سایکس–پیکۆ و دابەشکردنی کوردستان
چۆن مامەڵە لەگەڵ خاکەکانی کوردستاندا وەک ناوچەی ئیمپراتۆرییەت کرا، نەک نیشتمان — و بۆچی ئەو ڕێککەوتنە نهێنییەی کاتی جەنگ ئەمڕۆش لە مێژووی کورددا گرنگە.
بۆچوونە سەرەکییەکە
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ مامەڵەی لەگەڵ کوردستاندا وەک نیشتمانی گەلێک نەکرد. خاکەکانی کوردستان وەک چیا، ڕێگای نەوت، ڕێگای ئاسن، سنوور، ڕێڕەوی سەربازی و خاکی مامەڵەکردن لە نێوان هێزە بەهێزترەکاندا دەبینران.
بۆچی گرنگە
سایکس–پیکۆ بە تەنها هەموو سنوورە نوێکانی دروست نەکرد، بەڵام یارمەتیی دامەزراندنی ئەو بیرکردنەوە ئیمپراتۆرییەی دا کە دواتر دابەشکردنی کوردستانی لە نێوان تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا کردە شتێکی مومکین.
نیشتمانێک کە بۆ ناوچەی ڕەنگکراو کەم کرایەوە
ڕێککەوتنەکە بە زمانی ناوچەکانی کاریگەری قسەی دەکرد، نەک مافەکانی گەلان. کوردستان لەسەر زەوی بوونی هەبوو، بەڵام لەسەر نەخشەی ئیمپراتۆرییەت وەک نیشتمانێکی سیاسیی یەکگرتوو دەرنەکەوت.
فەڕەنسا بەدوای کاریگەری لە سەرانسەری سووریا، کیلیکیا و بەشەکانی باکووری میزۆپۆتامیادا دەگەڕا، لەوانە ناوچەکانی نزیک ناوچە کوردییەکان.
بەریتانیا جەختی لە بەسرە، بەغدا، ڕێگای هیندوستان، کەنداوی فارس و لە کۆتاییدا ناوچە نەوتدەوڵەمەندەکەی مووسڵ دەکرد.
ڕووسیا داواکاریی خاکیی لە ناوچەکانی وەک وان و بەدلیس هەبوو، ئەو خاکانەی کورد، ئەرمەن، ئاشووری و ئەوانی تری تێدا دەژیان.
کۆمەڵگە، زمان و جوگرافیای کورد ڕاستەقینە بوون، بەڵام خۆبەڕێوەبردنی کورد خاڵی دەستپێکی ڕێککەوتنەکە نەبوو.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ چی بوو؟
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ ڕێکخستنێکی نهێنیی کاتی جەنگ بوو لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسا، بە ڕەزامەندیی ڕووسیا، بۆ دابەشکردنی داهاتووی خاکەکانی ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی ئەگەر هاوپەیمانەکان لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا سەر بکەوتنایە. بەشێکی زۆری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عوسمانیی بۆ ناوچەکانی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ، کۆنترۆڵی ناڕاستەوخۆ و کاریگەری دابەش کرد.
ڕێککەوتنەکە بە زمانی مافی دیاریکردنی چارەنووس قسەی نەدەکرد. بە ڕەنگ و ناوچە قسەی دەکرد: ناوچە بەریتانییەکان، ناوچە فەڕەنسییەکان، داواکارییەکانی ڕووسیا و ڕێکخستنە نێودەوڵەتییەکان. ئەمە نەخشەی گەلان نەبوو. نەخشەی بەرژەوەندییە ئیمپراتۆرییەکان بوو.
نیشتمانی کورد، کە لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، باکووری میزۆپۆتامیا، زاگرۆس و بەشە سەرەوەکانی دیجلە و فوڕاتدا درێژ دەبووەوە، وەک یەکەیەکی سیاسیی یەکگرتوو دەرنەکەوت. ناوچە کوردییەکان لە نێوان ناوچە جیاوازە پێشبینیکراوەکانی کاریگەریدا پەرشوبڵاو کران.
