پێشەکی
لە چیا سەختەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵ، کە سنوورەکانی ئیمپراتۆریاکان تێکەڵ دەبوون و وەفادارییەکان وەک با گۆڕانیان بەسەردا دەهات، خان مەحمود ــ کە بە کوردی بە Xan Mehmûd ناسراوە ــ وەک هێمایەکی خۆبەڕێوەبردن و سەرکێشیی کوردی سەری هەڵدا. خان مەحمود، کە لە کۆتایی سەدەی 18 یان سەرەتای سەدەی 19 لە موکس (باخچەسەرای ئەمڕۆ لە پارێزگای وان لە تورکیا) لەدایک بوو و لە 4ی کانوونی یەکەمی 1866 لە دوورخراوی لە ڕوسە (ڕوسێی ئێستای بولگاریا) مرد، دوا میری دیاری میرنشینی کوردیی موکس بوو.
ژیانی سەردەمێکی پڕ لە شڵەژانی گرتەوە کە بە چاکسازییەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی، ململانێکانی دەسەڵاتی ناوچەیی و لاوازبوونی میرنشینە کوردییە نیمچەسەربەخۆکان ناسراو بوو. خان مەحمود، وەک سەرکردەیەک لە ڕەچەڵەکی ئەیوبخان‌بەگی کە ڕەنگە ڕەگی بۆ بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەیوبی بگەڕێتەوە، بەگایەتییەکی بچووک و لەژێر سێبەری ئەوانی دیکەی گۆڕی بۆ فیدراسیۆنێکی بەهێز و هاوپەیمانی لەگەڵ دراوسێ بەهێزەکانی وەک بەدرخان بەگی جزیرە و نورولڵا بەگی هەکاری بەست. ڕاپەڕینەکانی دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی لە 1838 و 1847دا نوێنەرایەتیی بەرگریی فراوانتری کوردیان دژ بە ناوەندگەراییی سەردەمی تەنزیمات دەکرد؛ سیاسەتێک کە دەیویست خۆبەڕێوەبردنە ناوخۆییەکان هەڵبوەشێنێتەوە و کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریا جێگایان بگرێتەوە.
چیرۆکی خان مەحمود تەنها چیرۆکی شەڕ و خیانەت نییە، بەڵکو چیرۆکی خۆڕاگریی کولتووری و سیاسیی کوردستانیشە لە سەدەی 19دا. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای عوسمانی خەریکی مامەڵەکردن بوو لەگەڵ چاکسازیی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکانی ڕووسیا، ئێران و هێزە ئەورووپییەکان، میرە کوردەکانی وەک خان مەحمود بە ناو هاوپەیمانییە ئاڵۆزەکاندا ڕێگەیان دەدۆزییەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیییان. داگیرکردنی قەڵای خۆشاو لە دەیەی 1830ەکان و فراوانکردنی دەسەڵاتی لە دەریاچەی وانەوە تا سنووری ئێران، کردی بە یەکێک لە کاریگەرترین میرەکانی سەردەمی خۆی. بەڵام سەرکێشییەکەی بوو بە هۆی شکست، دوورخستنەوە و مردن دوور لە نیشتمانەکەی. ئەم بابەتەی بلۆگ، بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان، لەوانە بەرهەمە بنەڕەتییەکەی سینان هاکان، Müküs Kürt Mirleri Tarihi ve Han Mahmud (2002)، لە ژیانی ئەم کەسایەتییە پڕ لە ڕازە دەکۆڵێتەوە. ئەم بابەتە کە نزیکەی 3000 وشەیە، لە ساڵە سەرەتاییەکانی ژیان، گەیشتنی بە دەسەڵات، هاوپەیمانییە سەرەکییەکان، ڕاپەڕینەکان، ڕووخان و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە و ڕووناکی دەخاتە سەر بەشێکی مێژووی کورد کە زۆرجار لەژێر سێبەری گێڕانەوە گەورەترەکانی ئیمپراتۆریادا دەمێنێتەوە.
سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزان
بنەچەی خان مەحمود ڕەگی لە دیمەنە کۆن و پڕ لە چیرۆکەکانی کوردستاندایە؛ ناوچەیەک کە بە زەویی چیاوی و میرنشینە نیمچەخۆبەڕێوەبەرەکانی ناسراوە. لە موکس لەدایک بوو، سەنجەقێکی بچووک کە لە بەرزاییەکانی باشووری دەریاچەی واندا هەڵکەوتبوو. بەرواری وردی لەدایکبوونی هێشتا نادیارە و ڕەنگە بکەوێتە نێوان کۆتایی ساڵانی 1700ەکان و سەرەتای ساڵانی 1800ەکان. موکس، کە لە مێژوودا بە میکس یان مۆکس ناسراو بوو، میرنشینێکی بچووک بوو کە زۆرجار لەژێر دەسەڵاتی دراوسێ گەورەترەکانی وەک میرنشینی هەکاریدا دەبوو. شوێنە ستراتیژییەکەی شارەکە لە نزیک ڕێگاکانی بازرگانی و سنوورەکاندا وای کردبوو ببێتە ئامانجێکی کێبڕکێ، بەڵام بچووکییەکەی کاریگەرییەکەی سنووردار کردبوو تا سەردەمی خان مەحمود.
