سەرەتای سەدەی 20ەم سەردەمێکی گۆڕانکاریی گەورە بوو بۆ نەتەوەیەکی زۆر، بەڵام کەم چیرۆک هەیە بە قەدەر چیرۆکی ناسیۆنالیزمی کوردی سەرنجڕاکێش بێت. ئارەزووی خۆبەڕێوەبردن و ناسنامە و دانپێدانان، بزووتنەوەیەکی بەهێزی لە نێو گەلی کورددا هەڵگیرساند و مێژووێکی دەوڵەمەندی کوردی پێک هێنا کە ئەمڕۆش دەنگ دەداتەوە. لەم وتارەدا لەو چەمک و ڕووداوانە دەکۆڵینەوە کە لەم سەردەمە چارەنووسسازەدا شێوەیان بە ناسیۆنالیزمی کوردی دا، و ڕووناکی دەخەینە سەر کەسایەتییە کاریگەرە کوردییەکان و ئەو بزووتنەوە مێژووییانەی ڕێگەیان بۆ ناسنامەی هاوچەرخی کوردی خۆش کرد.
تێگەیشتن لە ڕەگ و ڕیشەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی
ناسیۆنالیزمی کوردی لە تێکەڵەیەکی ئاڵۆزی چەندین هۆکارەوە سەری هەڵدا، لەوانە ناڕەزایەتییە مێژووییەکان، میراتی کولتووری و دیمەنی جیۆپۆلیتیکیی ناوچەکە. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەرفەتێکی بۆ گرووپە ئەتنیکی و نەتەوەییە جیاوازەکان ڕەخساند تا خواستەکانیان بۆ مافی چارەی خۆنووسین دەرببڕن. کوردەکان، وەک یەکێک لە گەورەترین نەتەوە بێدەوڵەتەکانی جیهان، دەستیان بە سەلماندنی ناسنامەی خۆیان کرد. ئەمە بوو بە بنەمای ئەوەی دواتر بوو بە بزووتنەوەیەکی گرنگی ناسیۆنالیزمی.
لەم سەردەمەدا چەند ڕووداوێکی سەرەکی خێراییان بە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردی بەخشی. پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کوردەکان دا؛ بەڵام پەیماننامەی لۆزان کە لە ساڵی 1923دا بەدوایدا هات، لە کرداردا ئەو بەڵێنەی هەڵوەشاندەوە و بووە هۆی چەندین دەیە ناڕەزایەتی. کوردەکان ڕووبەڕووی ڕاستییەکی تاڵ بوونەوە: دابەشبوون بەسەر وڵاتەکانی وەک تورکیا و ئێران و عێراق و سووریادا، کە خواستە نەتەوەییەکانیان زیاتر بەهێز کرد.
کەسایەتییە دیارە کوردییەکان: بەرگریکارانی ناسنامەی نەتەوەیی
سەرەتای سەدەی 20ەم شایەتیی سەرهەڵدانی چەند کەسایەتییەکی دیاری کوردی بوو، کە زۆربەیان ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە پێشخستنی ناسیۆنالیزمی کوردیدا هەبوو.
شەریف پاشا: کەسایەتییەکی سەرەکی لە دیپلۆماسیی کوردیدا بوو و لە وتووێژەکانی ئاشتیی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی کوردی دەکرد. بەرگرییەکەی لە خۆبەڕێوەبردنی کورد، ئاگایی لەبارەی دۆخی دژواری کوردەکان بەرز کردەوە.
ئەحمەد موختار بەگ: بە موختار بەگیش ناسراوە. وەک ڕابەرێکی ناسیۆنالیزم لەبیر ماوە کە کاریگەرییەکەی بەکار هێنا بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری لە بەشداریی کورد لە بزووتنەوە نەتەوەییەکەدا.
جەلادەت بەدرخان: وەک زمانەوان و سیاسەتوان، بەدرخان لە هەوڵەکانی نەتەوەسازییدا جەختی لە گرنگیی زمانی کوردی دەکردەوە. یەکەم گۆڤاری بە زمانی کوردی بە ناوی «هاوار» (بانگەواز) دامەزراند، کە بوو بە بڵاوکراوەیەکی کاریگەر لە پێشخستنی کولتوور و میراتی کوردستاندا.
ئەم کەسایەتییانە تەنیا لە ئەرکە تایبەتەکانی خۆیاندا چارەنووسساز نەبوون، بەڵکو نوێنەرایەتیی خواستێکی بەرفراوانتریان لە نێو گەلی کورددا دەکرد بۆ یەکگرتن و دەربڕینی ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان. بەشداریی چالاکی ئەم ڕابەرانە لە گفتوگۆی سیاسیدا، بنەمای بۆ بزووتنەوە مێژووییەکانی دواتری کورد و دیپلۆماسی دانا.