تراژیدیای کوردیی سایکس–پیکۆ
کوردستان لەسەر زەوی، لە زمان، یادەوەری، جوگرافیا و کۆمەڵگەدا بوونی هەبوو — بەڵام هێزە ئیمپراتۆرییەکان دانیان پێدا نەنا وەک نیشتمانێک کە داهاتوویەکی سیاسیی تایبەت بە خۆی هەبێت.
کوردستان پێش سایکس–پیکۆ
پێش جەنگی جیهانیی یەکەم، کوردستان دەوڵەتێکی نوێی سەربەخۆ نەبوو، بەڵام ناوچەیەکی مێژوویی و جوگرافیی ڕاستەقینە بوو. میرنشینە کوردییەکان، هاوپەیمانییە هۆزایەتییەکان، تەریقەتە ئایینییەکان، شارەکان، قەزا شاخاوییەکان و کۆمەڵگە گوندنشینەکان بۆ سەدان ساڵ لە سەرانسەری سنوورەکانی عوسمانی و ئێراندا بوونیان هەبوو.
عوسمانییەکان زۆرجار لە ڕێگەی حوکمڕانە ناوخۆییەکان، سەرۆک هۆزەکان و ڕابەرە ئایینییەکانەوە ناوچە کوردییەکانیان بەڕێوە دەبرد. میرنشینە کوردییەکانی وەک بەدلیس، بۆتان، هەکاری، بابان، ئەردەڵان و سۆران ڕۆڵی گەورەیان لە مێژووی ناوچەکەدا گێڕابوو. تەنانەت دوای ئەوەی ناوەندگەرایی عوسمانی ئەم میرنشینانەی لاواز کرد، ناسنامەی کورد و دەسەڵاتی ناوخۆیی هەر بەهێز مانەوە.
تا کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20، هۆشیاریی سیاسیی کورد لە گەشەکردندا بوو. ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی کوردستان و ڕێکخراوە کوردییەکانی دواتر هەموویان نیشان دەدەن کە کورد گەلێکی بێمێژوو نەبوون. گەلێک بوون کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەتە داڕماوەکان و پرۆژە نەتەوەییە سەرهەڵداوەکاندا گیر خواردبوون.
سایکس–پیکۆ چۆن خاکەکانی کوردستانی دابەش کرد
داواکارییەکانی ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا
لە باکوور و ڕۆژهەڵات، بەڵێنی خاکی گەورە لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا بە ڕووسیا درا، لەوانە ناوچەکانی وەک وان و بەدلیس. ئەمانە لە ڕووی مێژووییەوە خاکی تێکەڵ بوون کە کورد، ئەرمەن، ئاشووری و ئەوانی تری تێدا دەژیان. داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد وەک بنەمای ڕێکخستنەکە مامەڵەیان لەگەڵ نەکرا.
کاریگەریی فەڕەنسا و ناوچە سنوورییەکان
لە ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوا، ناوچەی کاریگەریی پێشبینیکراوی فەڕەنسا خاکەکانی دەوروبەری سووریا، کیلیکیا و باکووری میزۆپۆتامیای لەخۆ گرت. مامەڵە لەگەڵ ناوچە کوردییەکاندا وەک نیشتمان نەکرا، بەڵکو وەک خاکی سنووری پەیوەست بە ستراتیژیی فراوانتری ئیمپراتۆریی فەڕەنسا.
بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە میزۆپۆتامیا
بەریتانیا جەختی لە میزۆپۆتامیا، بەغدا، بەسرە، دەستگەیشتن بە کەنداوی فارس، ڕێگای هیندوستان و دواتر ناوچە نەوتدەوڵەمەندەکەی مووسڵ دەکرد. باشووری کوردستان گرنگ بوو، نەک لەبەر ئەوەی بەریتانیا مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردی دەویست، بەڵکو چونکە لە ڕووی ستراتیژی و ئابوورییەوە بەهادار بوو.