ئەو سەر بە ڕەچەڵەکی ئەیوبخان‌بەگی بوو، تیرەیەک لە خانەدانە کوردەکان کە بانگەشەی بنەچەی ئەیوبییان دەکرد؛ ئەو بنەماڵە فەرمانڕەوایەی کە سەلاحەدین (سەلاحەدین یوسف کوڕی ئەیوب) لە سەدەی 12دا دایمەزراند. بەپێی Şerefname (شەرەفنامە)، تۆمارە مێژووییەکەی سەدەی 16ی شەرەفخان بەدلیسی، میرەکانی موکس، هیزان و سپایێرت پەیوەندیی خێزانییان بە یەکەوە هەبوو و لە قەڵای بیلیجان لە نزیک خنسەوە هاتبوون، پێش ئەوەی بە یارمەتیی سەلجوقییەکان بەرەو باشوور کۆچ بکەن. ئەم خێزانە کە لە 1229دا خوارەزمشاکان ئاوارەیان کرد، دوای ئەوەی لە 1207دا لە ئەخڵات نیشتەجێ بووبوون، خەسڵەتی کۆچکردن و خۆڕاگریی خانەدانە کوردەکانیان دەنوێند. هەرچەندە هەندێک مێژوونووس مشتومڕ لەسەر پەیوەندیی ڕاستەوخۆی ئەیوبی دەکەن، ئەم پەیوەندییە جەخت لەو شکۆیە دەکاتەوە کە پێشینانی خان مەحمود هەیانبوو.
مێژووی خێزانە نزیکەکەی پڕ بوو لە پیلان و توندوتیژی. یەکەم میری موکس کە لە بەڵگەنامەکاندا تۆمار کراوە ئەبدال بەگ بوو، و دوا فەرمانڕەوای سەربەخۆ پێش زاڵبوونی هەکاری سەید مەحمەد بەگ بوو. لە سەدەی 19دا، ئەیوبخان بەگ شەڕێکی بۆ سەربەخۆیی دژ بە جزیرە و هەکاری دەست پێ کرد؛ خەباتێک کە کوڕەکەی، ئەبدی بەگ ــ باوکی خان مەحمود ــ بەردەوامی پێ دا. دوای مردنی ئەبدی، شێخی بەگ، برای خان مەحمود، بۆ ماوەیەکی کورت خۆبەڕێوەبردنی گەڕاندەوە و بەسەر تیرە ڕکابەرەکانی وەک میر موحەمەدی، کەڵەهی و زەینەڵ‌بەگیدا زاڵ بوو. بەڵام شێخی لە پیلانێکدا کوژرا کە هاوسەرەکەی، سەعادەت خانم، ڕێکی خستبوو و ڕێگەی بۆ گەیشتنی خان مەحمود بە دەسەڵات خۆش کرد.
زانیارییەکی کەم دەربارەی منداڵی یان پەروەردەی خان مەحمود هەیە، بەڵام وەک نەوەی خانەدانان، ڕەنگە ڕاهێنانی لە ئەسپسواری، شەڕکردن و بەڕێوەبەری وەرگرتبێت؛ ئەو توانایانەی لە ناوچەیەکی گیراوی شەڕە هۆزییەکان و پێشڕەویی ئیمپراتۆریادا پێویست بوون. لە گەنجیدا گەیشتبووە پلەی سەنجەق‌بەگ (فەرمانداری ناوچە)، پۆستێک کە دەسەڵاتی بەڕێوەبەریی پێ دەبەخشی. هاوسەردەمەکانی بە لێهاتوو و ئامانجخواز وەسفیان دەکرد؛ خەسڵەتگەلێک کە شێوەی فەرمانڕەوایییەکەیان دیاری دەکرد. پەیوەندییە خێزانییەکانی هاوپەیمانی لەگەڵ میرەکانی دیکەشی دەگرتەوە و زەمینەی بۆ فراوانکردنەکانی ئامادە دەکرد. ئەم پاشخانە، کە لە میراتێکی بەرگریدا ڕەگی داکوتابوو، خان مەحمودی کرد بە سەرکردەیەک کە خۆبەڕێوەبردنی بە مافێکی لەگەڵ لەدایکبووندا بەدەستهاتوو دەزانی، نەک بە ئیمتیازێک.
گەیشتن بە دەسەڵات و فراوانکردنی خاک
گەیشتنی خان مەحمود بە دەسەڵات لە ئاگرەکانی تۆڵەسەندنەوە خێزانییەکان و ئامانجە ناوچەییەکاندا داڕێژرا. دوای تیرۆرکردنی شێخی بەگ، خان مەحمود سەرکردایەتیی موکسی گرتە ئەستۆ و لە سەنجەقێکی پەراوێزەوە کردی بە ناوەندێکی دەسەڵاتی کوردی. میرنشینەکە لە ماوەیەکی زۆردا لەژێر سێبەری هەکاریدا بوو و لە بەڵگەنامە عوسمانییەکاندا زۆرجار وەک بەشێک لەو یەکە گەورەترە باس دەکرا، لە کاتی ڕاپەڕینەکانی وەک ڕاپەڕینی ئیسحاق پاشا لە وان. داهێنەرایەتیی خان مەحمود لەو توانایەیدا بوو کە هاوپەیمانی و لێهاتوویی سەربازی بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی بەکار دەهێنا.
لە دەیەی 1830ەکاندا، داگیرکردنی قەڵای خۆشاو (کە ئێستا لە پارێزگای واندایە) ڕێک خست؛ قەڵایەکی ستراتیژی کە داگیرکردنەکەی کۆتایی بە فەرمانڕەواییی تیرەی مەحمودی لەوێ هێنا. ئەم سەرکەوتنە لەگەڵ لەناوبردنی ڕکابەرێک، خۆشاویشی کرد بە ناوەندی بەڕێوەبەریی ئەو و پلەی موکسی بەرز کردەوە. لێرەوە خان مەحمود «فیدراسیۆنی برایانە»ی لەگەڵ هۆزە دراوسێیەکان دروست کرد و کاریگەرییەکەی لە کەنارەکانی دەریاچەی وانەوە تا سنووری ئێران فراوان کرد. ئەم فراوانبوونە بۆ بەگایەتییەکی بچووک سەرنجڕاکێش بوو و کردی بە یەکێک لە بەهێزترین میرەکانی کوردستان.
