لە دیمەنە سەختەکانی کوردستانی سەدەی 19، لەوێی ڕووباری دیجلە بەناو دۆڵە کۆنەکاندا دەچەمێتەوە و شاخە بەرزەکان ڕازە لەبیرکراوەکان دەپارێزن، کەسایەتییەک سەری هەڵدا کە ژیانی ئاژاوەی سەردەمێکی بەرجەستە دەکرد. بەدرخان بەگ (1803–1869)، دوا فەرمانڕەوای بۆماوەیی میرنشینی بۆتان، هێمایەکی ئاڵۆزی مێژووی کوردە. لە ڕەچەڵەکێکی میراندا لەدایک بوو کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد لە کەسایەتییە ئوستوورەییەکانی وەک شەرەف خانی بەدلیسی و تەنانەت خالید بن وەلید، هاوەڵی پێغەمبەر محەمەد، هاتوون. حوکمڕانیی بەدرخان لە 1821 تا 1847 سەردەمێکی کورت بەڵام چڕی خۆبەڕێوەبردنی لەناو داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا نیشان دا.

چیرۆکەکەی چیرۆکی حوکمڕانییەکی ئاواتخوازانە، سەربەخۆییەکی توند و ململانێی خەمناکە کە برینی هەرگیز نەسڕاوەی لەسەر کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکە جێهێشت. بە لێکۆڵینەوە لە ژیانی، هەم پیاوەکە دەناسین و هەم لەو هێزە مێژووییانە دەکۆڵینەوە کە کەسایەتییان داڕشت، لە هەوڵەکانی عوسمانی بۆ ناوەندیکردنی دەسەڵاتەوە تا ڕکابەریی نێوان هۆزەکان. لەو گێڕانەوانە سوود وەردەگرین کە هەم دەستکەوتەکانی دەخەنە ڕوو و هەم ناکۆکییەکانی دەوروبەری کردارەکانی.

سەرەتای ژیان و گەیشتن بە دەسەڵات

بەدرخان بەگ لە 1803 لە جەزیرە لەدایک بوو، شارۆچکەیەکی مێژوویی لەو ناوچەیەی کە ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە و ئەوکات بەشێک بوو لە خاکە فراوانەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی. جەزیرە، کە لەسەر دیجلە هەڵکەوتووە، دڵی میرنشینی بۆتان بوو؛ میرنشینێکی کوردیی نیوەخۆبەڕێوەبەر کە بۆ چەندین سەدە لە ژێر سەروەرییەکی سستی عوسمانیدا مابووەوە. بنەماڵەی عەزیزان، کە بەدرخان سەر بەو بوو، ڕەگ و ڕیشەی خۆیان بۆ ماڵی ڕۆژەکی دەگەڕاندەوە، کە بارەگا کۆنەکەی قەڵای بەدلیس بوو. ئەم میراتە ئەشرافییە هەستێکی چارەنووسی لە ناخیدا چاند، بەڵام ساڵە سەرەتاییەکانی زۆر لە ئاسایش دوور بوون. دوای مردنی باوکی، عەبدوڵڵا بەگ، و حوکمڕانییە کورت و بێکاریگەرەکەی ئامۆزاکەی، سەیفەدین بەگ، و براکەی، سەعید بەی، ناجێگیری ناوچەکەی داگیر کردبوو.

تا 1821، بەدرخان لە تەمەنی گەنجیی 18 ساڵیدا سەرکردایەتیی وەرگرت، دوای ئەوەی پێشینەکانی نەیانتوانی میرنشینەکە جێگیر بکەن. کاتەکە پڕمەترسی بوو: ئیمپراتۆریی عوسمانی بەهۆی شکستەکانی شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە 1828–1829دا لەرزیبوو و بۆشاییە ناوخۆییەکانی دەسەڵات ڕێگایان بۆ ئاژاوە دەکردەوە. بەڵام بەدرخان شارەزایی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاستەنگانە نیشان دا. لە کاتی شەڕەکەدا دابینکردنی سەربازی بۆ سوڵتان ڕەت کردەوە؛ هەنگاوێکی بوێرانە کە نیازی ئەوی بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانی بۆتان نیشان دەدا. دوای ئەوە، دەسەڵاتی خۆی بەهێز کرد و چاکسازیی جێبەجێ کرد کە یارمەتیی چاکبوونەوەی دا. دیپلۆمات و گەشتیارە ئەورووپییەکان، لەوانە ئەوانەی لە ساڵانی 1830دا ڕاپۆرتیان بۆ کونسوڵخانەکان دەنووسی، سەرنجیان دا بە ئاسایشە بەرچاوەکەی ژێر حوکمڕانیی ئەو. ڕێگری نەما، کاروانەکان بە ئاسایش بەناو خاکەکەدا تێدەپەڕین و ژمارەی دانیشتووان زیادی کرد، چونکە کۆچبەران لە ناوچە دراوسێ ناجێگیرترەکان هەڵدەهاتن.

