بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەدرخان یەکێکە لە ناوە مەزنەکانی مێژووی کورد؛ بنەماڵەی حاکمی دوا میرنشینی سەربەخۆی کوردیی بۆتان، کە پایتەختەکەی لە جزیرە تا سەرکوتکردنەکەی عوسمانی لە 1847دا، بەشێکی فراوانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی کۆنترۆڵ دەکرد. چەند نەوەیەک دواتر، ئەم بنەماڵەیە جۆرێکی دیکەی سەرکردەی پێگەیاند: نەک فەرمانڕەوایەک کە لە قەڵایەکی شاخاوییەوە سوپا بەڕێوە ببات، بەڵکو ڕۆشنبیرێک کە لە مێزێکی پاریس و چاپخانەیەکی قاهیرەوە وشە بەڕێوە ببات. سورەیا بەدرخان، کە لە 1883 لەدایک بوو و لە 1938 مرد، ڕۆژنامەنووس، سەرنووسەر، دیپلۆمات و چالاکوانێکی کولتووری بوو کە ژیانی بۆ ئەو بیرۆکەیە تەرخان کرد کە گەلی کورد نەتەوەیەک پێک دەهێنێت، ئەم نەتەوەیە زمانێکی هەیە کە شایەنی پاراستنە و مێژوویەکی هەیە کە شایەنی تۆمارکردنە، و وشەی چاپکراو چەکێکە کە بە هێزی هەر تفەنگێکە. وەک یەکێک لە کەسایەتییە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەگەراییی کولتووریی کورد بەبیر دەهێنرێتەوە؛ ئەو پیاوەی قەڵەمی بەکار دەهێنا لەو شوێنەی ئەوانی دیکە شمشێریان بەکار دەهێنا.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەدرخان - میراتێکی پاشایەتیی بەرگری
2. بەشی 2: تاراوگە و پێگەیشتن - بە کوردی گەورەبوون لەنێوان جیهانەکاندا
3. بەشی 3: چاپەمەنیی کوردی - ڕۆژنامەنووسی وەک بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەیی
4. بەشی 4: ڕۆژنامەی کوردستان و دەنگی تاراوگە
5. بەشی 5: دیپلۆماتەکە - بانگەشە بۆ کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس
6. بەشی 6: قاهیرە، دیمەشق و پەیوەندی بە جیهانی عەرەبییەوە
7. بەشی 7: ئەرکە زمانەوانییەکە - ستانداردکردن و پاراستنی کوردی
8. بەشی 8: نەتەوەگەرای کولتووری - ژیانێک لە چالاکوانیی ڕۆشنبیری
9. بەشی 9: میرات - شازادەی چاپەمەنیی کوردی
10. ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی سورەیا بەدرخان
بەشی 1: بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەدرخان - میراتێکی پاشایەتیی بەرگری
بنەماڵەی بەدرخان ڕەچەڵەکی خۆی بۆ میرەکانی بۆتان دەگەڕاندەوە؛ ئەو میرنشینە بەهێزە کوردییەی ناوەندەکەی جزیرە بوو لەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە. میرنشینی بۆتان یەکێک لە گرنگترین پێکهاتە سیاسییە کوردییەکانی سەدەی نۆزدەیەم بوو، لە سەرتاسەری خاکێکی فراواندا وەفاداریی بۆ خۆی ڕادەکێشا و ئاستێکی سەربەخۆیی لە دەسەڵاتی عوسمانی دەپاراست کە سەرۆکە کوردەکانی دیکە حەسودییان پێ دەبرد. بەدرخان بەگ، دوا میری سەربەخۆی بۆتان، لە دەیەی 1840ەکاندا بۆ ماوەیەکی کورت بەشێکی زۆری ئەنادۆڵیای کوردی لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەک خستبوو، پێش ئەوەی عوسمانییەکان لە 1847دا شکستی پێ بهێنن و دووری بخەنەوە.
