پەیمانی سیڤەر، کە لە 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی چارەنووسسازی لە تۆمارەکانی مێژووی کورددا دیاری کرد. ئەم پەیمانە هەم سنوور و دۆخی سیاسیی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لە نوێوە داڕشتەوە و هەم لێکەوتەی بەردەوامی بۆ گەلی کورد هەبوو. کاتێک بە وردی لە وردەکارییە ئاڵۆزەکانی ئەم پەیمانە گەورەیە دەکۆڵینەوە، پێویستە لە چوارچێوەکەی و ئاواتەکانی کورد و چۆنیەتیی کاریگەریی لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە ساڵانی دواتردا تێبگەین.
چوارچێوەی مێژوویی پەیمانی سیڤەر
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووبەڕووی لەدەستدانی بەرچاوی خاک بووەوە. سەرکەوتووانی جەنگ هەوڵیان بۆ دیاریکردنی سنووری نوێ و دامەزراندنی دەوڵەتی نوێ دا. لەم ئاڵۆزییەدا، کورد کە لە مێژە لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا پەراوێز خرا بوو، دەرفەتێکی بینی بۆ داکۆکیکردن لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی خۆی.
پەیمانی سیڤەر ئەنجامی دانوستانی نێوان هێزە هاوپەیمانەکان و نوێنەرانی ئیمپراتۆریەتی شکستخواردووی عوسمانی بوو. لە بڕگە دیارەکانیدا ئەگەری دیاریکردنی چارەنووسی کورد هەبوو. پێشنیار کرا کورد مافی دامەزراندنی دەوڵەتی خۆی لەو ناوچانەدا هەبێت کە تێیاندا نیشتەجێیە، بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراق و ڕۆژئاوای ئێران؛ ئەو ناوچانەی ئەمڕۆ بە بەشێک لە چەمکە بەرفراوانترەکەی کوردستان دادەنرێن.
ئاواتەکانی گەلی کورد
گەلی کورد لە مێژە ئاواتی خۆحوکمڕانی و خۆبەڕێوەبردنی لە دڵدا هەڵگرتبوو. پەیمانی سیڤەر چرایەکی هیوای پێشکەش کرد کە لە کۆتاییدا خەونەکانیان بۆ کولتوور و میراتی کوردستان بەدی بێت. بە تایبەتی زۆر کەسایەتیی دیاری کورد لەو سەردەمەدا هاتنە پێشەوە و کۆمەڵگەکانیان هان دا بۆ داکۆکیکردن لە بەرژەوەندییەکانیان لە سەکۆی نێودەوڵەتیدا.
کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد: ڕابەرانی وەک شێخ مەحموود بارزانی (Sheikh Mahmud Barzani) وەک کەسایەتیی سەرەکی سەریان هەڵدا و ئاواتەکانی گەلی کوردیان دەربڕی.
نوێنەرایەتیی سیاسی: کورد ئامانجی مسۆگەرکردنی نوێنەرایەتی بوو لە پێکهاتە تازە دامەزراوەکانی حوکمڕانی دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
ناسنامەی نەتەوەیی: پەیمانەکە هەستی سەرهەڵداوی نەتەوەپەروەریی لە نێو کورددا بەهێز کرد و ڕێگای بۆ گەشەکردنی ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی خۆش کرد.
ناکۆکییەکانی پەیمانەکە
سەرەڕای بڕگە پڕهیوەکانی پەیمانی سیڤەر دەربارەی خۆحوکمڕانیی کورد، ڕاستییەکان پڕ لە ناکۆکی بوون. پەیمانەکە ڕووبەڕووی دژایەتیی بەهێزی نەتەوەپەروەرە تورکەکان بووەوە کە مستەفا کەمال ئەتاتورک ڕابەرایەتیی دەکردن. سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی تورک چارەنووسی دەوڵەتە کوردییە پێشنیارکراوەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی. لە 1923دا، پەیمانی لۆزان جێگەی پەیمانی سیڤەری گرتەوە و بە کردەوە ئەو بەڵێنانەی پووچەڵ کردەوە کە بە کورد درابوون.
ئەم گۆڕانە بۆ ئاواتەکانی کورد وێرانکەر بوو. پەیمانی لۆزان دان بە سەروەریی کۆمارە تازە دامەزراوەکەی تورکیادا نا، لە هەمان کاتدا دانیشتووانی کوردی خستە پەراوێزەوە. بۆیە هیوای کەسایەتییە دیارەکانی کورد و خەڵکی کورد بە گشتی تێک شکا و بووە هۆی هەستێکی قووڵ بە خیانەت و نائومێدی.