مووسڵ: پرسی سەرەکیی کورد
ناوچەی مووسڵ بوو بە یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی پرسی کورد دوای جەنگ. ویلایەتی کۆنی عوسمانیی مووسڵ، مووسڵ و کەرکووک و سلێمانیی لەخۆ دەگرت — ناوچەگەلێک بە دانیشتوانی زۆری کورد و گرنگییەکی قووڵی مێژوویی کوردی.
لە ماوەی جەنگدا، مووسڵ بە پێی سایکس–پیکۆ لە حیساباتی فەڕەنسادا دەرکەوت. بەڵام دوای ئاگربەستی مودرۆس لە 1918، هێزە بەریتانییەکان مووسڵیان داگیر کرد. ئەمە داهاتووی باشووری کوردستانی گۆڕی.
مووسڵ تەنها پارێزگایەکی تر نەبوو. دەروازەی نێوان عێراقی عەرەبی، چیاکانی کوردستان، ئەناتۆلیا، ئێران و سووریا بوو. هەروەها بەهۆی نەوتەوە گرنگییەکی ڕۆژافزونی پەیدا کرد. بەریتانیا دەیویست مووسڵ بە دەوڵەتە نوێکەی عێراقەوە بلکێنرێت کە لە ژێر کاریگەریی خۆیدا بنیات دەنا.
بۆ کورد، ئەمە وێرانکەر بوو. لەبری ئەوەی باشووری کوردستان ببێتە بناغەی دەوڵەتێکی کوردی، بە پاشایەتیی عێراقی پشتگیریکراو لەلایەن بەریتانیاوە لکا. ئەنجامەکانی تەواوی سەدەی 20یان داڕشت: ڕاپەڕینەکانی کورد، سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن، ناکۆکییەکانی کەرکووک، جینۆسایدی ئەنفال و خەباتی دواتر بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد.
ناکۆکی لەگەڵ مافی دیاریکردنی چارەنووس
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، زمانی مافی دیاریکردنی چارەنووس بەهێز بوو. چواردە خاڵەکەی وودرۆ ویلسۆن بەڵێنی دا کە گەلە ناتورکەکانی ژێر حوکمڕانیی عوسمانی دەبێت ئاسایش و دەرفەتی پێشکەوتنی خۆبەڕێوەبەرانەیان هەبێت. نەتەوەخوازە کوردەکان ئەمەیان بە دەرفەتێک بینی کە ڕەنگە بۆیان بڕەخسێت.
بەڵام ناکۆکییەک هەبوو. بە ئاشکرا، ڕێککەوتنی دوای جەنگ باسی مافی دیاریکردنی چارەنووسی دەکرد. بە نهێنی، بەریتانیا و فەڕەنسا پێشتر لەسەر ناوچەکانی کاریگەری دانوستانیان کردبوو. گەلی کورد لە نێوان بەڵێنی مافە نەتەوەییەکان و واقیعی مامەڵەی ئیمپراتۆرییەتەکاندا گیر خواردبوو.
ئەم ناکۆکییە ڕوون دەکاتەوە بۆچی هیوای کورد دوای جەنگ بە خێرایی بەرز بووەوە. نوێنەرەکانی کورد باوەڕیان وابوو کە داڕمانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لەوانەیە ڕێگە بدات کوردستان وەک یەکەیەکی سیاسیی خۆبەڕێوەبەر یان سەربەخۆ سەر هەڵبدات. بەڵام هێزە گەورەکان مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردیان بە ئەولەویەت نەزانی.