توانای کارگێڕییەکەی لە هەنگاوە کردەییەکاندا دیار بوو: بە کارایی بەڵام دادپەروەرانە باجی کۆ دەکردەوە، دراوی خۆی لێ دەدا کە هێمایەکی سەروەری بوو، و سیستەمێکی دادپەروەریی ڕێک خست کە ناوبانگی خۆشی بۆ بەدەست هێنا. تا ناوەڕاستی ساڵانی 1830، ئابووریی بۆتان گەشەی کردبوو و کشتوکاڵ و بازرگانی لە کەشێکی ئاشتیی ڕێژەییدا گەشەیان دەکرد. شانازیی بەدرخان بەم جێگیرییە دیار بوو؛ زۆرجار شانازیی بەو ئاسایشەوە دەکرد کە حوکمڕانییەکەی دابینی دەکرد و بەراوردی دەکرد لەگەڵ بێیاسایی شوێنەکانی دیکەی کوردستان. ئەم سەردەمە بەشداریکردنی ئەویشی لە ململانێ گەورەترەکاندا بینی، وەک شەڕی نیزیپ لە 1839، کە تێیدا لە تەنیشت هێزە عوسمانییەکان دژی هێرشبەرە میسرییەکان بە سەرکردایەتیی ئیبراهیم پاشا جەنگا. ئازایەتییەکەی لە مەیدانی شەڕدا پێگەی بەرز کردەوە و کردی بە دیارترین فەرمانڕەوای کورد لە کوردستانی ناوەندیدا.

بەڵام ئەم بەرزبوونەوەیە بێ سێبەر نەبوو. ئاواتەکانی بەدرخان لە بۆتان تێدەپەڕین و بوونە هۆی هاوپەیمانی و ڕکابەرییەکان کە میراتەکەیان داڕشت. لە 1840، هاوپەیمانییەکی سێلایەنەی لەگەڵ خان مەحموودی موکس و نوورەڵڵا بەیی هەکاری پێک هێنا؛ ڕێککەوتنێک کە پێگەی بەهێز کرد، بەڵام خستییە ناو دوژمنایەتییە ناوچەییەکانیشەوە. چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی لە 1839، کە ئامانجیان ناوەندیکردنی دەسەڵات و لاوازکردنی خۆبەڕێوەبردنە ناوخۆییەکان بوو، هەڕەشەیان لە بوونی دەکرد. بەدرخان بە نوێکردنەوەی هێزەکانی، دروستکردنی میلیشیای نێوان هۆزەکان و تەنانەت وتنی وتارەکانی هەینی بە ناوی خۆی وەڵامی دایەوە؛ ئەو کردارانەی لە یاخیبوون نزیک بوونەوە.

