پێشەکی
لە 12ی تەممووزی 2016، وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکان و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستان یادداشتێکی لێکتێگەیشتنی مێژووییان واژۆ کرد کە هاوکاریی سەربازیی ئەمریکا لەگەڵ پێشمەرگەی کورد ڕێک دەخات. ڕێککەوتنەکە لەلایەن وەزیری کاروباری پێشمەرگە بە وەکالەت، کەریم شنگالی، و یاریدەدەری وەزیری بەرگریی ئەمریکا بۆ کاروباری ئاسایشی نێودەوڵەتی بە وەکالەت، ئەلیسا سلۆتکین، بە ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆی بەغدا واژۆ کرا. یەکەم ڕێککەوتنی سەربازیی فەرمیی دوولایەنە بوو لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا ــ خاڵێکی وەرچەرخان لە مێژووی کورددا.
یادداشتەکە ئەو پەیوەندییەی فەرمی کرد کە پێشتر پەیوەندییەکی کاتیی سەردەمی شەڕ بوو: دابینکردنی چەک، ڕاهێنان، کەرەستە و پشتگیریی لۆجستیی ئەمریکا بۆ هێزەکانی پێشمەرگە کە بە درێژایی بەرەیەکی 650 میلی لە باکووری عێراق دژی داعش دەجەنگان. پێشمەرگەی لە هاوپەیمانێکی چریکی کە بە نافەرمی پشتگیری دەکرا، گۆڕی بۆ پێکهاتەیەکی دانپێدانراوی سیستەمی ئاسایشی ئەمریکا لە عێراقدا، و هەردوو لایەنی پابەند کرد بە پیشەییکردن و چاکسازیی هێزە سەربازییە کوردییەکان. ڕێککەوتنەکە لە ئەیلوولی 2022 نوێ کرایەوە و هێشتا بەکارە ــ بەردەوامترین هاوبەشیی سەربازیی فەرمییە کە گەلی کورد هەرگیز لەگەڵ زلهێزێکی جیهانیدا هەیبووبێت.
ناوەڕۆک
یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم چی بوو؟
یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم چی بوو؟
یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم لە 12ی تەممووزی 2016 لە نێوان وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمدا واژۆ کرا. یەکەم ڕێککەوتنی سەربازیی فەرمیی دوولایەنە بوو لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا، کە دابینکردنی چەک، ڕاهێنان، کەرەستە و پشتگیریی لۆجستی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە ڕێک دەخات کە بەشداریی ئۆپەراسیۆنی جەنگی دژی داعش دەکەن.
یادداشتەکە بە ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆی بەغدا واژۆ کرا و دان بە پێشمەرگەدا نرا وەک پێکهاتەیەکی هێزە فراوانترەکانی ئاسایشی عێراق. ئەو یارمەتییەی فەرمی کرد کە ئەمریکا لە 2014ەوە بە شێوەیەکی کاتی دەیدا بە پێشمەرگە، لەوانە گواستنەوەی چەک، بەرنامەکانی ڕاهێنانی سەربازی و هەماهەنگیی ئۆپەراسیۆن. ڕێککەوتنەکە هەروەها حکومەتی هەرێمی پابەند کرد بە چاکسازیی دامەزراوەیی بۆ پیشەییکردن و یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە ــ هەنگاوێکی زۆر گرنگ بەرەو بنیاتنانی سوپایەکی نوێ و ناحیزبی.
خاڵە سەرەکییەکان
• یادداشتەکەی 2016 یەکەم ڕێککەوتنی سەربازیی فەرمیی دوولایەنە بوو لە نێوان ئەمریکا و حکومەتی هەرێمدا ــ پێگەی پێشمەرگەی لە هاوپەیمانێک کە بە نافەرمی پشتگیری دەکرا، بەرز کردەوە بۆ هاوبەشێکی دانپێدانراوی ئاسایش.
• ڕێککەوتنەکە ئەمریکای پابەند کرد بە دابینکردنی چەک، ڕاهێنان و پشتگیریی لۆجستی بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی پێشمەرگە دژی داعش ــ و حکومەتی هەرێمی پابەند کرد بە چاکسازی و پیشەییکردنی پێشمەرگە.
• یادداشتەکە لە ئەیلوولی 2022 نوێ کرایەوە و هێشتا بەکارە ــ بەمەش بووە بەردەوامترین هاوبەشیی سەربازیی فەرمی کە گەلی کورد هەرگیز لەگەڵ زلهێزێکی جیهانیدا هەیبووبێت.