ئەو تاراوگەیەی بەدوای ئەم شکستەدا هات، بنەماڵەی بەدرخانی بەناو ئیمپراتۆریای عوسمانی و دواتر لە دەرەوەی سنوورەکانی پەرتەوازە کرد. بەڵام خێزانەکە شکۆ، هەستی ئەرکی بنەماڵەی فەرمانڕەوا و ناسنامەی خۆی وەک بنەماڵەی پێشەنگی کولتوور و بەرگریی کورد پاراست. سورەیا لە 1883دا لەناو ئەم میراتەدا لەدایک بوو؛ جیهانێک لە تاراوگەی خانەدانی، شانازیی پارێزراو بە نەریتێکی سەرکوتکراو و باوەڕ بەوەی بەدرخانەکان ڕۆڵێکیان لە چیرۆکی کورددا هەیە کە هێشتا تەواو نەبووە.
بەشی 2: تاراوگە و پێگەیشتن - بە کوردی گەورەبوون لەنێوان جیهانەکاندا
سورەیا بەدرخان فێرکارییەکی وەرگرت کە هەم پەیوەندییە عوسمانییەکانی خێزانەکەی و هەم ئاشنابوونیان بە ژیانی ڕۆشنبیریی ئەورووپا دەنوێناند. لە ئیستانبوڵ و دواتر لە فەڕەنسا خوێندی و ئەو ئامرازە زمانی و فکرییانەی بەدەست هێنا کە دەیانکردە ئەو ڕۆشنبیرە کوردەی لە نەوەکەیدا زیاتر لە هەمووان ئاشنای کولتوورە جۆراوجۆرەکانی جیهان بوو. لە پاڵ کوردی، تورکی و عەرەبیدا، فێری فەڕەنسی بوو بە ئاستێکی بەرز؛ ئەو زمانەی ژیانی دیپلۆماسی و کولتووری لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا.
ئەم پێگەیشتنە فرەزمانە ڕوانگەیەکی دەربارەی ناسنامەی کورد بە سورەیا بەخشی کە لە هەمان کاتدا ناوخۆیی و بەراوردکاری بوو. دەیتوانی لە دەرەوە، لە ڕێگەی چوارچێوەکانی نەتەوەگەراییی ئەورووپییەوە، دۆخی کورد ببینێت؛ هەروەها دەیتوانی دۆزی کورد بە زمانی کولتووری سیاسیی ئەورووپی بۆ گوێگرێک دەرببڕێت کە پێشتر هیچ زانیارییەکی دەربارەی کوردستان نەبوو، بەڵام دەکرا بە بەڵگە و هۆکارگەلێک قەناعەتی پێ بهێنرێت کە بەو شێوە دەربڕینە داڕێژرابوون کە دەیانناسی. ئەم توانای وەرگێڕانە، نەک تەنها زمانی بەڵکو کولتووریش، تایبەتترین سەرمایەی سیاسیی ئەو بوو.
بەشی 3: چاپەمەنیی کوردی - ڕۆژنامەنووسی وەک بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەیی
بەشداریی سەرەکیی سورەیا بەدرخان لە نەتەوەگەراییی کولتووریی کورددا ڕۆژنامەنووسی بوو. وشەی چاپکراوی بە ئامرازی بنەڕەتیی بنیاتنانی هۆشیاریی نەتەوەیی دەزانی؛ ئەو سازوکارەی گەلێکی پەرتەوازە، جۆراوجۆر لە ڕووی زمانەوە و پارچەپارچە لە ڕووی سیاسییەوە، دەکرا لە ڕێگەیەوە ناسنامە هاوبەشەکەی بەبیر بهێنرێتەوە و لە دەوری دیدگایەکی سیاسیی هاوبەشدا بجووڵێنرێت.