میرنشینەکە لە ژێر دەسەڵاتی بەدرخاندا: حوکمڕانی و فراوانبوون

لە لوتکەی دەسەڵاتیدا، خاکی بەدرخان لە دیاربەکرەوە تا موسڵ لە ڕۆژاوا و ورمێ لە ڕۆژهەڵات درێژ دەبووەوە و گرووپە نەتەوەیی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی دەگرتەوە: کورد، ئاشووری، ئێزیدی، ئەرمەنی و هی دیکە. ئەم پێکهاتە فرەنەتەوەییە پێویستی بە بەڕێوەبردنێکی شارەزایانە هەبوو و بەدرخان بۆ ماوەیەک سەرکەوتوو بوو. حوکمڕانییەکەی زۆرجار لە گێڕانەوە کوردییەکاندا بە وێنەیەکی ڕۆمانسی وەک سەردەمی زێڕینی خۆبەڕێوەبردن پیشان دەدرێت، کە تێیدا باجی دادپەروەرانە و هاوپشتیی کۆمەڵایەتی زاڵ بوون. ئەنجوومەنێکی ڕاوێژکاریی دامەزراند کە ڕاوێژی بۆ حوکمڕانی دەدا و خۆشگوزەرانیی ئابووری و ڕێک و پێکی گشتیی مسۆگەر دەکرد. کۆچبەران ڕوویان لە بۆتان دەکرد، بەڵێنی ئاسایش و دەرفەت ڕایدەکێشان.

بۆتان — Wikipedia

لە تێڕوانینی کوردییەوە، بەدرخان بەرەنگاربوونەوەی دەستدرێژیی عوسمانیی بەرجەستە دەکرد. مێژوونووسانی وەک ئەوانەی مێژووی کورد دەنووسنەوە، وەک نەتەوەخوازێکی سەرەتایی دەیبینن کە هەوڵەکانی بۆ یەکخستنی هۆزەکان و سەپاندنی سەربەخۆیی، ئیلهامی بە بزووتنەوەکانی دواتر بەخشی. بەشداریکردنی لە شەڕی 1839 و زاڵبوونی دواتری لە کوردستانی ناوەندی جەختیان لە زیرەکیی ستراتیژیی ئەو دەکردەوە. بەڵام ئەم فراوانبوونە نرخێکی هەبوو. بەدرخان بۆ دابینکردنی دارایی بۆ ئاواتەکانی و پاراستنی هاوپەیمانییەکان، داوای باج و خەراجی لە کۆمەڵگە دراوسێکان دەکرد و ئەمە بووە هۆی ململانێ کە توندتر بوون و گەیشتنە توندوتیژی.

خۆشگوزەرانیی میرنشینەکە گرژییە بنەڕەتییەکانی دەشاردەوە. پەستانی دەوڵەتی عوسمانی بۆ یەکخستن، لەوانە گواستنەوەی دەسەڵاتی کارگێڕیی جەزیرە لە دیاربەکرەوە بۆ موسڵ لە 1842، ئاماژەی بە ڕووبەڕووبوونەوەی نزیک دەکرد. وەڵامی بەدرخان، واتە بەهێزکردنی سوپا و بەستنی ڕێککەوتنەکان، بوارێکی بۆ ڕووداوە پڕهەستییەکانی دواتر خۆش کرد.

ململانێ، کۆمەڵکوژی و ناکۆکیی لێکدانەوەکان

حوکمڕانیی بەدرخان بە زنجیرەیەک لە هەڵمەتە توندوتیژەکانەوە گرێدراوە کە لێکدانەوە مێژووییەکانیان دابەش کردووە. لە 1832، لەگەڵ محەمەد پاشای ڕەواندز لە هێرشکردنە سەر کۆمەڵگە ئێزیدییەکانی ناوچەی شێخان (عەین سفنی) هاوکاریی کرد، کە بووە هۆی مردنی هەزاران کەس، سووتاندنی گوندەکان و گۆڕاندنی ناچاریی ئایین بۆ ئیسلام. سەرچاوە ئێزیدییەکان ئەمانە بە کردەوەی نەژادکوژی وەسف دەکەن، کە تێیدا ژنان و منداڵان کرانە کۆیلە و دانیشتووان بە گشتی تووشی کوشتوبڕ بوون. بە پێی گێڕانەوە هاوسەردەمەکان، ئامانجی بەدرخان ناچارکردن بە گۆڕینی ئایین و سەپاندنی زاڵبوون بوو.

