵی پێکهێنانیان نەدابوو. سەرکردە بیانییەکانی کە چاویان پێی دەکەوت، بەردەوام باسی فراوانیی ئاسۆی فکریی، شارەزایی لە چەندین زمان و توانای بینینی دۆخە سیاسییەکان لە چەندین ڕوانگەوە بە یەک کات دەیانکرد.
بەشی 8: تاڵەبانیی دیپلۆمات؛ هونەری مومکین
ئەگەر یەک تایبەتمەندی هەبێت کە لە هەموو تایبەتمەندییەکانی تر زیاتر لێهاتوویی ناوازەی سیاسیی تاڵەبانی بناسێنێت، ئەوە تێگەیشتنی ئەوە لە جیاوازیی نێوان ئەوەی ئارەزوو دەکرێت و ئەوەی دەکرێت بەدەست بهێنرێت. ڕێبازی دیپلۆماسیی ئەو لەسەر ئەو تێگەیشتنە بنیاتی نرابوو کە دەوڵەتان و لایەنە سیاسییەکان بەرژەوەندییان هەیە کە هەندێک جار دەکرێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی کورددا بگونجێنرێن، و هونەری سیاسەتی کورد لە دەستنیشانکردنی ئەو گونجانانە و سوودوەرگرتن لێیان دایە، بەبێ دەستبەرداربوون لە بنەما سەرەکییەکان. ئامادە بوو لەگەڵ نزیکەی هەر لایەنێک دانوستان بکات؛ حکومەتە جۆراوجۆرەکانی عێراق، ئێران، ویلایەتە یەکگرتووەکان، سووریا و تورکیا، ئەگەر هەژماری وای کردایە کە دانوستانەکە دەتوانێت بەرژەوەندییەکانی کورد پێش بخات.
بەشی 9: ساڵەکانی کۆتایی و مردن
تاڵەبانی لە کانوونی یەکەمی 2012دا تووشی جەڵتەیەکی گەورەی مێشک بوو کە توانای چالاکیی سیاسیی ئەوی بە توندی سنووردار کرد. خولی سەرۆکایەتیی ئەو لە 2014دا کۆتایی هات. لە 3ی تشرینی یەکەمی 2017دا لە بەرلینی ئەڵمانیا، لە تەمەنی هەشتا و سێ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە سلێمانی نێژرا، ئەو شارەی ماڵە سیاسی و فکرییەکەی بوو، لە ڕێوڕەسمێکدا کە هەزاران کورد و کەسایەتیی سیاسی لە سەرانسەری ناوچەکە و جیهان بەشدارییان تێدا کرد.
بەشی 10: میرات؛ سەرۆکە کوردەکەی عێراق
میراتی جەلال تاڵەبانی بەرهەمی ژیانێکە کە لە سیاسەتی کورد و عێراقدا درێژی، فراوانی و چڕییەکی ناوازەی هەبوو. بەشداریی دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کرد و بۆ چوار دەیە وەک ئامرازی سەرەکیی سیاسەتی کوردی ناوچەی سلێمانی داڕشتی. ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 1991دا و لە کۆتاییهێنان بە جەنگی براکوژیی ناوخۆی دەیەی 1990دا گێڕا. بوو بە یەکەم سەرۆکی کوردی عێراق؛ پۆستێک کە کاتێک لە 1933دا لەدایک بوو، تەنها بەدەستهێنانی نامومکین نەدەردەکەوت، بەڵکو بە ڕاستی هەر بە خەیاڵیشدا نەدەهات. نیشانی دا کە کوردبوون و هاووڵاتی و سەرکردەبوونی دەوڵەتێکی فرەنەتەوە ناسنامەی دژ بە یەک نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
12ی تشرینی دووەمی 1933 — لە گوندی کەڵکان لە نزیک کۆیە، لە باکووری عێراق، لەدایک بوو.
کۆتایی دەیەی 1940–دەیەی 1950 — لە ڕێکخراوی گەنجانی پارتیدا چالاک بوو؛ لە پلە حیزبییەکاندا بەرز بووەوە.
1958 — شۆڕشی عێراق؛ پارتی لە کاری نهێنی دەردەچێت؛ تاڵەبانی بەشداریی دانوستانەکان لەگەڵ قاسم دەکات.
1961 — شۆڕشی ئەیلوول دەست پێ دەکات؛ تاڵەبانی فەرماندەیی هێزەکان دەکات و وەک نوێنەری سیاسی خزمەت دەکات.
1964 — لەگەڵ ئیبراهیم ئەحمەد لە پارتی دەردەکرێت؛ ماوەیەکی چالاکیی سیاسیی سەربەخۆ دەست پێ دەکات.
حوزەیرانی 1975 — دوای هەڵوەشانەوەی ڕاپەڕینی بارزانی، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) دامەزرێنێت.