ئەوەی سورەیا لە هاوسەردەمەکانی جیا دەکردەوە، چۆنیەتی و بەردەوامیی کارە ڕۆژنامەنووسییەکەی، ئامادەییی بۆ کارکردن لە تاراوگە لە دۆخێکی سەختی مادی، و تێگەیشتنی لەوە بوو کە چاپەمەنیی کوردی دەبێت تەنها مامەڵە لەگەڵ پرسی سیاسی نەکات، بەڵکو لەگەڵ پرسی کولتووریشدا: زمان، ئەدەب، مێژوو و تەواوی بوارەکانی ژیانی ڕۆشنبیریی کورد. تەنها بانگەشەکار نەبوو؛ سەرنووسەرێکی کولتووری بوو کە بڵاوکراوەکانی وەک مەیدانێک بۆ باشترین نووسینە کوردییەکانی نەوەکەی کار دەکردن.
بەشی 4: ڕۆژنامەی کوردستان و دەنگی تاراوگە
ڕۆژنامەی کوردستان، کە لە 1898دا برا گەورەکەی، میقداد میدحەت بەدرخان، دایمەزراند و سورەیا بەردەوامی پێ دا و فراوانی کرد، گرنگترین بڵاوکراوەی کوردیزمان لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماریدا بوو. لە شوێنە جیاوازەکانی ئیستانبوڵ، قاهیرە، جنێڤ و لەندەن بڵاو دەکرایەوە و یەکەم بڵاوکراوەی خولیی گەورەی کوردی بوو کە لە ڕوانگەیەکی بە ڕوونی نەتەوەگەرایانەوە مامەڵەی لەگەڵ پرسە سیاسی و کولتوورییەکان دەکرد و دەگەیشتە ڕۆشنبیر و کەسایەتییە سیاسییە کوردەکانی تاراوگە کە بەناو ئیمپراتۆریای عوسمانی و لە دەرەوەی ئەودا پەرتەوازە بووبوون.
سورەیا وەک سەرنووسەر و هێزی پاڵنەری بەردەوامبوونی ڕۆژنامەکە لە ماوەی ساڵانی تاراوگە، کێشەی دارایی و فشارە سیاسییەکاندا کاری کرد. ڕۆژنامەکە شیعر، وتاری مێژوویی، لێدوانی سیاسی و ڕەخنەی ئەدەبیی بە کوردی بڵاو دەکردەوە و بەوە پیشانی دەدا کە کوردی زمانێکە توانای گفتوگۆی فکری و سیاسیی لە بەرزترین ئاستدا هەیە. هەر ژمارەیەک بەڵگەیەک بوو، نەک تەنها دەربارەی سیاسەتی کورد، بەڵکو دەربارەی بەهای کولتووریی کوردیش.
بەشی 5: دیپلۆماتەکە - بانگەشە بۆ کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس
کاتێک ئیمپراتۆریای عوسمانی لە کۆتاییی جەنگی یەکەمی جیهانی هەڵوەشا و هێزە گەورەکان لە پاریس کۆ بوونەوە بۆ داڕشتنەوەی جیهان، سورەیا بەدرخان یەکێک بوو لەو کەسایەتییە کوردانەی هەوڵیان دا دۆزی مافەکانی کورد لە سەکۆی نێودەوڵەتی بخەنە ڕوو. سورەیا بە پشتبەستن بە ڕەوانیی زمانی فەڕەنسی، شکۆی خێزانەکەی و تۆڕە فراوانەکەی پەیوەندییەکانی، بەشداری لە هەوڵی لۆبیی کورد لە پاریسدا کرد. ئەنجامەکە نائومێدی بوو: ڕێککەوتنەکەی کۆتایی داواکارییەکانی کوردی پشتگوێ خست. بەڵام ئەو بانگەشەیەی لە پاریس کرا، بەشداری لە ئاگاداریی نێودەوڵەتی دەربارەی پرسی کورددا کرد کە بە درێژایی سەدەی بیستەم دووبارە سەری هەڵدەدایەوە.
بەشی 6: قاهیرە، دیمەشق و پەیوەندی بە جیهانی عەرەبییەوە
دوای بێئاکاممانەوەی هیواکان لە کۆنفرانسی پاریس، سورەیا بەدرخان ماوەیەکی بەرچاوی لە قاهیرە و دیمەشق بەسەر برد، کاری ڕۆژنامەنووسیی خۆی بەردەوام کرد، لەگەڵ ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدارە عەرەبەکان کارلێکی کرد و ئەو پەیوەندییە نێوان کولتوورانەی بنیات نا کە بۆ هەر ستراتیژییەکی سیاسیی دواتری کورد گرنگ دەبوون. ئامادەبوونی لە جیهانی عەرەبیدا بیرخەرەوەی ئەوە بوو کە پرسی کورد ون نابێت.