فەرمانڕەوایییەکەی هاوکات بوو لەگەڵ هەوڵی ناوەندگەراییی ئیمپراتۆریای عوسمانی لەژێر سوڵتان مەحمودی II (ماوەی فەرمانڕەوایی: 1808–1839)، کە دەیویست لە ڕێگەی چاکسازییەکانی تەنزیماتەوە میرنشینە مورووسییەکان هەڵبوەشێنێتەوە. خان مەحمود بەرەنگاری ئەم دەستدرێژییانە بووەوە و لەگەڵ پاشا ناوخۆییە عوسمانییەکان و میرەکانی بۆتان (جزیرە) و هەکاری کەوتە ململانێ. مارشاڵی عوسمانی، عوسمان نوری پاشا، لە ڕاپۆرتەکاندا ئاماژەی بە ناوبانگی ئەو داوە و جەختی لە کۆنترۆڵی ناوچە سنوورییەکانی کردووەتەوە کە بۆ بەرگری دژ بە ئێران گرنگ بوون. فراوانکردنەکانی خان مەحمود تەنها داگیرکردن نەبوون، بەڵکو مانۆڕی ستراتیژی بوون بۆ دروستکردنی بەربەستێک دژ بە زیادەڕۆییی ئیمپراتۆریا، بە تێکەڵکردنی وەفاداریی هۆزی لەگەڵ دیپلۆماسیی واقیعبینانە.
هاوپەیمانییە سەرەکییەکان و کاریگەریی ناوچەیی
هیچ سەرکردەیەک بە تەنها فەرمانڕەوایی ناکات، و سەرکەوتنی خان مەحمود بەو هاوپەیمانییانەوە بەستراو بوو کە هێزیان زیاتر دەکرد. لە سەرەتادا هاوپەیمانی لەگەڵ میر خالید بەگی کیسان، شەریف پاشای مووش و مستەفا بەگی ئەخڵات بەست؛ کەسایەتیگەلێک کە تێڕوانینی ئەویان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی هاوبەش دەکرد. ئەم هاوکارێتییانە کۆنفیدراسیۆنێکی شلیان دروست کرد کە بەرەنگاری چاکسازییە عوسمانییەکان دەبووەوە.
گرنگترین هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ بەدرخان بەگی جزیرە و نورولڵا بەگی هەکاری بوو، کە لەناو زیادبوونی گرژییەکانی دەیەی 1840ەکاندا دروست بوو. ئەم سێ کەسە لە 1843 و 1846دا کۆمەڵگە مەسیحییە نەستۆرییەکانیان کردە ئامانج و بوونە هۆی کۆمەڵکوژیگەلێک کە مەحکومکردنی نێودەوڵەتیی دیپلۆماتە ئەورووپی و ئەمریکییەکانی لێ کەوتەوە. هەرچەندە ئەم کردارانە وەک ململانێی ئایینی دەخرانە ڕوو، ڕەگیان لە کێشە خاکییەکان و هاندانی عوسمانی بۆ دابەشکردنی کەمینەکاندا بوو.
هاوپەیمانییەکە بەرەیەکی یەکگرتووی دژ بە ناوەندگەرایی دەنوێند، بەڵام ڕکابەرییە ناوخۆییەکان ــ وەک دوژمنایەتییە کۆنەکان لەگەڵ نورولڵا بەگ ــ لاوازیان کرد. تواناکانی خان مەحمود لە دیپلۆماسیدا لە دانوستانەکاندا دەردەکەوت، وەک ناردنی براکەی، خان ئەبدال، بۆ وتووێژ لەگەڵ عوسمان نوری پاشا لە 1838دا. ئەم پەیوەندییانە ڕۆڵی ئەویان وەک پردێک لە نێوان لایەنە کوردییەکاندا دەخستە ڕوو و کاریگەرییان لە بزووتنەوە فراوانترەکانی بەرگری لە کوردستاندا هەبوو.
ڕاپەڕینەکان دژ بە عوسمانییەکان
ڕاپەڕینەکانی خان مەحمود وەڵامی ڕاستەوخۆی ئەو سیاسەتە عوسمانییانە بوون کە خۆبەڕێوەبردنی کوردیان لاواز دەکرد. یەکەم ڕاپەڕینی گەورە لە 1838دا لە هەوڵەکانی ناوەندگەراییەوە سەرچاوەی گرت، لەوانە چاکسازییەکانی باج و سەربازگیری. لە کاتێکدا وتووێژی بۆ ئاشتی دەکرد، ڕووبەڕووی هێرشەکانی ڕکابەرەکانی، نورولڵا بەگ و میر سەیفەدین (ئامۆزای بەدرخان بەگ)، بووەوە و ناچار بوو تەسلیم ببێت.
لەگەڵ براکانی، خان ئەبدال، ئەبدولڕەزاق بەگ و میر سێڤدین، بۆ ئیستانبوڵ دوور خرایەوە، بەڵام ئەم دوورخستنەوەیە کورتخایەن بوو. هەڕەشەکانی ئێران و محەمەد عەلی پاشای میسر بوونە هۆی نەرمیی عوسمانییەکان؛ عوسمان نوری پاشا و حافز پاشای سیواس بۆ بەرگریی سنوورەکان گەڕاندیانەوە بۆ پۆستەکەی.
گرژییەکان لە 1842دا دووبارە هەڵگیرسانەوە و لە 1847دا گەیشتنە ڕاپەڕین لەگەڵ بەدرخان بەگ. ئەم ڕاپەڕینە لە سەرانسەری کوردستاندا دەسەڵاتی عوسمانییەکانی خستە ژێر پرسیار و هێرشی هاوئاهەنگی لەسەر هێزەکانی ئیمپراتۆریا لەخۆ دەگرت. عوسمانییەکان، کە چاکسازییەکان بەهێزیان کردبوون، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەرکوتیان کرد.
ململانێ گەورەکان، شکست و دوورخستنەوە
زانیاریی تۆمارکراو دەربارەی شەڕە دیاریکراوەکان کەمە، بەڵام ململانێ سەرەکییەکان بەرگری دژ بە پاشا عوسمانییەکان و ڕکابەرەکان لەخۆ دەگرت. لە هەڵمەتی 1847دا هێزە عوسمانییەکان بەسەر هاوپەیمانییەکەدا زاڵ بوون؛ بەدرخان بەگ بۆ کریت دوور خرایەوە، لە کاتێکدا خان مەحمود بۆ ڕوسە لە ئەیالەتی سیلیسترا دوور خرایەوە.
