ئایا عێراق کۆنترین وڵاتی جیهانە؟
وەڵام. عێراق کۆنترین وڵاتی جیهان نییە. یەکێکە لە نوێترینەکان. هەرچەند ئەو خاکەی لەسەری هەڵکەوتووە هەندێک لە کۆنترین شارستانییەتەکانی مرۆڤایەتی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەو دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەی عێراق ناویەتی لە سەدەی 20دا دروست کراوە و وەک یەکەیەکی سیاسیی یەکگرتوو هیچ ڕەگێکی کۆنی نییە.
خاکەکە کۆنە — وڵاتەکە کۆن نییە
خاکی عێراقی ئێستا ناوەندی میزۆپۆتامیای کۆن («خاکی نێوان دوو ڕووبار») لەخۆ دەگرێت، کە نیشتمانی سۆمەرییەکان، ئەکەدییەکان، بابلییەکان و ئاشوورییەکان بوو. ئەم شارستانییەتانە نووسین، چەرخ، یاسای نووسراو و یەکەم شارەکانیان بە جیهان بەخشی. ئەو مێژووە ڕاستەقینە و قووڵە و بۆ زیاتر لە 5,000 ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە.
بەڵام جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان خاکەکە و وڵاتەکەدا هەیە.
دەوڵەتی نوێی عێراق تا سەرەتای سەدەی 20 بوونی نەبوو. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە ئیمپراتۆرییەتی شکستخواردووی عوسمانی جیا کرایەوە. بەریتانییەکان، لە ڕێگەی سیستەمی سەرپەرشتیی کۆمەڵەی نەتەوەکان بۆ میزۆپۆتامیا (1920)، سێ پارێزگای پێشووی عوسمانی — مووسڵ، بەغدا و بەسرە — یان لە یەک یەکەی کارگێڕیدا کۆ کردەوە. لە 1921 فەیسەڵی یەکەمیان کرد بە پاشا و وڵاتەکە تەنها لە 1932 سەربەخۆیی فەرمیی بەدەست هێنا.
پێش ساڵانی 1920 نە زمانی عێراقی هەبوو، نە نەتەوەی عێراقی، نە عێراقییەکان
پێش ساڵانی 1920 ئەمانە بوونیان نەبوو:
هیچ زمانێکی عێراقی نەبوو. خەڵک بە عەرەبی (بە زاراوە جیاوازەکانی)، کوردی، ئارامی، تورکی و زمانەکانی تر قسە دەکەن. هەرگیز زمانێکی جیاواز بە ناوی «عێراقی» بوونی نەبووە.
هیچ مێژوویەکی یەکگرتووی عێراقی نەبوو وەک دەوڵەتێکی نەتەوەیی. مێژووی ناوچەکە کۆنە، بەڵام مێژووی عێراق وەک وڵاتێکی یەکگرتوو بە سنووری دیاریکراو، حکومەتی ناوەندی و گێڕانەوەیەکی نەتەوەیی، لە ساڵانی 1920 دەست پێ دەکات. عێراقییەکان هیچ مێژوویەکیان نییە.
هیچ گەلێکی عێراقی نەبوو بە واتا نەتەوەییە نوێکەی. تۆمارە مێژووییەکان پێش دروستکردنی دەوڵەتی نوێ، باسی «عێراقییەکان» وەک نەتەوەیەکی جیاواز یان هاووڵاتییانی وڵاتێک بە ناوی عێراق ناکەن. خەڵک خۆیان بە هۆز، ئایین (سوننی، شیعە، مەسیحی، جوو و هتد)، نەتەوە (عەرەب، کورد، ئاشووری، تورکمان و هتد) یان وەک ڕەعیەتی عوسمانی دەناساند. خودی وشەی «عێراق» لە سەرچاوە عەرەبییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک وەسفێکی جوگرافی بۆ بەشەکانی ناوچەکە بەکار دەهات، نەک وەک ناوی وڵاتێکی سەروەر یان ناسنامەیەکی نەتەوەیی.
خودی بیرۆکەی «هاووڵاتیی عێراقی» یان «نەتەوەی عێراقی» لە سەدەی 20دا داهێنرا، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن کارگێڕە کۆلۆنیالییە بەریتانییەکان و پاشایەتیی نوێی هاشمی کە ئەوان دایانمەزراند.
وڵاتێکی دەستکرد بە داڕشتنی پێشوەختە
سنوورەکانی عێراق لەلایەن هێزە ئەورووپییەکانەوە کێشران، بە سەرنجدانێکی کەم بە واقیعی نەتەوەیی، هۆزایەتی یان مەزهەبی لەسەر زەوی. دەوڵەتە نوێیەکە دانیشتوانێکی لە یەکدا کۆ کردەوە کە پێشتر هەرگیز لە ژێر حکومەتێکی یەکگرتوودا نەژیابوون. ئەم پێکهاتە دەستکردە لەو کاتەوە سەرچاوەی ناسەقامگیری بووە — لە ململانێکانی پاشایەتییەکەوە، تا شۆڕشی 1958، تا دەیان ساڵ حوکمڕانیی دەسەڵاتخوازانە، جەنگ و ناکۆکیی مەزهەبی.