بەشی 7: ئەرکە زمانەوانییەکە - ستانداردکردن و پاراستنی کوردی
یەکێک لە بەردەوامترین بەشدارییەکانی سورەیا بەدرخان کارەکەی لەسەر خودی زمانی کوردی بوو. دیمەنی زمانیی کورد بە زاراوە، شێوازی نووسین و نەریتی ئەدەبی پارچەپارچە بوو، و هێشتاش هەر وایە. سورەیا لەگەڵ ڕۆشنبیرە کوردەکانی دیکە، بە تایبەتی جەلادەت عەلی بەدرخان، ئامۆزای، کە بووە داڕێژەری سەرەکیی ئەلفوبێی لاتینیی کوردی کە بۆ کرمانجی بەکار دەهێنرێت، کاری کرد بۆ بەرەوپێشبردنی پڕۆژەی ستانداردکردنی زمان. بڵاوکراوەکانی بە بەردەوامی پیشانیان دەدا کە کوردی دەتوانێت وەک زمانێکی بەرزی ئەدەبی و سیاسی کار بکات و کاری سەرنووسەرییەکەی یارمەتیی چەسپاندنی ڕێساگەلێکی دا کە نووسەرەکانی دواتر پشتیان پێ بەست.
بەشی 8: نەتەوەگەرای کولتووری - ژیانێک لە چالاکوانیی ڕۆشنبیری
ژیانی سورەیا بەدرخان ژیانێک بوو لە چالاکوانیی ڕۆشنبیریی بەردەوام لەژێر دۆخی تاراوگە، نائاسایشیی دارایی و پەراوێزخستنی سیاسی. فەرماندەی سەربازی نەبوو؛ سوپای سەرکردایەتی نەکرد و پاشایەتیی ڕانەگەیاند. چەکەکانی وشە بوون و لە ماوەی چوار دەیە لە ژیانی کولتووری و سیاسیی کورددا بە بەردەوامییەکی بەرچاو بەکاری هێنان. وەک ڕۆژنامەنووس، وەک دیپلۆمات، وەک سەرنووسەرێکی کولتووری کە بەهرەی ئەدەبیی کوردی پەروەردە دەکرد، و وەک زمانەوانێک کە بەشداری لە ستانداردکردنی کوردیدا دەکرد، کاری کرد. لە هەر یەکێک لەم ڕۆڵانەدا، پیشانی دا کە بنیاتنانی هۆشیاریی نەتەوەیی پرۆسەیەکی درێژ، هێواش و کەڵەکەبووە؛ نەک کاری ساتێکی تاکی سەرسوڕهێنەر، بەڵکو کەڵەکەبوونی هەزاران بڵاوکراوە کە وردەوردە ژێرخانی فکریی ناسنامەیەکی نەتەوەییان بنیاتی نا.
بەشی 9: میرات - شازادەی چاپەمەنیی کوردی
سورەیا بەدرخان لە 1938 مرد، لە لووتکەی ئەو سەردەمەدا کە هەموو ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان دابەش کردبوو، سیاسەتی سەرکوتکردنی کولتووری کوردیان پەیڕەو دەکرد. بە ژیان نەما تا ئەو دەرفەتەی دوای جەنگی دووەمی جیهانی ببینێت کە بۆ ماوەیەکی کورت ڕێگەی بە دەربڕینی کولتووریی کورد دەدا، یان حکومەتی هەرێمی کوردستان ببینێت. بەڵام هەموو ئەم پەرەسەندنانە پشت بەو نەریتە فکرییە دەبەستن کە ئەو یارمەتیی بنیاتنانەکەی دابوو. میراتەکەی خودی چاپەمەنیی کوردییە؛ ئەو تێگەیشتنەی بۆ چەسپاندنی زیاتر لە هەر کەسایەتییەکی تاکی دیکەی نەوەکەی کاری کرد کە زمانی کوردی زمانی هێزە و توانای هەڵگرتنی بیرکردنەوەی سیاسی، جوانیی ئەدەبی و ئاواتی نەتەوەیی هەیە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی سورەیا بەدرخان
1883 - لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەدرخانی تاراوگەدا لەدایک دەبێت؛ خێزانەکە ڕەچەڵەکی خۆی بۆ میرەکانی بۆتان دەگەڕێنێتەوە.