لە سایکس–پیکۆوە بۆ سێڤر و لۆزان
سایکس–پیکۆ
مامەڵە لەگەڵ خاکەکانی کوردستاندا وەک بەشی حیساباتە ئیمپراتۆرییەکانی بەریتانیا، فەڕەنسا و ڕووسیا کرا. دان بە کوردستاندا نەنا وەک یەک نیشتمان بە یەک داهاتووی سیاسی.
پەیماننامەی سێڤر
سێڤر بەهێزترین ساتی دانپێدانانی نێودەوڵەتیی بە کورد بەخشی. ماددەکانی 62، 63 و 64 میکانیزمێکیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی کورد و ئەگەری سەربەخۆیی دروست کرد، بەڵام پەیماننامەکە هەرگیز جێبەجێ نەکرا.
پەیماننامەی لۆزان
لۆزان جێگەی سێڤری گرتەوە، دانی بە سنوورەکانی کۆماری نوێی تورکیادا نا و هیچ حوکمێکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لەخۆ نەگرت. کوردستان لە ڕێککەوتنە پەیماننامەییە کۆتاییەکە ون بوو.
بۆچی سایکس–پیکۆ بۆ کورد گرنگ بوو
- کوردستانی وەک نیشتمان پشتگوێ خست. خاکەکانی کوردستان لەسەر زەوی دیار بوون، بەڵام لە ڕێککەوتنەکەدا وەک یەکەیەکی نەتەوەیی نەدەبینران.
- ناوچە کوردییەکانی بۆ ناوچەکانی کاریگەری دابەش کرد. کۆمەڵگە کوردییەکان لە نێوان حیساباتی ڕووسیا، فەڕەنسا و بەریتانیادا دابەش کران.
- یارمەتیی داڕشتنی سیستەمی سەرپەرشتیی دا. عێراقی بەریتانی و سووریای فەڕەنسی کۆمەڵگە کوردییەکانیان خستە ناو دەوڵەتی نوێوە کە لەسەر بنەمای خۆبەڕێوەبردنی کورد بنیات نەندرابوون.
- مووسڵی کرد بە بابەتی مامەڵەکردن. داهاتووی باشووری کوردستان بە شێوەیەکی سەرەکی بە پێی بەرژەوەندییە ستراتیژی و ئابوورییەکانی بەریتانیا دیاری کرا.
- بوو بە هێمای خیانەتە فراوانترەکە بە مافی دیاریکردنی چارەنووس. هیوای کورد کە ویلسۆن و سێڤر و داڕمانی عوسمانی بەرزیان کردبووەوە، دواتر لەلایەن لۆزانەوە تێکشکێنرا.
ئایا سایکس–پیکۆ تەنها هۆکاری دابەشکردنی کوردستان بوو؟
نەخێر. ئەمە گرنگە.
سایکس–پیکۆ تەنها هۆکاری دابەشکردنی کوردستان نەبوو. نیشتمانی کورد پێشتر بۆ سەدان ساڵ لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی عوسمانی و ئێراندا دابەش کرابوو. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، زۆر ڕووداو دابەشکردنە کۆتاییەکەیان داڕشت: پاشەکشەی ڕووسیا، جەنگی سەربەخۆیی تورکیا، سیاسەتی بەریتانیا لە عێراق، کۆنترۆڵی فەڕەنسا لە سووریا، ناوەندگەرایی ئێران، شکستی جێبەجێکردنی سێڤر و سەرکەوتنی لۆزان.
بەڵام سایکس–پیکۆ هەر گرنگە، چونکە ئاشکرا دەکات هێزە گەورەکان چۆن بیر لە ناوچەکە دەکردەوە. ئەوان بە پرسیاری «گەلەکانی ناوچەکە چییان دەوێت؟» دەستیان پێ نەکرد. بە پرسیاری «کام ئیمپراتۆرییەت کۆنترۆڵی کام ناوچە دەکات؟» دەستیان پێ کرد.