کاریگەریی پەیمانی سیڤەر لەسەر مێژووی کورد
لێکەوتەکانی پەیمانی سیڤەر لە دەیەکانی دواتری مێژووی کورددا دەبینرێن. کورد خۆی بەسەر چەند سنووری نیشتمانیدا دابەش بینییەوە و ڕووبەڕووی ئاستی جیاوازی چەوساندنەوە و توانەوە و دژایەتی بووەوە لەلایەن ئەو دەوڵەتانەی تێیاندا دەژیا. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی ئاراستەیەکی نوێیان گرتە بەر، لە کاتێکدا کورد هەوڵی مامەڵەکردن لەگەڵ پەیوەندییەکانی بە وڵاتە دراوسێکانەوە دەدا.
خەبات و خۆڕاگری
دوای شکستەکەی بەڵێنەکە، کورد لە خەباتی جیاواز بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێداناندا بەشدار بوو. سەدەی 20 شاهیدی سەرهەڵدانی زۆر بزووتنەوەی سیاسیی کورد و هەروەها شەڕی گەریلا بوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت. لە وڵاتەکانی وەک تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا، کورد ڕووبەڕووی سەرکوتی بێوەستان بووەوە، بەڵام بەردەوام ناسنامەی خۆی سەلماندووە و داوای مافەکانی کردووە و زۆرجار لە میراتە دەوڵەمەندەکەی و کولتوورە خۆڕاگرەکەی ئیلهامی وەرگرتووە.
بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد: سەرهەڵدانی ڕێکخراوەکانی وەک پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) خەباتی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن لە تورکیا دەخاتە ڕوو.
هەوڵەکانی بنیاتنانی نەتەوە: لە عێراق، حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) هەوڵی بۆ دامەزراندنی ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر داوە و خۆڕاگریی دیپلۆماسیی کورد نیشان دەدات.
زیندووبوونەوەی کولتوور: زیندووکردنەوەی کولتوور و میراتی کورد هێشتا لە پێشەنگی گرنگییەکانە و هەوڵەکانی پەرەپێدانی زمانی کوردی و نەریتەکان بە تێپەڕینی ساڵان بەهێزتر دەبن.
کولتوور و میراتی کوردستان لە ئەمڕۆدا
لە کاتێکدا کۆمەڵگەکانی کورد ڕێگای خۆیان لە جیهانێکی نوێی پڕئاستەنگدا دەدۆزنەوە، گرنگیی پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان زۆر بەرچاوە. ناسنامەی کوردی بە نەریتە دەوڵەمەندەکان و فۆلکلۆر و مۆسیقا و هەڵپەڕکێوە بە شێوەیەکی ئاڵۆز تێکەڵە. ئەم دەربڕینە کولتوورییانە بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامی و دانپێدانان بە ئامادەبوونی کورد لە دۆخی جیهانیی هاوچەرخدا گرنگن.
کەسایەتییە دیارەکانی کورد بەردەوام لە ڕێگەی هونەر و ئەدەب و پەروەردەوە داکۆکی لە پەرەپێدانی ناسنامەی کوردی دەکەن. هەوڵەکانی بەڵگەنامەکردن و پاراستنی مێژووی کورد هەم سەلماندنی ناسنامەن و هەم بەرخۆدانێکی بەهێزن دژی سڕینەوە و توانەوە.
داهاتووی ئاواتەکانی کورد
هەرچەندە پەیمانی سیڤەر خاڵێکی گرنگی وەرچەرخانی بۆ کورد دیاری کرد، دەرگای بۆ خەباتێکی بەردەوام بۆ دانپێدانان و مافیش کردەوە. میراتی خیانەت بەهۆی بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانەوە هێشتا شێوە بە چیرۆکی کورد دەدات. بەڵام خۆڕاگریی گەلی کورد لە خەباتی بەردەوامی بۆ ماف و خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی کولتووردا ڕوونە.