دوورخستنەوە کۆتایی بە فەرمانڕەوایییەکەی هێنا. لە ڕوسە، دوور لە چیاکانی کوردستان، ڕۆژەکانی ماوەی ژیانی لە گۆشەگیریدا بەسەر برد و لە 4ی کانوونی یەکەمی 1866، دوای 19 ساڵ، مرد. شکستەکەی هێمای هەڵوەشاندنەوەی فراوانتری میرنشینە کوردییەکان بوو لە سەردەمی تەنزیماتدا.
میرات و گرنگیی مێژوویی
میراتی خان مەحمود وەک هێمایەکی بەرگریی کوردی بەردەوامە. فراوانکردنەکان و ڕاپەڕینەکانی هاندەری نەتەوەپەروەرانی دواتر بوون و تێچووی ناوەندگەراییی ئیمپراتۆریایان دەخستە ڕوو. لە مێژوونووسیی نوێی کوردیدا لە تەنیشت بەدرخان بەگ ڕێزی لێ دەگیرێت. لێکۆڵینەوە نوێیەکانی وەک ئەوانەی لە The Political Economy of the Kurds of Turkeyدا هەن، سەردەمی ئەو لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە عوسمانییەکاندا دەخەنە ڕوو.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
خان مەحمود (Xan Mehmûd)، میری کوردی موکس، لە سەردەمێکی شڵەژانی گەورەی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا ژیا کە بە چاکسازییەکانی ناوەندگەرایی و ململانێ ناوچەییەکان ناسراو بوو. ژیانی وەک میر (ئەمیر) فراوانکردنی خاک، هاوپەیمانی، ڕاپەڕین و لە کۆتاییدا دوورخستنەوەی لەخۆ دەگرت. لە خوارەوە هێڵێکی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان هاتووە کە لە سەرچاوە مێژووییەکانەوە پێک هێنراوە، لەوانە تۆمارە عوسمانییەکان، گێڕانەوە هاوسەردەمەکان و بەرهەمە ئەکادیمییەکانی وەک Müküs Kürt Mirleri Tarihi ve Han Mahmudی سینان هاکان (2002). لەو شوێنانەی تۆمارە وردەکان کەمن، بەروارەکان نزیکەیین و ئاڵنگارییەکانی تۆمارکردنی مێژووی کورد لە سەدەی 19دا دەنوێنن.
ساڵ | ڕووداو |
نزیکەی 1800 | لە موکس (باخچەسەرای ئەمڕۆ، پارێزگای وان، تورکیا) لە ڕەچەڵەکی ئەیوبخان‌بەگی لەدایک دەبێت کە بانگەشەی بنەچەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەیوبی دەکات. کوڕی ئەبدی بەگە، میرێکی ناوخۆیی کە هەوڵی سەربەخۆیی لە میرنشینە گەورەترەکانی وەک هەکاری دەدات. |
سەرەتای دەیەی 1820ەکان | دوای کوژرانی براکەی، شێخی بەگ، کە لە ئەنجامی پیلانە خێزانییەکاندا ڕێک خرابوو، وەک میری موکس دەگاتە دەسەڵات. دەست بە پتەوکردنی کۆنترۆڵی سەنجەقە بچووکەکە دەکات و لەناو داکشانی دەسەڵاتی عوسمانی لە ناوچەکەدا، بە فراوانکردنی کاریگەرییەکەی، وەک سەرکردەیەکی گەورەی کوردی سەر هەڵدەدات. |
1828–1829 | بەشداریی شەڕی ڕووسیا و تورکیا دەکات و لە نزیک دەریاچەی وان و قەڵای خۆشاو دژ بە هێزە ڕووسییەکان دەجەنگێت. ئەم بەشدارییە ناوبانگی سەربازی و هاوپەیمانییە عوسمانییەکانی بەهێز دەکات. |
دەیەی 1830ەکان | قەڵای خۆشاو داگیر دەکات، تیرەی ڕکابەری مەحمودی لەناو دەبات و قەڵاکە دەکات بە ناوەندی بەڕێوەبەریی خۆی. خاکی موکس لە دەریاچەی وانەوە تا سنووری ئێران فراوان دەکات، لەگەڵ هۆزە ناوخۆییەکان فیدراسیۆن پێک دەهێنێت و بەرەنگاری ناوەندگەراییی عوسمانی لەژێر سوڵتان مەحمودی II دەبێتەوە. |
1838 | سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک دژ بە چاکسازییەکانی تەنزیماتی عوسمانی دەکات، کە ئامانجیان هەڵوەشاندنەوەی خۆبەڕێوەبردنە کوردییەکان بوو لە ڕێگەی باج و سەربازگیرییەوە. لەگەڵ مارشاڵی عوسمانی، عوسمان نوری پاشا، وتووێژ دەکات، بەڵام ڕووبەڕووی هێرشەکانی ڕکابەرەکانی وەک نورولڵا بەگی هەکاری دەبێتەوە کە بە تەسلیمبوونی کاتی کۆتایی دێت. |
1839 | دوای شکستی عوسمانییەکان لە شەڕی نیزیپ دژ بە محەمەد عەلی پاشای میسر، خان مەحمود بۆشاییی دەسەڵات بەکار دەهێنێت بۆ فراوانکردنی زیاتری کاریگەرییەکەی. لەگەڵ براکانیدا بۆ ماوەیەکی کورت بۆ ئیستانبوڵ دوور دەخرێتەوە، بەڵام عوسمانییەکان بۆ بەرگریی سنوورەکان دژ بە ئێران و میسر دەیگەڕێننەوە بۆ پۆستەکەی. |
1840 | «هاوپەیمانییەکی سێ‌لایەنە» لەگەڵ بەدرخان بەگی جزیرە (بۆتان) و نورولڵا بەگی هەکاری دروست دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی پێشڕەویی عوسمانی. هێرش دەکاتە سەر خۆشاو و کۆنترۆڵی ئەوێ پتەو دەکات (ئەگەر پێشتر نەیکردبێت)، و پێگەی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵ بەهێز دەکات. |