خراپناوبانگترین ڕووداوەکان لە 1843 و 1846 ڕوویان دا، کاتێک بەدرخان لە هاوپەیمانی لەگەڵ نوورەڵڵا بەی و خان مەحموود، مەسیحییە ئاشوورییەکانی (نەستۆری) لە شاخەکانی هەکاری کردە ئامانج. کۆمەڵکوژیی 1843 دوای ئەوە دەستی پێ کرد کە ئاشوورییەکان لە 1841 دانی خەراج بۆ میری هەکارییان ڕەت کردەوە. هێزەکانی بەدرخان هێرشیان کرد و تا 10,000 کەسیان لە ناوچەکانی وەک تیاری و دیز کوشتوبڕ کرد، گوند و کڵێسایان وێران کرد و ڕزگاربووانیان کردە کۆیلە. دیپلۆماتە بەریتانییەکە، ئۆستن هێنری لایارد، لە پشکنینی دۆخی دوای ڕووداوەکەدا ڕاپۆرتی کوشتنی سیستەماتیکی دا، کە تێیدا تەرمەکان دەخرانە ناو ڕووبارەکانەوە و دیلەکان لە بازاڕەکاندا دەفرۆشران.

لە 1846، شەپۆلێکی دووەم هات و تەنانەت ئەو ئاشوورییانەشی کردە ئامانج کە پێشتر هاوپەیمانی بەدرخان بوون. خەماڵاندنەکان ئاماژە بە مردنی 7,000-20,000 کەسی دیکە دەکەن و کۆی قوربانییەکانی هەردوو هەڵمەتەکە دەگاتە 20,000-30,000. تێڕوانینە ئاشوورییەکان ئەمانە وەک پێشەنگی نەژادکوژیی سەیفۆی سەدەی 20 دەخەنە ڕوو و جەخت لە ئامانجگرتنی نەتەوەیی و ئایینی لەناو لاوازیی عوسمانیدا دەکەنەوە. گێڕانەوەکانی ڕزگاربووان، کە لە ڕاپۆرتەکانی میسیۆنەرەکاندا پارێزراون، دڕندەییە ترسناکەکان بە وردی دەگێڕنەوە: سەربڕین، سووتاندن و پیادەڕۆیشتنی ناچاری.

بەڵام تێڕوانینە کوردییەکان ئەمانە لە چوارچێوەی ململانێکانی دەسەڵاتی نێوان هۆزەکان و فشارە عوسمانییەکاندا دەخەنە ڕوو. هەندێک سەرچاوە بەدرخان وەک پارێزەری خۆبەڕێوەبردن لە بەرامبەر گرووپە گوێڕایەڵنەبووەکان وێنا دەکەن، هەرچەند زانایە هاوچەرخە کوردەکانی وەک ئەحمەد کاردام، کە نەوەی ئەوە، دان بە کۆمەڵکوژییەکان وەک کردەوەی نەژادکوژی دەدەن کە پێویستیان بە ڕووبەڕووبوونەوە و لێپرسینەوە هەیە. هێزە ئەورووپییەکان، کە ڕاپۆرتەکانی چەوساندنەوەی مەسیحییەکان نیگەران کردبوون، فشاریان لە عوسمانییەکان کرد بۆ دەستێوەردان، کە بووە هۆی داڕمانی بەدرخان.

ئەم ڕووداوانە ئاڵۆزییەکانی سەردەمەکە دەخەنە ڕوو: گرژییە ئایینییەکان، سیستەمەکانی خەراج و ڕکابەرییە ئیمپراتۆرییەکان توندوتیژییان لە ناوچەیەکدا هەڵگیرساند کە تێیدا کورد، ئاشووری و ئێزیدی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بە هاوژینییەکی نائارام دەژیان.

داڕمان، دوورخستنەوە و ساڵانی دواتر

کۆمەڵکوژییەکان بوونە هۆی تۆڵەکردنەوەی عوسمانی. لە 1846–1847، هێزەکانی ژێر فەرمانی عومەر پاشا، کە بە 12,000 سەرباز و هاوپەیمانە ئێزیدییە تۆڵەخوازەکان بەهێز کرابوون، هێرشیان کردە سەر بۆتان. سەرکەوتنە سەرەتاییەکان گۆڕان بۆ شکست؛ بەدرخان هەڵهات بۆ قەڵای ئەڤرووح و گەمارۆیەکی هەشت مانگی بەسەر برد. فەرماندە یەزدانشێر خیانەتی لێ کرد و بۆ ئیمتیازی عوسمانی لەو جیا بووەوە؛ بەدرخان لە 4ی تەمووزی 1847 خۆی بەدەستەوە دا. بنەماڵەکەی بە زنجیر بەستران و ڕاگیران، پێش ئەوەی بۆ قوسەتەنتینیە بگوازرێنەوە.