میراتی کوردیی سایکس–پیکۆ
میراتی سایکس–پیکۆ هێشتا ئەمڕۆش هەست پێ دەکرێت. کوردەکانی تورکیا لە ناو دەوڵەتێکدا گیر خواردن کە بۆ بەشێکی زۆری سەدەی 20 نکۆڵیی لە ناسنامەی کورد دەکرد. کوردەکانی عێراق بۆ خۆبەڕێوەبردن و مانەوە، شەڕی دووبارە و دووبارەیان کرد. کوردەکانی سووریا بۆ دەیان ساڵ لە هاووڵاتییەتی، مافە زمانییەکان و دانپێدانانی سیاسی بێبەش کران. کوردەکانی ئێران ڕووبەڕووی ناوەندگەرایی، سەرکوت و ڕاپەڕینی دووبارە بوونەوە.
دەوڵەتە جیاوازەکان ئەزموونی جیاوازی کوردییان دروست کرد، بەڵام کێشە ڕەگدارەکە هاوشێوە بوو: نەتەوەیەک لە سنوورگەلێکدا دابەش کرا کە خۆی هەڵینەبژاردبوون.
هەر بۆیە، تەنها لە ڕێگەی سنوورەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێرانی نوێوە ناتوانین لە مێژووی کورد تێبگەین. ئەو سنوورانە پێکهاتەی سیاسیی نوێن. کۆمەڵگە، زمان، یادەوەری و جوگرافیای کورد لەوان کۆنترن.
سایکس–پیکۆ کوردەکانی نەسڕییەوە
کوردستانی لە نەخشەی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی سڕییەوە. گەلەکە مایەوە. نیشتمانەکە مایەوە. بەڵام ڕێککەوتنە ئیمپراتۆرییەکە ڕەتی کردەوە وەک پرسێکی نەتەوەیی مامەڵەی لەگەڵ بکات.
ئەنجام: نیشتمانێک کە وەک خاکی سنووری مامەڵەی لەگەڵ کرا
سایکس–پیکۆ تەنها هێڵێک لەسەر نەخشە نەبوو. شێوازێک بوو بۆ بینینی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
بەریتانیا و فەڕەنسا مامەڵەیان لەگەڵ خاکەکانی کوردستاندا وەک نیشتمانی گەلێک نەکرد. ئەو خاکانە ڕێڕەوی شاخاوی، ناوچەی نەوت، بەربەستی سەربازی، ڕێگای ئاسن، قەزای سنووری و کارتی مامەڵەکردن بوون. ڕێککەوتنەکە کۆمەڵگە زیندووەکانی بۆ ناوچەی ڕەنگکراو کەم کردەوە.
هەر بۆیە سایکس–پیکۆ لە یادەوەریی کورددا هێشتا ئەوەندە گرنگە. قۆناغێکی لە گۆڕینی کوردستان لە نیشتمانێکی کۆنەوە بۆ کێشەیەکی سیاسیی دابەشکراو نیشان دا. یارمەتیی دروستکردنی ئەو بارودۆخەی دا کە تێیدا سێڤر دەیتوانی بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کورد بدات، لۆزان دەیتوانی بیسڕێتەوە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەکرا بەبێ ڕاوێژ لەگەڵ گەلی کورد بنیات بنرێت.
تراژیدیای سایکس–پیکۆ تەنها ئەوە نییە کە سنوورەکان بە خراپی کێشران. ئەوەیە کە مامەڵە لەگەڵ گەلێکدا وەک جوگرافیا کرا، نەک وەک نەتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان لە Kurdish-History.com
سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
میرات: سایکس–پیکۆ هەموو سنوورەکانی دروست نەکرد، بەڵام ئەو لۆژیکە ئیمپراتۆرییەی ئاشکرا کرد کە دابەشکردنی کوردستانی داڕشت: مامەڵە لەگەڵ خاکەکانی کوردستاندا وەک ناوچەی ستراتیژی کرا، نەک نیشتمانی نەتەوەیەک.