1843 | وەک بەشێک لە هەڵمەتەکانی هاوپەیمانییەکە، بەشداریی کۆمەڵکوژی دژ بە کۆمەڵگە مەسیحییە نەستۆرییەکان (ئاسورییەکان) لە ناوچەی هەکاری دەکات. ئەم کردارانە، کە ڕەگیان لە کێشە خاکییەکان و هاندانی عوسمانیدایە، مەحکومکردنی نێودەوڵەتیی بانگخوازە مەسیحییە ئەورووپی و ئەمریکییەکانیان لێ دەکەوێتەوە. |
1846 | بەشداریی کۆمەڵکوژیی زیاتری نەستۆرییەکان دەکات و گرژییەکان توندتر دەکات. فشاری ئەورووپی لەسەر عوسمانییەکان زیاتر دەبێت بۆ ئەوەی دژ بە هاوپەیمانییە کوردییەکە دەستێوەردان بکەن. |
1847 | ئیمپراتۆریای عوسمانی هەڵمەتێکی یەکلاکەرەوە دژ بە هاوپەیمانییە کوردییەکە دەست پێ دەکات. خان مەحمود لە نزیک تەتوان شکست دەهێنێت و لە 4ی تەممووز لە قەڵای ئەڤرە لە ئەرووحی سێرت تەسلیم دەبێت. میرنشینەکەی لەدەست دەدات و بۆ ڕوسە (ڕوسێ، بولگاریا) لە ئەیالەتی سیلیسترا دوور دەخرێتەوە کە کۆتایی بە خۆبەڕێوەبردنی موکس دێنێت. |
1847–1866 | لە ڕوسە لە دوورخراوی دەژی، دابڕاو لە نیشتمانەکەی. لەم ماوەیەدا هەڵوەشاندنەوەی فراوانتری میرنشینە کوردییەکان لەژێر چاکسازییەکانی تەنزیماتدا ڕوو دەدات. |
1866 | لە 4ی کانوونی یەکەم لە ڕوسەی بولگاریا لە تەمەنی نزیکەی 66 ساڵیدا دەمرێت. مردنی هێمای داکشانی میرنشینە نەریتییە کوردییەکانە لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا. |
ئەم هێڵە کاتییە دەخاتە ڕوو چۆن خان مەحمود موکسی کرد بە دەسەڵاتێکی ناوچەیی، هاوپەیمانییە ستراتیژییەکانی چی بوون و لە کۆتاییدا بەرەنگاربوونەوەی ناوەندگەراییی عوسمانی چ تێچوویەکی هەبوو. چیرۆکی ئەو بەشێکی بنەڕەتییە لە تێگەیشتن لە پەیوەندییە کوردی و عوسمانییەکانی سەدەی 19 و لاوازبوونی میرنشینە نیمچەخۆبەڕێوەبەرەکان.
دەرئەنجام
ژیانی خان مەحمود خەباتەکانی کوردستانی سەدەی 19 لەخۆ دەگرێت؛ چیرۆکێکی ئامانجخوازی، هاوپەیمانی و لە کۆتاییدا دوورخستنەوە. لە بەرزاییەکانی موکسەوە تا دەشتەکانی ڕوسە، سەرکێشییەکەی دژ بە ئیمپراتۆریا لە یادەوەریی کورددا دەنگ دەداتەوە و ناسکیی خۆبەڕێوەبردنمان بیر دەخاتەوە.
بەشی پرسیار و وەڵام
لێرەدا بەشێکی گشتگیری پرسیار و وەڵام لەسەر بنەمای ژیان، ڕێڕەوی کار و گرنگیی مێژووییی خان مەحمود هاتووە. ئەم پرسیارانە لایەنە سەرەکییە وەرگیراوەکان لە تۆمارە مێژووییەکان، بەڵگەنامە عوسمانییەکان و بەرهەمە ئەکادیمییەکانی وەک Müküs Kürt Mirleri Tarihi ve Han Mahmudی سینان هاکان (2002) دەگرنەوە. وەڵامەکان بۆ ڕوونی و خستنەڕووی پاشخان بە وردی دراونەتەوە.
خان مەحمود کێ بوو و پاشخانەکەی چی بوو؟
خان مەحمود، کە بە کوردیش بە Xan Mehmûd ناسراوە، میرێکی دیاری کوردی سەدەی 19 و دوا فەرمانڕەوای گرنگی میرنشینی موکس (باخچەسەرای ئەمڕۆ لە پارێزگای وان لە تورکیا) بوو. نزیکەی 1800 لە موکس لەدایک بوو و لە 4ی کانوونی یەکەمی 1866 لە دوورخراوی لە ڕوسە (ڕوسێ، بولگاریا) مرد. سەر بە ڕەچەڵەکی ئەیوبخان‌بەگی بوو؛ تیرەیەک لە خانەدانە کوردەکان کە بانگەشەی بنەچەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەیوبییان دەکرد، ئەو بنەماڵەیەی سەلاحەدین لە سەدەی 12دا دایمەزراند.
بەپێی تۆمارە مێژووییەکانی وەک Şerefnameی شەرەفخان بەدلیسی (1597)، خێزانەکەی لە قەڵای بیلیجان لە نزیک خنسەوە هاتبوون و بە پشتیوانیی سەلجوقییەکان بەرەو باشوور کۆچیان کردبوو، پێش ئەوەی خوارەزمشاکان لە 1229دا ئاوارەیان بکەن. موکس سەنجەقێکی بچووک بوو کە زۆرجار لەژێر سێبەری میرنشینە گەورەترەکانی وەک هەکاریدا بوو، بەڵام خان مەحمود بە فراوانکردنی خاک و هاوپەیمانی پلەی بەرز کردەوە. باوکی ئەبدی بەگ بوو کە بۆ سەربەخۆیی دەجەنگا، و براکەی شێخی بەگ لە پیلانێکی خێزانیدا کوژرا و ڕێگەی بۆ فەرمانڕەواییی خان مەحمود خۆش کرد. وەک خانەدانێک، لە شەڕکردن، بەڕێوەبەری و دیپلۆماسیدا ڕاهێنانی پێ کرابوو و ڕۆحی خۆڕاگریی میرنشینە کوردییەکانی دەنوێند لەناو هەوڵەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی لە سەردەمی تەنزیماتدا.