زیاتر لە سەدەیەک دوای واژۆکردنی پەیمانی سیڤەر، گفتوگۆکانی دەربارەی دیاریکردنی چارەنووسی کورد هێشتا زیندوون. گۆڕانە بەردەوامە جیۆپۆلیتیکییەکانی ناوچەکە و سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە جیاوازەکان ئەو ڕاستییە دەخەنە ڕوو کە دەنگەکانی کورد بێدەنگ ناکرێن. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی گۆڕاون بۆ گونجان لەگەڵ ڕاستییە نوێیەکان و خەونەکانی سەربەخۆیی و دانپێدانان، هەرچەندە زۆرجار ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبنەوە، هێشتا بە بەهێزی لە نێو خەڵکی کورددا بەردەوامن.
بانگهێشتت بۆ ناسینی زیاتر
کاتێک لە پەیمانی سیڤەر و لێکەوتەکانی بۆ مێژووی کورد بیر دەکەینەوە، گرنگە ئەو هێزە بەردەوامە وەبیر بهێنینەوە کە گەلی کورد پێ دەناسرێت. ئەوان بەردەوام چیرۆکێکی زیندوو دەربارەی ناسنامەیان پێک دەهێنن کە بە پتەوی لەسەر کولتوورێکی دەوڵەمەند بنیات نراوە و نەریتی ئاڵۆز و هۆشیاریی مێژوویی لەخۆ دەگرێت.
بۆ ئەوانەی حەزیان لە کۆڵینەوەی زیاتر لە میرات و کەسایەتی و بزووتنەوەکانی کوردە، هانتان دەدەین بە قووڵی لە مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد و کولتوورەکەی بکۆڵنەوە. جا لە ڕێگەی ئەدەب و هونەر یان بەشداریی ناو کۆمەڵگەوە بێت، هیچ کاتێک لە ئێستا باشتر نییە بۆ پەیوەستبوون بە خۆڕاگریی ڕۆحی کورد و بەرزنرخاندنی.
لەگەڵمان بن بۆ ئەوەی ئەم گفتوگۆیە زیندوو بهێڵینەوە. هەوڵدان بۆ زانیاری دەربارەی مێژووی کورد و میراتی کولتووری تەنیا گەڕان بەدوای ڕابردوودا نییە، بەڵکو چرایەکیشە کە ڕێنماییی داهاتوو دەکات. با بەردەوام لە مێژووەکانمان فێر بین و ڕێگایەکی ڕووناکتر و یەکگرتووتر بەرەو پێش بۆ هەمووان داڕێژین!
پرسیارە باوەکان
پەیمانی سیڤەر چی بوو؟
پەیمانی سیڤەر پەیمانێک بوو کە لە 1920دا واژۆ کرا و ئامانجی داڕشتنەوەی سنوور و دۆخی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، لەگەڵ لێکەوتەی گرنگ بۆ گەلی کورد.
پەیمانی سیڤەر چ بەڵێنێکی بە گەلی کورد دا؟
پەیمانەکە دیاریکردنی چارەنووسی کوردی پێشنیار کرد، کە ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتی خۆیان لەو ناوچانەدا لەخۆ دەگرت کە بە تایبەتی ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراق و ڕۆژئاوای ئێرانیان دەگرتەوە.
ئەنجامی پەیمانی سیڤەر بۆ کورد چی بوو؟
سەرەڕای بڕگە پڕهیوەکانی، پەیمانی سیڤەر ڕووبەڕووی دژایەتیی بەهێزی نەتەوەپەروەرە تورکەکان بووەوە و لە 1923دا پەیمانی لۆزان جێگەی گرتەوە، کە ئەو بەڵێنانەی پووچەڵ کردەوە کە بە کورد درابوون.
پەیمانی سیڤەر چ کاریگەرییەکی لەسەر ناسنامە و بزووتنەوەکانی کورد دانا؟
پەیمانەکە هەستی سەرهەڵداوی نەتەوەپەروەریی لە نێو کورددا بەهێز کرد و بووە هۆی بزووتنەوە سیاسییە جیاوازەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن و خەباتی بەردەوام بۆ ماف و دانپێدانان لە دەیەکانی دواتردا.
داهاتووی ئاواتەکانی کورد چۆن دیارە؟
میراتی بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی پەیمانی سیڤەر هێشتا کاریگەری لەسەر ئاواتەکانی کورد دادەنێت؛ گفتوگۆ دەربارەی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان بەردەوامە و گەلی کورد پابەندییەکی بەهێزی بە پاراستنی کولتوورەوە هەیە.