1898 - ڕۆژنامەی کوردستان لەلایەن مامی، میقداد میدحەت بەدرخان، دامەزرێنرا؛ سورەیا دەبێتە کەسایەتییەکی ناوەندی بۆ بەردەوامبوونەکەی.
1919 - کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس؛ بەشداری لە بانگەشەی دیپلۆماسیی کورددا دەکات.
دەیەکانی 1920ەکان–1930ەکان - لەگەڵ ئامۆزای، جەلادەت عەلی بەدرخان، لە ستانداردکردنی زمانی کوردیدا هاوکاری دەکات.
1932 - گۆڤاری هاوار لەلایەن بنەماڵەی بەدرخانەوە دەردەچێت؛ خاڵێکی دیاری کولتووری ئەدەبیی کورد.
1938 - لە تاراوگەدا دەمرێت.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan. Mellen Research University Press, 1992.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
5. Bedir Khan, Jeladet Ali & Lescot, Roger. Grammaire Kurde (Dialecte Kurmandji). Institut Français de Damas, 1970.
6. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
7. Zürcher, Erik-Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 1993.
8. Shakely, Ferhad. Kurdish Nationalism in Mam u Zin and the Kurdish Awakening Movement. Kurdish Times, 1989.
پرسیارە باوەکان
سورەیا بەدرخان کێ بوو؟
سورەیا بەدرخان (1883–1938) ڕۆژنامەنووس، سەرنووسەر و نەتەوەگەرایەکی کولتووریی کورد بوو لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەدرخان. بە سەرەکی لە تاراوگە لە قاهیرە، پاریس و دیمەشقەوە کاری دەکرد و هێزی پاڵنەری ڕۆژنامەی کوردستان بوو و بە کەسایەتییەکی دامەزرێنەری نەتەوەگەراییی کولتووریی کورد و چاپەمەنیی کوردی دادەنرێت.
ڕۆژنامەی کوردستان چی بوو؟
کوردستان گرنگترین بڵاوکراوەی کوردیزمان لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماریدا بوو. لە 1898 دامەزرا و سورەیا بەردەوامی پێ دا؛ لە ئیستانبوڵ، قاهیرە، جنێڤ و لەندەن بڵاو دەکرایەوە. یەکەم بڵاوکراوەی خولیی گەورەی کوردی بوو کە لە ڕوانگەیەکی بە ڕوونی نەتەوەگەرایانەوە مامەڵەی لەگەڵ پرسە سیاسی و کولتوورییەکان دەکرد و پیشانی دەدا کە کوردی زمانێکە توانای بەرزترین گفتوگۆی سیاسی و ئەدەبیی هەیە.
بەشداریی سورەیا بەدرخان لە زمانی کوردیدا چی بوو؟
لە پاڵ ئامۆزای، جەلادەت عەلی بەدرخان، کە پەرەی بە ئەلفوبێی لاتینیی کوردی بۆ کرمانجی دا، سورەیا لە ڕێگەی چوار دەیە کاری سەرنووسەرییەوە بەشداری لە ستانداردکردنی کوردیی نووسراودا کرد. بڵاوکراوەکانی ڕێساگەلێکی چەسپاند کە نووسەرە کوردەکانی دواتر پشتیان پێ بەست و بە کردار پیشانی دا کە کوردی دەتوانێت وەک زمانێکی نەتەوەییی تەواو بۆ گفتوگۆی سیاسی، کولتووری و ئەدەبی کار بکات.