پێشەکی
لە 15ی تشرینی یەکەمی 2005، خەڵکی عێراق دەنگیان دا بۆ پەسەندکردنی دەستوورێکی نوێ؛ یەکەم دەستووری هەمیشەیی عێراقی دوای سەدام. بۆ گەلی کورد، ئەمە ئەو ساتە بوو کە تێکۆشانی زیاتر لە سەدەیەک لە کۆتاییدا گەیشتە دانپێدانانی دەستووری. دەستووری عێراقی 2005 دانی بە هەرێمی کوردستاندا نا وەک قەوارەیەکی فیدراڵی بە حکومەت و پەرلەمان و هێزی ئاسایشی تایبەت بە خۆی. زمانی کوردیی لە پاڵ عەرەبیدا وەک زمانێکی فەرمیی عێراق چەسپاند. عێراقی بە «وڵاتێکی فرەنەتەوە و فرەئایین و فرەمەزهەب» ناساند. لە ماددەی 140داش نەخشەڕێگایەکی دانا بۆ یەکلاکردنەوەی بارودۆخی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە، لە ڕێگەی ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ڕیفراندۆمەوە.
دەستوورەکە کۆتایی ئەو ڕێچکەیە بوو کە لە ڕاگەیەندراوی کریسمەسی 1922ەوە بە بەڵێندان و پاشگەزبوونەوە لە بەڵێنەکاندا تێپەڕیبوو. بەدیهێنانی ڕێککەوتنی ئازاری 1970، سەلماندنی ڕەوایی ڕاپەڕینی 1991 و بناغەی یاسایی ئەو حکومەتی هەرێمی کوردستانە بوو کە لە 1992دا لە هیچەوە بنیاد نرابوو. بەڵام دەستوورەکە تۆوی ناکۆکییەکانی داهاتووشی لەخۆ گرتبوو. بەغدا دووبارە و دووبارە لە پابەندییە دەستوورییەکانی پاشگەز بووەتەوە؛ ماددەی 140 هەرگیز جێبەجێ نەکرا، ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی داهاتی نەوت بەدەست نەهات و کێشەی ناوچە جێناکۆکەکان هەر یەکلا نەبووەتەوە. دەستوورەکە مافی لەسەر کاغەز بە کورد دا. تێکۆشان بۆ جێبەجێکردنی ئەو مافانە بەردەوامە.
ناوەڕۆک
دەستوورەکە دەربارەی کورد چی دەڵێت؟
دەستوورەکە دەربارەی کورد چی دەڵێت؟
دەستووری عێراقی 2005 گرنگترین بەڵگەنامەی یاساییە لە مێژووی کورددا. دان بە هەرێمی کوردستاندا دەنێت وەک قەوارەیەکی فیدراڵی لە ناو عێراقدا، بە حکومەتی هەرێمی و پەرلەمان و دەزگای دادوەری و هێزی ئاسایشی پێشمەرگەی تایبەت بە خۆی. کوردی و عەرەبی وەک دوو زمانی فەرمیی عێراق دەچەسپێنرێن. دەستوورەکە عێراق بە وڵاتێکی فیدراڵی و دیموکراتی و فرەگەرای ڕادەگەیەنێت؛ گۆڕانێکی بنەڕەتی بە بەراورد بەو دەوڵەتە ناوەندگەرەی نەتەوەگەرایی عەرەبی کە بۆ چەندین دەیە ستەمی لە کورد کردبوو.
دانوستانکارە کوردەکان چەند بڕگەیەکی چارەنووسسازیان مسۆگەر کرد: دان بە هەرێمی کوردستاندا نرا وەک حکومەتی فەرمیی ئەو ناوچانەی لە 19ی ئازاری 2003دا بەڕێوەی دەبردن. مافی بەشداربوون لە داهات، بەڕێوەبردنی هەندێک لە لایەنەکانی پەیوەندیی دەرەوە و هێشتنەوەی هێزە ئاسایشییەکانی خۆیان بە کورد درا. ماددەی 112 داوای بەڕێوەبردنی هاوبەشی کێڵگە نەوتییە هەبووەکان و دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی کرد. ماددەی 140یش، ئەو بڕگەیەی زۆرترین ناکۆکیی لەسەرە، حکومەتی عێراقی پابەند کرد بە تەواوکردنی ئاساییکردنەوەی ناوچە جێناکۆکەکان و ئەنجامدانی سەرژمێری و ڕیفراندۆم لە کەرکووک و ناوچەکانی دیکە تا 31ی کانوونی یەکەمی 2007.