• یەکە هەڵبژێردراوەکانی دژەتیرۆری پێشمەرگە ئۆپەراسیۆنی هاوبەشیان لەگەڵ هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا ئەنجام دا، لەوانە هێزی دێڵتا و SEAL Team 6 ــ ئەمە قوڵایی توانای هاوکاریی ئۆپەراسیۆنیی سەربازیی ئەمریکا و کورد نیشان دەدات.
زانیاریی خێرا
ڕێککەوتن: یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم بەروار: 12ی تەممووزی 2016 لایەنەکان: وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (یاریدەدەری وەزیر بە وەکالەت، ئەلیسا سلۆتکین) و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکومەتی هەرێم (وەزیر بە وەکالەت، کەریم شنگالی) جۆر: ڕێککەوتنی دوولایەنەی هاوکاریی سەربازی بڕگە سەرەکییەکان: چەک، ڕاهێنان، کەرەستە و پشتگیریی لۆجستیی ئەمریکا بۆ پێشمەرگە؛ پابەندبوونی حکومەتی هەرێم بە چاکسازی و پیشەییکردنی پێشمەرگە؛ دانپێدانان بە پێشمەرگە وەک پێکهاتەیەکی هێزەکانی ئاسایشی عێراق ڕۆڵی بەغدا: ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆ؛ یارمەتی بە ناو باکووری عێراقدا و بە ئاگاداریی بەغدا دەگوازرایەوە نوێکردنەوە: ئەیلوولی 2022 (لەلایەن یاریدەدەری وەزیر، سەلێست وۆلەندەر، و وەزیر شۆڕش ئیسماعیل عەبدوڵڵا واژۆ کرا) بەرنامەی چاکسازی: دووبارە ڕێکخستنەوەی لیواکانی پێشمەرگە بە پشتگیریی ئەمریکا، بەریتانیا و ئەڵمانیا؛ یەکخستنی هێزە پەیوەستەکانی حیزبەکان ئۆپەراسیۆنی هاوبەش: یەکەکانی دژەتیرۆری پێشمەرگە لەگەڵ هێزی دێڵتای ئەمریکا و SEAL Team 6 ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دا دۆخ: چالاک و بەکارە
پاشخانی مێژوویی: لە هاوپەیمانیی کاتییەوە بۆ هاوبەشیی فەرمی
کاتێک داعش لە حوزەیرانی 2014 باکووری عێراقی داگرت، پێشمەرگەی کورد یەکەم هێڵی بەرگری بوو. بەرەیەکی 650 میلییان پاراست، بەرگرییان لە هەولێر کرد، ئەو کەمینانەیان پاراست کە لە دڕندەییەکانی داعش هەڵدەهاتن، و بۆ ئازادکردنی ئەو خاکانە جەنگان کە سوپای عێراق بەجێی هێشتبوون. بەڵام پێشمەرگە کەرەستە و سەرچاوەی پێویستی نەبوو. قەیرانی داراییی حکومەتی هەرێم ــ کە بەهۆی بڕینی بودجە لەلایەن بەغدا و دابەزینی توندی نرخی نەوتەوە دروست ببوو ــ واتای ئەوە بوو کە شەڕڤانانی پێشمەرگە تەنها هەر چوار مانگ جارێک مووچەیان وەردەگرت.
ئەمریکا لە 2014 دەستی بە پێدانی یارمەتیی سەربازی بە پێشمەرگە کرد، سەرەتا بە شێوەیەکی کاتیی فریاکەوتن. لە نیسانی 2016، ئەمریکا بەرنامەیەکی یارمەتیی فەرمی بۆ پێشمەرگە ڕاگەیاند. یادداشتەکەی تەممووزی 2016 ئەم پەیوەندییەی فەرمی کرد و چوارچێوەیەکی یاسایی و دامەزراوەیی بۆ بەردەوامبوونی هاوکاریی سەربازیی ئەمریکا–کورد دانا. هەنگاوێکی مێژوویی بوو: بۆ یەکەم جار، ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێککەوتنی سەربازیی فەرمیی دوولایەنەی لەگەڵ گەلی کورددا هەبوو ــ ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەتی هەرێم، نەک بە ناوبژیوانیی بەغدا.