دوورخستنەوە بەدوایدا هات: سەرەتا بۆ هێراکلیۆن لە کرێت، کە لەوێ کێڵگەیەکی کڕی و سەرەڕای بوومەلەرزە و کێشە داراییەکان ناوبژیوانیی لە ناکۆکییە ناوخۆییەکاندا کرد. مووچە عوسمانییەکەی بژێوی دابین دەکرد، بەڵام داواکارییەکانی گەڕانەوە ڕەت دەکرانەوە تا 1863، کاتێک سوڵتان عەبدولعەزیز ڕێگەی دا لە گەڕەکی فاتحی ئیستانبوڵ نیشتەجێ بێت. لەوێ نەوەکانی چوونە ناو کۆمەڵگەی عوسمانییەوە. لە 1868، گواستییەوە بۆ سووریا و لە 1869 لە دیمەشق مرد لە تەمەنی 66 ساڵیدا و لە گۆڕستانی ڕوکنەدین نێژرا.

میرات و نەوەکان

میراتی بەدرخان چەندین لایەنی هەیە. لە گێڕانەوە نەریتییە کوردییەکاندا پاڵەوانێکی بەرەنگاربوونەوەیە و ئیلهام بە نەتەوەخوازانی وەک نەوەکانی، جەلادەت، سورەیا و کاموران بەدرخان دەبەخشێت، کە زمانی کوردی و کولتووریان پێش خست. حوکمڕانییەکەی هێمای سەردەمێکی لەدەستچووی خۆبەڕێوەبردن بوو و دەستکەوتە ئابووری و ئاسایشییەکانی ستایش دەکران.

بەڵام بۆ ئاشووری و ئێزیدییەکان، هێشتا ئەنجامدەری دڕندەییەکانە و کۆمەڵکوژییەکان وەک پاکتاوی نەتەوەیی دەبینرێن. گفتوگۆ هاوچەرخەکان، لەوانە دەنگە کوردییەکان، داوای دانپێدانان دەکەن بۆ بەهێزکردنی ئاشتبوونەوە. ژیانی داڕمانی ئەشرافی عوسمانی و کوردی لەناو چاکسازییەکانی تەنزیماتدا ڕەنگ دەداتەوە و کۆتایی میرنشینە بۆماوەییەکان نیشان دەدات.

بەدرخان بنەماڵەیەکی گەورەی بەجێ هێشت کە نەوەکانی بوونە کەسایەتیی کاریگەر لە ژیانی فکری و سیاسیی کورددا. ئەمڕۆ چیرۆکەکەی هانمان دەدات بیر لە لایەنە ناڕوونەکانی مێژوو بکەینەوە؛ سەرنجڕاکێشیی دەسەڵات و تێچووی مرۆییەکەی.

لە کۆتاییدا، ژیانی بەدرخان بەگ، لە دربارەکانی جەزیرەوە تا دوورخستنەوەی دیمەشق، ڕووداوە پڕهەستەکانی کوردستانی سەدەی 19 بەرجەستە دەکات. فەرمانڕەوایەک کە خۆشگوزەرانیی هێنا، بەڵام وێرانکاریشی هەڵگیرساند؛ چیرۆکەکەی بیرمان دەخاتەوە کە مێژوو لە سەرکەوتن و تراژیدیا پێک هاتووە و پێویستی بە یادکردنەوەیەکی هاوسەنگ هەیە. وەک دیجلە کە بەردەوام دەڕوات، گفتوگۆش لەسەر سێبەرە بەردەوامەکەی بەردەوامە.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە و بەڵگە مێژووییە گرنگەکانی پەیوەندیدار بە بەدرخان بەگ (1803–1869) هەیە، کە لە ماددە ژیاننامەیی، ئەکادیمی و ئەرشیفییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراوە. ئەمانە ژیان، حوکمڕانیی بەسەر میرنشینی بۆتاندا، بەڕێوەبردن، ململانێ، کۆمەڵکوژی، داڕمان و میراتەکەی دەگرنەوە.