قۆناغە سەرەکییەکانی گەیشتنی خان مەحمود بە دەسەڵات چی بوون؟
گەیشتنی خان مەحمود بە دەسەڵات لە سەرەتای دەیەی 1820ەکاندا دوای تیرۆرکردنی براکەی، شێخی بەگ، دەستی پێ کرد؛ تۆڵەی براکەی بە پتەوکردنی کۆنترۆڵی موکس کردەوە. میرنشینە بچووکەکەی کرد بە دەسەڵاتێکی ناوچەیی بە داگیرکردنی قەڵای خۆشاو لە دەیەی 1830ەکان، لەناوبردنی تیرەی ڕکابەری مەحمودی و کردنی قەڵاکە بە ناوەندی بەڕێوەبەریی خۆی. ئەم سەرکەوتنە خاکەکەی لە کەنارەکانی دەریاچەی وانەوە تا سنووری ئێران فراوان کرد و فیدراسیۆنێکی هۆزەکانی دروست کرد کە بەرەنگاری چاکسازییە عوسمانییەکان دەبوونەوە. لە شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە 1828–1829دا دژ بە هێزە ڕووسییەکان جەنگا و ناوبانگی سەربازیی خۆی بەهێز کرد. تا دەیەی 1830ەکان هاوپەیمانی لەگەڵ میرەکانی دیکەی وەک میر خالید بەگی کیسان و شەریف پاشای مووش بەستبوو و لاوازییەکانی عوسمانی دوای شەڕی نیزیپ (1839) دژ بە محەمەد عەلی پاشای میسری بەکار هێنا. فەرمانڕەوایییەکەی لووتکەی کاریگەریی موکس بوو و کردی بە یەکێک لە بەهێزترین سەرکردە کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵ پێش سەرکوتی ئیمپراتۆریا.
خان مەحمود چۆن هاوپەیمانییەکانی دروست کرد و کاریگەرییان چی بوو؟
هاوپەیمانییە ستراتیژییەکانی خان مەحمود بۆ هێزەکەی زۆر گرنگ بوون. لە دەیەی 1830ەکاندا لەگەڵ خانەدانە ناوخۆییەکانی وەک مستەفا بەگی ئەخڵات هاوکار بوو بۆ دروستکردنی کۆنفیدراسیۆنێکی شل دژ بە ناوەندگەراییی عوسمانی. کاریگەرترین هاوپەیمانییەکەی «هاوپەیمانییە سێ‌لایەنەکە» بوو لە 1840دا لەگەڵ بەدرخان بەگی جزیرە (بۆتان) و نورولڵا بەگی هەکاری، کە ئامانجی پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوو لەناو چاکسازییەکانی تەنزیماتدا. ئەم هاوپەیمانییە لە 1843 و 1846دا کۆمەڵگە مەسیحییە نەستۆرییەکانی (ئاسورییەکان) کردە ئامانج و بوو بە هۆی کۆمەڵکوژیگەلێک کە عوسمانییەکان تا ڕادەیەک بۆ دابەشکردنی کەمینەکان هانیان دا، بەڵام مەحکومکردنی ئەورووپیی لێ کەوتەوە. سەرەڕای دوژمنایەتییە کۆنەکان ــ وەک ئەوەی لەگەڵ نورولڵا بەگ لەسەر کێشە خاکییەکان هەبوو ــ هاوپەیمانییەکە کاریگەریی خان مەحمودی زیاتر کرد و ڕێگەی بە بەرگریی هاوئاهەنگ دا. بەڵام ڕکابەرییە ناوخۆییەکان لاوازیان کرد و بەشدارییان لە ڕووخانەکەی لە 1847دا هەبوو. ئەم هاوکارێتییانە تێژبینیی خان مەحمودیان لە دیپلۆماسیدا دەخستە ڕوو و جەختیان لە خەباتی فراوانتری کورد دژ بە زیادەڕۆییی ئیمپراتۆریا دەکردەوە؛ خەباتێک کە لە سەردەمێکی لاوازیی عوسمانیدا کاریگەریی لە پەیوەندییە ناوچەییەکان هەبوو.
ڕاپەڕینەکانی خان مەحمود دژ بە ئیمپراتۆریای عوسمانی چی بوون؟
خان مەحمود سەرکردایەتیی دوو ڕاپەڕینی گەورەی کرد کە بەرگریی کوردیان دژ بە ناوەندگەراییی عوسمانی دەنوێند. یەکەم ڕاپەڕین لە 1838دا دژ بە چاکسازییەکانی تەنزیمات لەژێر سوڵتان مەحمودی II بوو، کە باج و سەربازگیرییان سەپاند و میرنشینە مورووسییەکانیان هەڵوەشاندەوە. لەگەڵ مارشاڵی عوسمانی، عوسمان نوری پاشا، وتووێژی کرد لە کاتێکدا هێرشەکانی ڕکابەرەکانی وەک نورولڵا بەگی بەرپەرچ دەدایەوە، بەڵام بۆ ماوەیەک تەسلیم بوو و بوو بە هۆی دوورخستنەوەی کورتخایەن بۆ ئیستانبوڵ. لە 1839دا بۆ بەرگریی سنوورەکان دژ بە ئێران و میسر گەڕێندرایەوە بۆ پۆستەکەی و تا 1842 گرژییەکان دووبارە هەڵگیرسانەوە. ڕاپەڕینی دووەم و گرنگتر لە 1847دا، بە هاوپەیمانی لەگەڵ بەدرخان بەگ، بە هێرشی هاوئاهەنگ لەسەر هێزەکانی ئیمپراتۆریا دەسەڵاتی عوسمانیی لە سەرانسەری کوردستاندا خستە ژێر پرسیار. ئەم ڕاپەڕینە کە ناڕەزاییی لەدەستدانی خۆبەڕێوەبردن هانی دەدا، شەڕەکانی نزیک تەتوان و ئەرووحی لەخۆ دەگرت. عوسمانییەکان، کە چاکسازییەکان بەهێزیان کردبوون، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەرکوتیان کرد و خان مەحمودیان لە 4ی تەممووزی 1847 لە قەڵای ئەڤرە گرت. ئەم ڕاپەڕینانە هێمای لاوازبوونی میرنشینە کوردییەکان بوون و خاڵێکی وەرچەرخانیان لە پەیوەندییە عوسمانی و کوردییەکاندا دیاری کرد.