خاڵە سەرەکییەکان
• دەستووری 2005 یەکەم بەڵگەنامەی یاسایی هەمیشەییە کە دان بە هەرێمی کوردستاندا دەنێت وەک قەوارەیەکی فیدراڵی بە حکومەت و پەرلەمان و هێزی ئاسایشی تایبەت بە خۆی.
• ماددەی 140 نەخشەڕێگایەکی دابین کرد بۆ یەکلاکردنەوەی بارودۆخی کەرکووک لە ڕێگەی ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ڕیفراندۆمەوە، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکرا. مۆڵەتی کانوونی یەکەمی 2007 بەبێ هیچ کردارێک تێپەڕی.
• بەغدا دووبارە و دووبارە لە پابەندییە دەستوورییەکانی بەرامبەر کورد پاشگەز بووەتەوە؛ بە تایبەتی لە دابەشکردنی داهاتی نەوت و بارودۆخی ناوچە جێناکۆکەکان و تەرخانکردنی بودجەی فیدراڵی.
• دەستوورەکە هەم گەورەترین دەستکەوت و هەم گەورەترین سەرچاوەی نائومێدی لە مێژووی هاوچەرخی کورددا نوێنەرایەتی دەکات: مافی دەستووریی بە کورد دا کە نەوەکانی پێشوو تەنها دەیانتوانی خەونی پێوە ببینن، بەڵام بەغدا بە شێوەیەکی سیستەماتیک ئەو مافانە لاواز دەکات.
زانیارییە خێراکان
بەڵگەنامە: دەستووری کۆماری عێراق پەسەندکراو: 15ی تشرینی یەکەمی 2005 (ڕیفراندۆمی سەرانسەری) جۆر: دەستووری فیدراڵیی هەمیشەیی بڕگە سەرەکییەکانی تایبەت بە کورد: دانپێدانان بە هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی فیدراڵی؛ کوردی وەک زمانێکی فەرمی؛ حکومەتی هەرێم بە حکومەت و پەرلەمان و دادوەری و پێشمەرگەی خۆی؛ ماددەی 140 سەبارەت بە ناوچە جێناکۆکەکان؛ ماددەی 112 سەبارەت بە دابەشکردنی داهاتی نەوت دانوستانکارە کوردەکان: پارتی (مەسعود بارزانی) و یەکێتی (جەلال تاڵەبانی) وەک بەشداربووی سەرەکی لە داڕشتنی دەستوور مۆڵەتی ماددەی 140: 31ی کانوونی یەکەمی 2007 (هەرگیز جێبەجێ نەکرا) کەرکووک: ڕیفراندۆم بۆ یەکلاکردنەوەی بارودۆخەکەی پێویست بوو، بەڵام هەرگیز ئەنجام نەدرا دەنگی کورد: کورد بە زۆرینەیەکی زۆر گەورە دەنگیان بە دەستوورەکە دا تاڵەبانی: لە ژێر چوارچێوەی دەستوورەکەدا بووە سەرۆکی عێراق (2005–2014) بارزانی: بووە سەرۆکی هەرێمی کوردستان
چوارچێوەی مێژوویی: لە هێرشەوە بۆ دەستوور
هێرشی 2003 بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا ڕژێمی بەعسی سەدام حوسێنی ڕووخاند و دەرگای بۆ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پێکهاتەی دەوڵەتی عێراقدا کردەوە. پێشمەرگەی کورد، کە لە کاتی هێرشەکەدا بە نزیکی هاوکاریی هێزەکانی ئەمریکای کردبوو، وەک متمانەپێکراوترین هاوپەیمانانی ئەمریکا لە عێراق دەرکەوتن. پارتی و یەکێتی، کە لە 1992ەوە لە ژێر ناوچەی قەدەغەی فڕیندا هەرێمی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد، لە پێگەیەکی بەهێزی بێپێشینەوە چوونە ناو پرۆسەی دەستووری.
سەرکردە کوردەکان ڕۆڵێکی ناوەندییان لە داڕشتنی دەستوورەکەدا گێڕا. سوور بوون لەسەر سیستەمێکی فیدراڵی کە خودموختاریی کورد لە حکومەتە ناوەندگەرەکانی داهاتوو بپارێزێت. یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوەی 2004 پێشتر چوارچێوەکەی دانابوو؛ دانی بە حکومەتی هەرێمدا نابوو و بڕگەی سەبارەت بە ناوچە جێناکۆکەکان لەخۆ گرتبوو. دەستووری هەمیشەیی 2005 لەسەر ئەو بناغەیە بنیاد نرا و مافەکانی کوردی لە بەڵگەنامەیەکدا چەسپاند کە خەڵکی عێراق پەسەندیان کردبوو. جەلال تاڵەبانی بووە سەرۆکی عێراق؛ یەکەم سەرۆکی ناعەرەبی دەوڵەت لە مێژووی عێراقدا، لە کاتێکدا مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان بوو.