ڕووداوە سەرەکییەکانی سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردی
لە چوارچێوەی سەرەتای سەدەی 20ەمدا، چەند بزووتنەوەیەکی بنەڕەتی پێشکەوتنی ناسیۆنالیزمی کوردیان نیشان کرد:
بزووتنەوەی خۆیبوون
خۆیبوون (ڕێکخراوی ئازادیی کورد)، کە لە ساڵی 1927دا دامەزرا، یەکێک لە یەکەم هەوڵە ڕێکخراوەکان بۆ ناسیۆنالیزمی کوردی بوو. بزووتنەوەکە ئامانجی یەکخستنی خاکە کوردییەکان بوو و هەوڵی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر دەدا. ئەم ڕێکخراوە بووە هۆی چەندین ڕاپەڕین دژی دەسەڵاتی تورکیا و جەختی لە پێویستیی ناسنامەیەکی هاوبەشی کوردی دەکردەوە.
ڕاپەڕینی ئارارات
ڕاپەڕینی ئارارات (1927-1930) یەکێک لە گرنگترین هەڵسانەکان بوو کە بزووتنەوەی خۆیبوون بووە پاڵنەری. ڕاپەڕینەکە بە ڕابەرایەتیی ڕابەر و فەرماندەی سەربازیی کورد، ئەگیت زیلان، ئامانجی سەلماندنی ماف و خاکی کورد بوو لە بەرامبەر سەرکوتێکی ڕوو لە زیادبووندا. هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرنەکەوت، بەڵام بەهایەکی هێمایی هەبوو و بیرۆکەی ناسیۆنالیزمی کوردی پێش خست.
بزووتنەوەی زمانی کوردی
هەوڵی پێشخستنی زمانی کوردی لەم سەردەمەدا بەشێکی دانەبڕاو بوو لە بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی. لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا سەرنج بۆ ئەدەب و نەریتە کولتوورییەکانی کورد جارێکی دیکە بووژایەوە، کە بۆ پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان بنەڕەتی بوو. کەسایەتییەکانی وەک جەلادەت بەدرخان لە ڕێگەی بڵاوکراوە زمانەوانییەکانەوە پشتگیرییان لەم بزووتنەوەیە دەکرد و یارمەتیی زیندووکردنەوەی هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون لە نێو کوردی‌زماناندا دەدا.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم و سیستەمی ماندات
جەنگی جیهانیی یەکەم جوگرافیای سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕی و ڕێگەی بۆ سیستەمی دابەشکەری ماندات خۆش کرد کە هێزە ڕۆژاواییەکان سەپاندیان. کاریگەرییەکانی شەڕ لەسەر گەلی کورد قووڵ بوون، چونکە دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی گوازرایەوە بۆ حکومەتە نوێیەکان، بە ڕەچاوکردنێکی کەمی ئاڵۆزییە نەتەوەییە هەبووەکان.
گواستنەوە لە دەسەڵاتی عوسمانییەوە بۆ مانداتە ڕۆژاواییەکان، بووە هۆی پەرتەوازەبوونی ناوچە کوردییەکان و وای کرد دۆزینەوەی بنەمای هاوبەش و کۆکردنەوەی هێز بۆ خۆبەڕێوەبردن بۆ کوردەکان هەرچی زیاتر دژوار بێت. ئەم سەردەمە بە زیادبوونی ئاگایی لە ناسنامەی کولتووری و نەتەوەیی تایبەتی کوردەکان ناسرا، کە بزووتنەوە مەدەنییەکانی هەڵگیرساند کە دواتر دیار بوون.
میراتی ناسیۆنالیزمی کوردی
ئەمڕۆ بزووتنەوەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا هێشتا گرنگییەکی بەهێزیان هەیە. ئەوان بنەمایان بۆ نەوەکانی دواتری چالاکوان و ڕابەرە سیاسییە کوردەکان دانا. کەسایەتییە هاوچەرخە کوردییەکانی زۆر ئیلهام لە پێشینەکانیان وەردەگرن و لە خەبات و ئایدیاڵ و خەونەکانیان بۆ کوردستانێکی ئازاد، ڕێنمایی دەدۆزنەوە.
چیرۆکی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا بە خۆڕاگری و هیوا و سووربوونەوە گرێدراوە. ئەمە بەردەوام بیرمان دەخاتەوە کە کوردەکان بە شێوەیەکی نەگۆڕ پابەندن بە میراتی کولتووری و ناسنامە و خواستە سیاسییەکانیان. ئەو قوربانییانەی کە کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردییەکان لەم سەردەمەدا دایان، ڕێگەیان بۆ گفتوگۆ و وتووێژ لەبارەی ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد خۆش کرد کە ئەمڕۆش بەردەوامن.