بۆچی ئەم یادداشتە گرنگە: چاکسازی و دانپێدانان بە پێشمەرگە
گرنگیی یادداشتەکە زۆر زیاترە لە کەرەستەی سەربازی. حکومەتی هەرێمی پابەند کرد بە بەرنامەیەکی گشتگیری چاکسازیی پێشمەرگە ــ دووبارە ڕێکخستنەوەی هێزە پەیوەستەکانی حیزبەکان لە سوپایەکی یەکگرتوو، پیشەیی و ناحیزبیدا. بۆ چەندین دەیە، پێشمەرگە لە نێوان یەکە دڵسۆزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکە دڵسۆزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا دابەش ببوو، دابەشبوونێک کە کاراییی سەربازیی کوردی لاواز دەکرد و دوژمنان دەیانقۆستەوە. یادداشتەکە، کە ئەزموونی سەربازیی ئەمریکا، بەریتانیا و ئەڵمانیا پشتگیریی دەکرد، ئامانجی ئەوە بوو پێشمەرگە بگۆڕێت بۆ هێزێکی نوێ و یەکگرتوو.
یادداشتەکە هەروەها دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە بەشداریی پێشمەرگە لە ئاسایشی جیهانیدا دەنوێنێت. ئەو شەڕڤانە کوردانەی کاتێک سوپای عێراق هەڵهات، ڕووبەڕووی داعش بوونەوە ــ ئەوانەی بەرگرییان لە هەولێر کرد، شنگالیان ئازاد کرد و لە هەندێک لە مەترسیدارترین ئۆپەراسیۆنەکانی شەڕەکەدا لەگەڵ هێزە تایبەتەکانی هاوپەیمانان جەنگان ــ بە فەرمی وەک هاوبەشی ڕەوای ئاسایشی بەهێزترین سوپای جیهان دانپێیاندا نرا. بۆ گەلێک کە لە سێڤر پشتگوێ خرابوو، لە جەزائیر خیانەتی لێ کرابوو و بە درێژایی شەڕی سارد وەک مۆرە بەکار هێنرابوو، ئەم دانپێدانانە فەرمییە واتایەکی زۆر قوڵی هەبوو.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
حوزەیرانی 2014 ــ داعش مووسڵ داگیر دەکات؛ پێشمەرگە بە درێژایی بەرەیەکی 650 میلی بەرگری لە هەرێمی کوردستان دەکات.
ئابی 2014 ــ ئەمریکا دەست بە هێرشی ئاسمانی و یارمەتیی سەربازیی فریاکەوتن بۆ پێشمەرگە دەکات.
نیسانی 2016 ــ ئەمریکا بەرنامەیەکی یارمەتیی فەرمی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە ڕادەگەیەنێت.
12ی تەممووزی 2016 ــ یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم واژۆ دەکرێت؛ یەکەم ڕێککەوتنی سەربازیی فەرمیی دوولایەنە.
تشرینی یەکەمی 2016–تەممووزی 2017 ــ شەڕی مووسڵ؛ پێشمەرگە ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە ئازادکردنی دووەم گەورەترین شاری عێراق لە داعش.
ئەیلوولی 2017 ــ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کورد؛ ئەمریکا دژایەتی دەکات بەڵام یادداشتەکە و پەیوەندییە سەربازییەکان دەپارێزێت.
21ی ئەیلوولی 2022 ــ یادداشتەکە نوێ دەکرێتەوە؛ ئەمریکا دووبارە جەخت لە پابەندبوونی بە پشتگیری و چاکسازیی پێشمەرگە دەکاتەوە.
کانوونی دووەمی 2024 ــ لیژنەی بەڕێوەبردنی جێبەجێکاری پێشمەرگە بۆ یەکەم جار لە هەولێر کۆ دەبێتەوە بۆ هەڵسەنگاندنی پێشکەوتنی چاکسازی.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
یادداشتی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم شتێک دەنوێنێت کە لە مێژووی کورددا بێوێنەیە: هاوبەشییەکی سەربازیی فەرمی، دوولایەنە و دامەزراوەیی لەگەڵ زلهێزێکی جیهانیدا کە لە قەیرانە سیاسییەکان دەرباز بووە، لەوانە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017. بە پێچەوانەی هەموو نموونە پێشووترەکانی پشتگیریی زلهێزەکان بۆ کورد ــ کە نهێنی، مەرجدار بوون و هەر کە ئەولەویەتە ستراتیژییەکان دەگۆڕان، دەکشێنرانەوە ــ یادداشتەکە چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بە میکانیزمی فەرمیی نوێکردنەوە، لیژنەکانی بەڕێوەبردن و پێوەرەکانی چاکسازی دروست دەکات.