خان مەحمود چ ڕۆڵێکی لە ململانێکان لەگەڵ کۆمەڵگە نەستۆرییەکاندا هەبوو؟
وەک بەشێک لە هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ بەدرخان بەگ و نورولڵا بەگ، خان مەحمود لە 1843 و 1846دا بەشداریی کۆمەڵکوژیی مەسیحییە نەستۆرییەکانی (ئاسورییەکان) لە ناوچەی هەکاری کرد. ئەم هەڵمەتانە کە هەزاران کوژراویان لێ کەوتەوە، ڕەگیان لە کێشە خاکییەکان، کێبڕکێی سەرچاوەکان و دەستکاریکردنی عوسمانی بۆ لاوازکردنی کەمینەکاندا بوو. بانگخوازە مەسیحییە ئەورووپی و ئەمریکییەکان کارەساتەکانیان تۆمار کرد و بوو بە هۆی فشاری نێودەوڵەتی لەسەر دەرگای بەرزی عوسمانی. هەرچەندە وەک ململانێی ئایینی دەخرانە ڕوو، بە پلەی یەکەم سیاسی بوون و ئامانجیان پتەوکردنی کۆنترۆڵی کوردی بوو لەناو پێشڕەویی ئیمپراتۆریادا. بەشداریی خان مەحمود مەحکومکردنی لێ کەوتەوە، بەڵام هەروەها کارلێکی ئاڵۆزی ململانێکانی دەسەڵاتی ناوخۆیی و کاریگەرییە دەرەکییەکانی لە کوردستانی سەدەی 19دا دەخستە ڕوو.
شکست و دوورخستنەوەی خان مەحمود چۆن ڕوویان دا؟
ڕووخانی خان مەحمود لە کاتی هەڵمەتی عوسمانیی 1847 دژ بە هاوپەیمانییە کوردییەکە ڕووی دا. دوای شکست لە نزیک تەتوان و زاڵبوونی هێزە عوسمانییە بەهێزترەکان بەسەر هێزەکانیدا، لە 4ی تەممووزی 1847 لە قەڵای ئەڤرە لە ئەرووحی سێرت تەسلیم بوو. بە پێچەوانەی بەدرخان بەگ کە بۆ کریت دوور خرایەوە، خان مەحمود بۆ ڕوسە لە ئەیالەتی سیلیسترا (بولگاریای ئەمڕۆ)، دوور لە چیاکانی کوردستان، دوور خرایەوە. ئەم دوورخستنەوەیە کە 19 ساڵی خایاند، لە نیشتمانەکەی دابڕاند و کۆتایی بە خۆبەڕێوەبردنی موکس هێنا، کاتێک میرنشینەکە خرایە ناو بەڕێوەبەریی ڕاستەوخۆی عوسمانی. لە ڕوسە تا ڕادەیەک بە دوور لە سەرنج ژیا و لە 4ی کانوونی یەکەمی 1866 لە تەمەنی نزیکەی 66 ساڵیدا مرد. شکستەکەی سەرکەوتنی تەنزیماتی لە هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە نیمچەسەربەخۆکاندا دەنوێند و دیمەنی سیاسیی ناوچەکەی دووبارە داڕشتەوە.
میراتی بەردەوامی خان مەحمود لە ئەمڕۆدا چییە؟
خان مەحمود هێشتا هێمای خۆڕاگری و سەرکێشیی کوردییە دژ بە ناوەندگەراییی ئیمپراتۆریا. فراوانکردنەکانی موکس و ڕاپەڕینەکانی هاندەری بزووتنەوە نەتەوەپەروەرەکانی دواتر بوون و لە تەنیشت کەسایەتییەکانی وەک بەدرخان بەگ وەک بەرگری‌کارێکی خۆبەڕێوەبردن دەیخەنە ڕوو. لە مێژوونووسیی نوێی کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت چونکە میرنشینێکی بچووکی گەیاندە پێگەیەکی دیار، بەپێی ئەو وردەکارییانەی لە بەرهەمەکانی وەک کتێبەکەی سینان هاکاندا هاتوون. چیرۆکی ئەو تێچووەکانی چاکسازییە عوسمانییەکان دەخاتە ڕوو، لەوانە لەدەستدانی حوکمڕانیی نەریتی و سەرکوتی کولتووری. شیکردنەوە ئەکادیمییە نوێیەکان، وەک لە The Political Economy of the Kurds of Turkeyی ڤەلی یادیرگی (2017)دا، سەردەمی ئەو لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە فراوانترە ئابووری و سیاسییەکاندا دەخەنە ڕوو. میراتی خان مەحمود لە یادەوەریی کولتووریی کورددا بەردەوامە و خەباتەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس لە ئیمپراتۆریایەکی پارچەپارچەدا بیر دەخاتەوە.
سەرچاوەکان
ئەم بەشی سەرچاوانە سەرچاوە سەرەکییەکانی ژیان، فەرمانڕەوایی و پاشخانی مێژووییی خان مەحمود کۆ دەکاتەوە، کە لە کەرەستە مێژوویی، ئەکادیمی و ژیاننامەییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراون. بۆ ڕوونی، ئاماژەکان بە ژمارە ڕیز کراون و لەگەڵ ئەو ئاماژانە یەک دەگرنەوە کە لە سەرانسەری ئەم بابەتەی بلۆگدا لەناو دەق بەکار هاتوون.