16ی ئازاری 1988 — هێرشی کیمیایی بۆ هەڵەبجە هەزاران کەس دەکوژێت؛ تاڵەبانی بەڵگەکان دەخاتە بەر سەرنجی نێودەوڵەتی.
ئایاری 1992 — هەڵبژاردنەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ دابەشبوونی نزیکەی یەکسانی نێوان پارتی و یەکێتی.
1994–1998 — جەنگی ناوخۆی پارتی و یەکێتی هەرێمی کوردستان لەت دەکات.
ئەیلوولی 1998 — ڕێککەوتنی واشنتن کۆتایی بە جەنگی ناوخۆ دەهێنێت.
6ی نیسانی 2005 — بە سەرۆکی عێراق هەڵدەبژێردرێت؛ یەکەم کوردە کە ئەو پۆستە وەردەگرێت.
2005–2014 — وەک سەرۆکی عێراق بۆ دوو خولی تەواو خزمەت دەکات.
کانوونی یەکەمی 2012 — تووشی جەڵتەیەکی گەورەی مێشک دەبێت؛ چارەسەر لە ئەڵمانیا.
3ی تشرینی یەکەمی 2017 — لە بەرلین لە تەمەنی 83 ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات؛ لە سلێمانی نێژرا.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی جەلال تاڵەبانی
12ی تشرینی دووەمی 1933 — لە نزیک کۆیە لەدایک بوو.
دەیەکانی 1940–1950 — چالاکوانی پارتی و کەسایەتییەکی لە پێشکەوتندا.
1961 — شۆڕشی ئەیلوول؛ ڕۆڵە سەربازی و سیاسییەکان.
1964 — لە پارتی دەردەکرێت.
حوزەیرانی 1975 — یەکێتیی نیشتمانی دامەزرێنێت.
1988 — کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە؛ جینۆسایدی کورد دەخاتە بەر سەرنجی جیهان.
1992 — هەڵبژاردنەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ هاوبەشکردنی دەسەڵات.
1994–1998 — جەنگی ناوخۆی پارتی و یەکێتی.
1998 — ڕێککەوتنی واشنتن.
2005 — بە سەرۆکی عێراق هەڵدەبژێردرێت.
2012 — جەڵتەی مێشک؛ خراپبوونی تەندروستی.
3ی تشرینی یەکەمی 2017 — لە بەرلین کۆچی دوایی دەکات.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
4. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.
5. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
6. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse University Press, 2005.
7. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press, 2006.
8. Marr, Phebe. The Modern History of Iraq. Westview Press, 2004.
پرسیارە باوەکان
جەلال تاڵەبانی کێ بوو؟
جەلال تاڵەبانی (1933–2017)، ناسراو بە «مام جەلال»، سەرکردەیەکی سیاسیی کورد بوو کە لە 1975دا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)ی دامەزراند و لە 2005 تا 2014 وەک یەکەم سەرۆکی کوردی عێراق خزمەتی کرد. پەنجا ساڵی وەک یەکێک لە چالاکترین کەسایەتییەکانی سیاسەتی کورد و عێراق بەسەر برد و بە یەکێک لە لێهاتووترین سیاسەتمەدار و دیپلۆماتەکانی جیهانی کورد دادەنرێت.
بۆچی تاڵەبانی لەبری مانەوە لە پارتی، یەکێتیی دامەزراند؟
تاڵەبانی لە 1964دا لەگەڵ خەزووری، ئیبراهیم ئەحمەد، لە پارتی دەرکرا، لە ناکۆکییەک لەگەڵ مستەفا بارزانی سەبارەت بە ئاراستەی حیزبەکە. دوای ئەوەی هەڵوەشانەوەی ڕاپەڕینی بارزانی لە 1975دا مەترسییەکانی دەسەڵاتی سەربازیی کەسیی نیشان دا، تاڵەبانی یەکێتیی دامەزراند بۆ پێکهێنانی حیزبێکی سیاسیی نوێ بە ئایدیۆلۆژیایەکی سۆسیال دیموکراتیی بەرنامەدار، بناغەیەکی کۆمەڵایەتیی فراوانتر و بەرپرسیارێتیی دامەزراوەیی.
میراتی تاڵەبانی چییە؟
تاڵەبانی وەک سەرۆکە کوردەکەی عێراق، یەکەم کورد کە ئەو پۆستەی وەرگرت، و هاوداڕێژەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە یاددا ماوەتەوە. نیشانی دا کە سیاسەتمەدارێکی کورد دەتوانێت لە بەرزترین ئاستەکانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا کار بکات؛ وەک دەوڵەتپیاوێک کە هەڵسەنگاندنەکانی سەبارەت بە کێشە ئاڵۆزە ناوچەییەکان بە ڕاستی بە نرخ دەزانرێن، نەک وەک داواکارێک بۆ دانپێدانان بە ناسنامەی ئەتنیکی. ئەو یەکێتییەی دامەزراند هەر یەکێکە لە دوو حیزبە باڵادەستەکەی هەرێمی کوردستان.