ڕوانین بۆ پێشەوە: داهاتووی ناسیۆنالیزمی کوردی
لە هەنگاونانمان بەرەو سەردەمێکدا کە جیهانگیری و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان زیاتر زاڵن بەسەریدا، میراتی سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردی هێشتا بەهێز ڕاوەستاوە. خواستی ڕێزگرتن و جەژنکردنی کولتوور و میراتی کوردی لە نێو نەوە گەنجەکانی کورددا زیندووە، کە لە ڕێگەی پلاتفۆرمە جیاوازەکانەوە بەرگری لە ماف و خۆبەڕێوەبردن دەکەن.
ئەو بزووتنەوە مێژووییانەی لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا سەریان هەڵدا، گیانێکی خۆڕاگری و سووربوون دەنوێننەوە. لە کاتێکدا ڕابەرەکانی ئەمڕۆ هێشتا لە ئاڵۆزییەکانی دیپلۆماسیی هاوچەرخدا ڕێگەی خۆیان دەدۆزنەوە، ئەو وانانەی لە خەباتەکانی ڕابردووەوە وەرگیراون، ئیلهام بە شێوە نوێیەکانی چالاکی و نوێنەرایەتی دەبەخشن.
بەشداریی گەشتی تێگەیشتن لە ناسیۆنالیزمی کوردی بکە
لە کۆتاییدا، لێکۆڵینەوە لە ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا، تێگەیشتنێکی قووڵ لە ناسنامە و کولتووری کورد و هەوڵی بەردەوامی بۆ خۆبەڕێوەبردن دەڕەخسێنێت. تێگەیشتن لەم سەردەمە بنەڕەتییەی مێژووی کورد، ڕێزگرتن لە خۆڕاگریی گەلی کورد و بەشدارییە حاشاهەڵنەگرەکانی لە میراتی جیهانیدا بەهێز دەکات.
کاتێک لە هەوڵە ئازایانەکانی ڕابەر و بزووتنەوەکان و پێکهاتەی کۆمەڵگەی کورد ورد دەبینەوە، دەرفەتێک بۆ هەموومان هەیە تا بەشداریی گفتوگۆیەک بکەین کە ڕێز لە شکۆی ناسنامە جۆراوجۆرەکان بگرێت و بیپارێزێت. ڕێڕەوی ناسیۆنالیزمی کوردی بەردەوامە، و پێویستە دڵنیا بین کە دەنگەکانی ڕابردوو لە گفتوگۆکانی ئەمڕۆدا دەنگ دەدەنەوە.
پرسیارە باوەکان
سەرنجی سەرەکیی ئەم وتارە لەبارەی ناسیۆنالیزمی کوردی چییە؟
ئەم وتارە لە سەرهەڵدان و پەرەسەندنی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا دەکۆڵێتەوە، لەگەڵ ڕووداوە سەرەکییەکان، کەسایەتییە کاریگەرەکان و خواستە کولتووری و سیاسییەکانی گەلی کورد.
کام ڕووداوە مێژووییەکان بەشدارییان لە سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردیدا کرد؟
ڕووداوە سەرەکییەکان هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، پەیماننامەی سیڤەری ساڵی 1920 کە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کوردەکان دا، و پەیماننامەی لۆزانی ساڵی 1923 دەگرنەوە کە بەدوایدا هات و ئەو بەڵێنەی هەڵوەشاندەوە.
کام کەسایەتییە دیارەکان لە وتارەکەدا ناویان هاتووە کە بەشدارییان لە ناسیۆنالیزمی کوردیدا کردووە؟
کەسایەتییە دیارەکان شەریف پاشا، ئەحمەد موختار بەگ و جەلادەت بەدرخان دەگرنەوە، کە هەر یەکەیان ڕۆڵی گرنگیان لە پێشخستنی ناسنامە و مافەکانی کورددا هەبوو.
کام بزووتنەوانە وەک هەوڵی گرنگ بۆ پێشخستنی ناسیۆنالیزمی کوردی باس دەکرێن؟
ئەم وتارە بزووتنەوەی خۆیبوون، ڕاپەڕینی ئارارات و بزووتنەوەی زمانی کوردی وەک هەوڵە بنەڕەتییەکان باس دەکات کە شێوەیان بە ناسنامەی نەتەوەیی کورد دا.
وتارەکە چۆن میراتی سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردی لە ئەمڕۆدا دەخاتە ڕوو؟
میراتی سەرەتای ناسیۆنالیزمی کوردی وەک سەرچاوەیەکی ئیلهام بۆ چالاکوان و ڕابەرە هاوچەرخە کوردەکان لێی دەڕوانرێت، و هێشتا کاریگەری لەسەر هەوڵی بەدەستهێنانی ماف و خۆبەڕێوەبردن لە سەردەمی هاوچەرخدا هەیە.