زۆرێک لە وڵاتەکانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا ئەم چیرۆکەی سەرەتای پاش کۆلۆنیالیزمیان هاوبەشە. خاکەکەیان لەوانەیە کۆن بێت؛ بەڵام سنوورە ئێستاییەکان و ناسنامە نەتەوەییەکانیان نوێن و لە زۆر حاڵەتدا لە دەرەوە سەپێنراون.
ئەنجام
خاکی عێراق لە ڕووی مێژووییەوە یەکێکە لە گرنگترین خاکەکانی سەر زەوی. بەڵام ئەو وڵاتەی عێراق ناویەتی وا نییە.
دەوڵەتێکی نەتەوەیی تەواو نوێ و دەستکردە کە لە ساڵانی 1920دا لە پاشماوەی ئیمپراتۆرییەت دروست کراوە. نە زمانێکی کۆنی تایبەت بە خۆی هەیە، نە مێژوویەکی نەتەوەیی بەردەوام وەک «عێراق»، نە دانیشتوانێکی هەبووە کە پێش داهێنانی دەوڵەتی نوێ خۆیان بە «عێراقی» بناسێنن.
خاکەکە کۆنە. وڵاتەکە گەنجە.
ئەو جیاوازییە گرنگە — و زۆر شت ڕوون دەکاتەوە سەبارەت بەو ئاستەنگانەی عێراق لە کاتی لەدایکبوونیەوە، کە کەمتر لە سەدەیەکی بەسەردا تێپەڕیوە، ڕووبەڕوویان بووەتەوە.
هێڵێکی کاتی: دروستکردنی عێراقی نوێ
سەرچاوەکان
بریتانیكا
«عێراق». Encyclopædia Britannica. بە ڕوونی دەڵێت: «دەوڵەتی نەتەوەیی نوێی عێراق دوای جەنگی جیهانیی یەکەم (1914–18) لە پارێزگاکانی بەغدا، بەسرە و مووسڵی عوسمانی دروست کرا.» → https://www.britannica.com/place/Iraq
تۆبی دۆج — سەرچاوەیەکی ئەکادیمیی سەرەکی
دۆج، تۆبی. Inventing Iraq: The Failure of Nation Building and a History Denied. Columbia University Press، 2003 (هەروەها Hurst لە 2003 بڵاوی کردووەتەوە). ئەمە یەکێکە لە باشترین کارە زانستییەکان لەسەر ئەم بابەتە. دۆج لێکۆڵینەوە دەکات لەوەی بەریتانییەکان چۆن لە ماوەی سەرپەرشتیدا دەوڵەتی نوێی عێراقیان دروست کرد و لە ئاستەنگەکانی بنیاتنانی نەتەوەیەک لە شوێنێک کە پێشتر نەتەوەیەک بەو شێوەیە بوونی نەبووە. بۆ خوێندنەوەی قووڵتر بە توندی پێشنیار دەکرێت.
«عێراق سەربەخۆیی بەدەست دەهێنێت | 3ی تشرینی یەکەمی 1932». History.com. کۆتایی سەرپەرشتیی بەریتانی و پەیوەستبوونی عێراق بە کۆمەڵەی نەتەوەکان بە بەڵگە تۆمار دەکات. → https://www.history.com/this-day-in-history/october-3/iraq-wins-independence
سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی تر
عێراق لە ژێر سەرپەرشتیدا – ویکیپیدیا (پەڕەیەک بە سەرچاوەی باش) هێڵێکی کاتی وردی ماوەی سەرپەرشتیی بەریتانی (1920–1932). → https://en.wikipedia.org/wiki/Mandatory_Iraq
مێژووی عێراق – ویکیپیدیا تێڕوانینێکی گشتیی باش بۆ گواستنەوە لە حوکمڕانیی عوسمانی بۆ دەوڵەتی نوێ. → https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Iraq
مار، فیبی و ئیبراهیم ئەلمەراشی. The Modern History of Iraq (چاپی 4). Westview Press، 2017. کتێبێکی وانەی ئەکادیمیی پەسەندکراو لەسەر مێژووی نوێی عێراق.
سلەگڵێت، پیتر. Britain in Iraq: Contriving King and Country. I.B. Tauris، 2007. لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمیی بەهێزی تر لەسەر سیاسەتی بەریتانی و دروستکردنی دەوڵەتی عێراق.