جەختکردنەوەی یادداشتەکە لە چاکسازیی پێشمەرگە بە هەمان ڕادە گرنگە. گەورەترین لاوازیی ناوخۆیی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد هەمیشە دابەشبوونی نێوان هێزە سەربازییەکانی پارتی و یەکێتی بووە ــ دابەشبوونێک کە شەڕی ناوخۆی دەیەی 1990ی بەرهەم هێنا و بەشداریی لە لەدەستدانی کەرکووک لە 2017دا هەبوو. بەرنامەی چاکسازیی ناو یادداشتەکە ــ کە ئەزموونی سەربازیی ئەمریکا، بەریتانیا و ئەڵمانیا پشتگیریی دەکات ــ ئامانجی دروستکردنی هێزێکی یەکگرتوو و پیشەیی پێشمەرگەیە کە خزمەتی هەرێمی کوردستان بکات نەک حیزبە سیاسییە تاکەکان.
یادداشتەکە هەروەها بەڵگەی ئەوەیە کە پێشمەرگە لە شەڕی دژی داعشدا چی بەدەست هێنا. کاتێک سەرنجی جیهان بۆ سامناکیی دەوڵەتی ئیسلامی ڕاکێشرا ــ جینۆسایدی ئێزیدییەکان، سەربڕینەکان و وێرانکردنی میراتی کۆن ــ پێشمەرگە بوو کە لە پێشەوە بەرگریی کرد. شەڕڤانانی کورد، کە زۆرێکیان خۆبەخش بوون و چەکی کۆنیان هەبوو و هیچ جلی زرییان نەبوو، بەرەکەیان لە بەرامبەر دڕندەترین ڕێکخراوی تیرۆریی سەدەی 21دا پاراست. یادداشتەکەی 2016 دانپێدانانی جیهان بوو بەوەی پێشمەرگە پێگەی خۆی وەک پارێزەری ڕەوای شارستانیەت بەدەست هێناوە.
پرسیارە باوەکان
یادداشتی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا–حکومەتی هەرێم چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی سەربازیی فەرمیی دوولایەنە بوو کە لە 12ی تەممووزی 2016 لە نێوان وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمدا واژۆ کرا. یەکەم ڕێککەوتنی لەم جۆرە بوو لە نێوان ئەمریکا و حکومەتی هەرێمدا، کە دابینکردنی چەک، ڕاهێنان و پشتگیری بۆ پێشمەرگە ڕێک دەخات و حکومەتی هەرێم بە چاکسازیی سەربازی پابەند دەکات.
ئایا یادداشتەکە هێشتا بەکارە؟
بەڵێ. یادداشتەکە لە ئەیلوولی 2022 لەلایەن یاریدەدەری وەزیری بەرگری، سەلێست وۆلەندەر، و وەزیری حکومەتی هەرێم، شۆڕش ئیسماعیل عەبدوڵڵا، نوێ کرایەوە. لیژنەی بەڕێوەبردنی جێبەجێکاری پێشمەرگە بۆ یەکەم جار لە کانوونی دووەمی 2024 لە هەولێر کۆ بووەوە بۆ هەڵسەنگاندنی پێشکەوتنی چاکسازی. ئەمە بەردەوامترین هاوبەشیی سەربازیی فەرمییە کە گەلی کورد هەرگیز لەگەڵ زلهێزێکی جیهانیدا هەیبووبێت.
ئەمە چ جیاوازییەکی لەگەڵ پشتگیریی پێشووتری ئەمریکا بۆ کورد هەیە؟
پشتگیریی پێشووتری ئەمریکا بۆ کورد نهێنی و مەرجدار بوو و کاتێک ئەولەویەتە ستراتیژییەکان دەگۆڕان دەکشێنرایەوە (وەک ڕێککەوتنی جەزائیری 1975). یادداشتەکەی 2016 فەرمی، دوولایەنە و دامەزراوەییە، بە میکانیزمەکانی نوێکردنەوە و پێوەرەکانی چاکسازی. لە قەیرانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017 دەرباز بوو ــ یەکەم جار بوو پەیوەندییە سەربازییەکانی ئەمریکا–کورد بەردەوام بن لەگەڵ پچڕانێکی گەورەی سیاسیدا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عێراق ــ بەیاننامەی هاوبەش سەبارەت بە نوێکردنەوەی یادداشتەکە (2022)
پەیمانگای واشنتن ــ ئەمریکا، پێشمەرگە و مووسڵ
بەرژەوەندیی نیشتمانی ــ هەنگاوی داهاتوو لە پەیوەندیی ئاسایشی ئەمریکا لەگەڵ کوردە عێراقییەکان چییە؟