"Khan Mahmud." Wikipedia. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Khan_Mahmud. تێڕوانینێکی گشتی بۆ لەدایکبوون، خێزان، فەرمانڕەوایی لە موکس، هاوپەیمانی، ڕاپەڕین و دوورخستنەوەی خان مەحمود پێشکەش دەکات.
"Khan Mahmud." Grokipedia. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://grokipedia.com/page/khan_mahmud. وردەکاریی جێگرتنەوەی خان مەحمود دوای باوکی، ئەبدی بەگ، فراوانکردنەکانی و ڕۆڵی وەک میری مۆکس (موکس) دەخاتە ڕوو.
"History of the Kurds." The Kurdistan Memory Programme. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds. لە سەرکردایەتیی خان مەحمود لە دەیەی 1820ەکان، گەیشتنی بە دەسەڵات لە موکس (باخچەسەرای) و پاشخانەکەی لە چوارچێوەی فراوانتری مێژووی کورددا دەکۆڵێتەوە.
"Between Accommodationism and Separatism: Kurds, Ottomans and the Politics of Nationality (1839-1914)." Oxford University Research Archive. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:19df6c44-b55c-4807-8d8b-bf202184bcda/files/mcdbc3fae89bd8a4cd6671697a9105c12. ئاماژە بە بەرهەمەکەی سینان هاکان دەکات دەربارەی میرە کوردەکانی موکس و خان مەحمود، لەوانە ڕاپەڕینی 1838 و هاوپەیمانییەکانی.
"Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes." University of Bamberg. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://fis.uni-bamberg.de/bitstream/uniba/43114/1/BOST13HenningBarbaraDissopusse_A3a.pdf. لە کارلێکەکانی خان مەحمود لەگەڵ بەدرخان بەگ، فراوانکردنەکان بەرەو موکس (باخچەسەرای) و پەیوەندییەکانی ناو خێزان دەکۆڵێتەوە.
"Han Mahmud." Alchetron, The Free Social Encyclopedia. بڵاوکراوەتەوە لە 5ی تشرینی یەکەمی 2024. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://alchetron.com/Han-Mahmud. لەدایکبوونی خان مەحمود لە موکس، جێگرتنەوەی دوای ئەبدی بەگ و مێژووی میرنشینەکەی دەگرێتەوە.
"The End of Kurdish Autonomy (Chapter 3)." The Cambridge History of the Kurds. Cambridge University Press. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF. وردەکاریی دوورخستنەوەی خان مەحمود بۆ ئیستانبوڵ لە 1839دا، لێخۆشبوون، گەڕانەوەی بۆ موکس و داکشانی فراوانتری میرنشینە کوردییەکان دەخاتە ڕوو.
"Governing the Frontiers in the Ottoman Empire." Brill. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://brill.com/display/book/9789004683044/9789004683044_webready_content_text.pdf. لە ڕاپەڕینی خان مەحمود لە موکس لە 1838دا و پەیوەندیی بە سیاسەتە سنوورییە عوسمانییەکان و پرسی میسرەوە دەکۆڵێتەوە.
"Fragile Alliances in the Ottoman East: The Heyderan Tribe and the Empire, 1820-1929." Bilkent University Repository. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/b09ddeca-2fd8-4e3d-ba28-efe7922e8565/download. پاشخانی کارلێکەکانی هۆز و ئیمپراتۆریا پێشکەش دەکات، لەوانە ڕۆڵی خان مەحمود لە ناوچە باکوورییەکانی سنووری عوسمانی و ئێران.
"Bedirkhan Beg." Kurdipedia.org. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220318094529408640. هاوپەیمانیی خان مەحمود لەگەڵ بەدرخان بەگ و نورولڵا بەگ لە 1840دا وەسف دەکات، لەوانە هەڵمەتەکان دژ بە ئێزدییەکان.
"Jelle Verheij: The Beys of Müküs/Moks (Bahçesaray) (1830-1900)." YouTube. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://youtube.com/watch?v=DD1o0Q_tjvs. وانەیەکی ڤیدیۆیی دەربارەی بەڕێوەبەرەکانی موکسە کە فەرمانڕەواییی سەربەخۆی خان مەحمود و گرنگیی مێژوویییەکەی دەگرێتەوە.
"Bedir Khan Beg." Wikipedia. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Bedir_Khan_Beg. وردەکاریی هاوپەیمانییە سێ‌لایەنەکەی خان مەحمود لەگەڵ بەدرخان بەگ و نورولڵا بەگ دوای شەڕی نیزیپ لە 1840دا دەخاتە ڕوو.
"The Kurdish Nobility in the Ottoman Empire: Loyalty, Autonomy and Privilege." DOKUMEN.PUB. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://dokumen.pub/the-kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire-loyalty-autonomy-and-privilege-9781399508636.html. ئاماژە بە نامەنووسیی خان مەحمود لە 1825دا لەگەڵ فەرماندارە عوسمانییەکان دەکات و ڕۆڵی لە پەیوەندییە فارسی و عوسمانییەکاندا دەخاتە ڕوو.
Hakan, Sinan. Müküs Kürt Mirleri Tarihi ve Han Mahmud. Istanbul: Peri Yayınları, 2002. لە چەندین سەرچاوەدا پشتی پێ بەستراوە بۆ مێژووی وردی میرەکانی موکس و ژیاننامەی خان مەحمود.
"Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era." Gale Academic OneFile. سەردانکراوە لە 17ی شوباتی 2026. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA568148158&issn=24761397&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. لە خێزانە میرییە کوردەکان دەکۆڵێتەوە، لەوانە بانگەشەکانی بنەچە و پاشخانی خان مەحمود لەناو گێڕانەوە بەدرخانییەکاندا.