بەڵێنە شکێنراوەکان: پابەندییە بەدینەهاتووەکانی دەستوور
سەرەڕای بڕگە ڕوونەکانی دەستوور، بەغدا بە شێوەیەکی سیستەماتیک پابەندییەکانی بەرامبەر گەلی کورد جێبەجێ نەکردووە. ماددەی 140، کە ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ڕیفراندۆمی لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکەدا تا 31ی کانوونی یەکەمی 2007 پێویست دەکرد، هەرگیز جێبەجێ نەکرا. مۆڵەتەکە بەبێ هیچ کردارێک تێپەڕی و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق ڕەتیان کردووەتەوە ڕیفراندۆمەکە ئەنجام بدەن. کەرکووک، «قودسی کوردستان»، هەر هەڵپەسێردراو ماوەتەوە؛ زیاتر لە دوو دەیە دوای پەسەندکردنی دەستوورەکە، بارودۆخەکەی یەکلا نەبووەتەوە.
دابەشکردنی داهاتی نەوتیش بە هەمان ڕادە جێی ناکۆکی بووە. ماددەی 112 داوای بەڕێوەبردنی هاوبەشی کێڵگە نەوتییە هەبووەکان و دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی کرد، بەڵام بەغدا و هەولێر هەرگیز لەسەر یاسایەکی نەوت و گاز ڕێک نەکەوتوون. بەغدا دووبارە و دووبارە پشکی هەرێمی کوردستانی لە بودجەی فیدراڵی ڕاگرتووە یان کەم کردووەتەوە و فشاری دارایی وەک ئامرازێکی کۆنترۆڵی سیاسی بەکار هێناوە. ئەو بنەمایەی دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات، کە بە پشکی 13 لە سەدی پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک دامەزرا و لە دەستووردا چەسپێنرا، وەک بڕگەیەکی بێکاریگەریی لەسەر کاغەز مامەڵەی لەگەڵ کراوە.
ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017، کە تێیدا 92 لە سەدی دەنگدەرە کوردەکان سەربەخۆییان هەڵبژارد، لووتکەی بێزاریی کورد بوو لە جێبەجێنەکردنی دەستوور لەلایەن بەغداوە. بەڵام وەڵامەکە وێرانکەر بوو: بەغدا ئەنجامەکەی ڕەت کردەوە، سوپای عێراق و میلیشیا پشتیوانیکراوەکانی ئێران کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکەیان گرت، فڕینە نێودەوڵەتییەکان بۆ کوردستان قەدەغە کران و خەونی سەربەخۆیی کورد جارێکی دیکە دوا خرا.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ئازاری 2003 ــ هێرش بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا؛ پێشمەرگەی کورد هاوکاریی هێزەکانی هاوپەیمانان دەکات.
2004 ــ یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە دان بە حکومەتی هەرێمدا دەنێت و ماددەی 58 سەبارەت بە ناوچە جێناکۆکەکان لەخۆ دەگرێت.
کانوونی دووەمی 2005 ــ ڕیفراندۆمێکی نافەرمیی کورد؛ دەنگێکی زۆر گەورە بۆ سەربەخۆیی.
15ی تشرینی یەکەمی 2005 ــ دەستووری عێراق بە ڕیفراندۆمی سەرانسەری پەسەند دەکرێت.
2005 ــ جەلال تاڵەبانی دەبێتە سەرۆکی عێراق و مەسعود بارزانی دەبێتە سەرۆکی هەرێمی کوردستان.
31ی کانوونی یەکەمی 2007 ــ مۆڵەتی ماددەی 140 تێدەپەڕێت؛ ڕیفراندۆمی کەرکووک هەرگیز ئەنجام نادرێت.
25ی ئەیلوولی 2017 ــ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کورد؛ 92 لە سەد دەنگی بەڵێ دەدەن. بەغدا ئەنجامەکە ڕەت دەکاتەوە و هێزەکانی عێراق کەرکووک دەگرن.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
دەستووری عێراقی 2005 گرنگترین دەستکەوتی یاساییە لە مێژووی کورددا. بەدیهێنانی ئەو بنەمایە نوێنەرایەتی دەکات کە یەکەم جار لە ڕاگەیەندراوی کریسمەسی 1922دا دەربڕدرا و لە ماوەی هەشت دەیە ڕاپەڕین و جینۆساید و دوورخستنەوەدا تێکۆشانی بۆ کرا: گەلی کورد مافی هەیە لە ناو عێراقدا خۆی بەڕێوە ببات. هەرێمی کوردستان تەنها قەوارەی خودموختاری کوردییە لە جیهاندا کە دەستوور بوونی مسۆگەر دەکات؛ پێگەیەک کە بەهۆی ئەوەوە هەیە کە نەوەیەک لە دوای نەوەی کورد هەموو شتێکیان قوربانی کرد بۆ ئەوەی ڕێگای بەدیهاتنی خۆش بکەن.