  1. Bedir Khan Beg - بابەتی Wikipedia لەسەر ژیاننامە، حوکمڕانی و بەشداریی ئەو لە کۆمەڵکوژیی دژی ئێزیدی و ئاشوورییەکان. پوختەیەکی گشتگیر بە ئاماژە بە سەرچاوە ڕەسەنەکان.

  2. Bedir Khan Beg (Kurmanji: Bedirxan Beg, Turkish: Bedirhan Bey) - گێڕانەوەیەکی مێژوویی ورد لە History of Kurd کە سەرنج لەسەر بەرزبوونەوە، هاوپەیمانییەکان، کۆمەڵکوژییەکان و ململانێکانی لەگەڵ ئیمپراتۆریی عوسمانی دەخات.

  3. 1843 and 1846 Massacres in Hakkari - وتاری Wikipedia کە کۆمەڵکوژییەکانی ئەنجامدراو لەلایەن بەدرخان بەگ و نوورەڵڵا بەگ دژی مەسیحییە ئاشوورییەکان بە وردی باس دەکات، لەگەڵ چوارچێوەی مێژوویی و خەماڵاندنی ژمارەی قوربانییەکان.

  4. Bedir Khan Beg - بابەتی Grokipedia کە حوکمڕانی، فراوانبوونەکان و دڕندەییە دیاریکراوەکانی دژی ئێزیدی و ئاشوورییەکان پوخت دەکاتەوە و ئاماژە بە گێڕانەوە هاوسەردەمەکان دەدات.

  5. 1840: The Attack on Tiyari and Tkhuma by Bedr Khan Beg - بەڵگە مێژووییەکان لە Atour.com لەسەر هێرشەکانی ناوچەی هەکاری، لەوانە گێڕانەوەکانی ڕزگاربووان و وەسفی دۆخی دوای ڕووداوەکان.

  6. The Bloody Shadow of Bedirkhan Beg - وتارێک لە ÊzîdîPress کە چەوساندنەوە و کۆمەڵکوژیی دژی ئێزیدییەکان لە تور عابدین (1840–1844) شیکار دەکات و سەرنج دەخاتە سەر هەڵمەتەکانی بەدرخان و دوورخستنەوەی.

  7. The Bedr Khan and Nurallah Massacres of Hakkari Assyrians Part I - وانەیەکی ڤیدیۆیی لە YouTube لەسەر مێژووی ئاشووری، کە ڕووداوەکانی 1843–1846، هاوپەیمانییەکان و ئەو گرژییانە دەگرێتەوە کە بوونە هۆی کۆمەڵکوژییەکان.

  8. The Kurdish Nobility in the Ottoman Empire: Loyalty, Autonomy and Privilege - کتێبێکی نیلای ئۆزۆک-گوندۆغان کە لە میرە کوردەکانی وەک بەدرخان لە چوارچێوەی ناوەندیکردنی دەسەڵاتی عوسمانیدا دەکۆڵێتەوە و ئاماژەکان بە کۆمەڵکوژی و داڕمانی ئەشراف دەگرێتەوە.

  9. Cizre - بابەتی Wikipedia لەسەر شارۆچکە مێژووییەکە، لەوانە حوکمڕانیی بەدرخان بەگ، کارگەی تەقەمەنی، کۆمەڵکوژییەکان و دەستێوەردانی کۆتایی عوسمانی کە بووە هۆی دوورخستنەوەی.

  10. The Ottoman East in the Nineteenth Century - کۆمەڵەیەکی PDFی بەڵگەنامە و وتار لەسەر سیاسەتە عوسمانییەکان، کە ئاماژەکان بە کۆمەڵکوژی لەو ناوچانەی کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کردارەکانی بەدرخان و پەیوەندییە فراوانترەکانی کورد و عوسمانی دەگرێتەوە.

  11. بەستەر: http://lib.ysu.am/disciplines_bk/e95aac102d19de43354a84cc78f2bff3.pdf