بەڵام دەستوورەکە سنوورەکانی مافە یاساییەکانیش نیشان دەدات، کاتێک دەسەڵاتی سیاسی بۆ جێبەجێکردنیان نییە. بەغدا هەموو بڕگە سەرەکییەکانی تایبەت بە کوردی لاواز کردووە: ماددەی 140 هەرگیز جێبەجێ نەکرا، ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی داهاتی نەوت بەدەست نەهات، پشکی بودجەی فیدراڵی دووبارە و دووبارە وەک چەک بەکار هێنرا و ڕیفراندۆمی 2017 سەرکوت کرا. ئەم وانەیە لە سەرانسەری مێژووی کورددا دەنگ دەداتەوە: دانپێدانانی دەستووری بەبێ جێبەجێکردن، بەڵێنێکی بێمانایە.
سەرەڕای ئەم شکستانە، دەستوورەکە هەر پشتوانە یاساییەکەی خودموختاریی کوردە لە عێراق. حکومەتی هەرێمی کوردستان بەردەوامە لە کارکردن بەپێی دەسەڵاتی یاسایی دەستوورەکە. دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق پشتڕاستی کردووەتەوە کە ماددەی 140 هەر پابەندکەرە و دەبێت جێبەجێ بکرێت. تێکۆشانی کورد چیتر بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانان نییە؛ ئەو شەڕە لە 2005دا بردرایەوە. ئێستا بۆ مسۆگەرکردنی ئەوەیە کە ئەو مافانەی لە دەستووردا چەسپێنراون، لە کرداردا ڕێزیان لێ بگیرێت. ئەم تێکۆشانە بەردەوامە.
پرسیارە باوەکان
دەستووری عێراق دەربارەی کورد چی دەڵێت؟
دەستووری 2005 دان بە هەرێمی کوردستاندا دەنێت وەک قەوارەیەکی فیدراڵی بە حکومەت و پەرلەمان و دادوەری و پێشمەرگەی تایبەت بە خۆی. کوردی لە پاڵ عەرەبیدا زمانێکی فەرمییە. ماددەی 140 نەخشەڕێگایەک بۆ یەکلاکردنەوەی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە دابین دەکات. ماددەی 112 داوای بەڕێوەبردنی هاوبەشی نەوت و دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات دەکات.
بۆچی ماددەی 140 هەرگیز جێبەجێ نەکرا؟
حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق ڕێگرییان لە جێبەجێکردنی ماددەی 140 کرد، چونکە بە ئەگەری زۆر ڕیفراندۆمێک لە کەرکووک دەبووە هۆی پەیوەستبوونی پارێزگاکە بە هەرێمی کوردستانەوە. مۆڵەتی کانوونی یەکەمی 2007 بەبێ ئەو ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ڕیفراندۆمە پێویستانە تێپەڕی. دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق بڕیاری داوە کە ماددەی 140 هەر پابەندکەرە، بەڵام هیچ حکومەتێک هەنگاوی بۆ جێبەجێکردنی نەناوە.
لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017دا چی ڕوویدا؟
لە 25ی ئەیلوولی 2017، هەرێمی کوردستان ڕیفراندۆمێکی سەربەخۆیی ئەنجام دا کە تێیدا 92 لە سەد دەنگیان بە سەربەخۆیی دا. بەغدا بە پشتیوانیی تورکیا و ئێران ئەنجامەکەی بە نایاسایی دانا و ڕەتی کردەوە. هێزەکانی عێراق و میلیشیا پشتیوانیکراوەکانی ئێران کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکەیان گرت. فڕینە نێودەوڵەتییەکان بۆ کوردستان قەدەغە کران. خەونی دەوڵەتبوونی کورد جارێکی دیکە دوا خرا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
پڕۆژەی دەستوور ــ دەستووری عێراقی 2005 (دەقی تەواو)
ویکیپیدیا ــ ماددەی 140ی دەستووری عێراق
پەیمانگای کوردیی واشنتن ــ لە دەستوورەوە بۆ ڕووخان: تێکۆشانی کورد لە عێراقی دوای 2003