کورد و کوردستان لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا
هێڵێکی کاتی بە ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی جەنگ، قاتوقڕی، ڕاپەڕین، دیپلۆماسی و خیانەت — لە بارزان و بەدلیسەوە تا سێڤر، لۆزان و دابەشکردنی کوردستان.
بۆچی ئەم هێڵە کاتییە گرنگە
جەنگی جیهانیی یەکەم کوردستانی لە ناوچەیەکی سنووریی ئیمپراتۆرییەتەوە گۆڕی بۆ یەکێک لە پرسە نەتەوەییە چارەسەرنەکراوە سەرەکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ. خاکەکانی کوردستان کەوتنە ناو داڕمانی عوسمانی، هێرشی ڕووسیا، داگیرکاریی بەریتانی، ئازارەکانی ئەرمەن و ئاشووری، قاتوقڕیی کورد، دوورخستنەوەی زۆرەملێ، دیپلۆماسیی نەتەوەخوازی، ڕاپەڕینی چەکداری و لە کۆتاییدا سڕینەوەی دیپلۆماسی لە لۆزان.
تێبینیی دەستەی نووسەران
ئەم مێژووە سادە نییە. هەندێک هێزی هۆزە کوردییەکان بەشدارییان لە توندوتیژی دژی ئەرمەن و ئاشوورییەکان کرد؛ کوردەکانی تر مەسیحییەکانیان پاراست و دژایەتیی سیاسەتەکانی عوسمانییان کرد. خودی کۆمەڵگە کوردییەکانیش ئاوارە کران، برسێتییان کێشا، دوور خرانەوە و لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکان و دەوڵەتە نوێکاندا دابەش کران.
پوختەیەکی خێرا
- پێش جەنگی جیهانیی یەکەم: کۆمەڵگەی کورد لە نێوان دەسەڵاتی هۆزەکان، شێخە ئایینییەکان، دڵسۆزانی عوسمانی، لایەنگرانی خۆبەڕێوەبردن و جیابوونەوەخوازاندا دابەش بوو.
- لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا: ناوچە کوردییەکان بوون بە گۆڕەپانی جەنگی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی عوسمانی و ڕووسیا.
- دوای جەنگی جیهانیی یەکەم: نەتەوەخوازە کوردەکان هەوڵیان دا لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ڕاپەڕینەوە خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی دەستەبەر بکەن.
- ئەنجامی کۆتایی: سێڤر بۆ ماوەیەکی کورت دانی بە خۆبەڕێوەبردنی کورددا نا؛ لۆزان کوردستانی لە ڕێککەوتنە پەیماننامەییە کۆتاییەکە سڕییەوە.
پێشەکی: پێش جەنگە گەورەکە
ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا
شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری سەرکردایەتیی یەکێک لە یەکەم ڕاپەڕینە گەورە نوێکانی کوردی دژی دەسەڵاتی هەردوو عوسمانی و قاجار کرد. بزووتنەوەکەی زمانێکی سیاسیی سەرەتایی بۆ ناسنامەی کۆمەڵیی کورد، خۆبەڕێوەبردن و هۆشیاری بە خاک هێنایە ئاراوە.
دامەزراندنی ڕەجیمەکانی سواری سووکی حەمیدیە
سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم ڕەجیمەکانی سواری سووکی حەمیدیەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە هۆزە کوردە سوننییەکان بە درێژایی سنووری عوسمانی و ڕووسیا ئەندامی وەردەگرت. ڕەجیمەکان بەرگرییان لە سنوور دەکرد، بەڵام هەروەها سەربازیکردنی هۆزەکان، دەستبەسەرداگرتنی زەوی و توندوتیژیی نێوان کۆمەڵگەکانیشیان قووڵتر کردەوە.
دەرکەوتنی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە قاهیرە
میقداد میدحەت بەدرخان کوردستانی، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، بڵاو کردەوە. ئەمە بوو بە خاڵێکی گرنگ لە هۆشیاریی سیاسی، زمان و بیری نوێی نەتەوەخوازیی کورددا.
داواکارییە کوردییەکانی شێخ عەبدولسەلامی دووەم
شێخ عەبدولسەلامی دووەمی بارزان داوای خوێندن بە زمانی کوردی، بەرپرسانی کوردی‌زمان و داننان بە مافەکانی کورد لە قەزا کوردزۆرینەکاندا کرد. ئەم داواکارییانە نیشان دەدەن کە پێش جەنگیش خۆبەڕێوەبردنی کورد دەخرایە بەرباس.
شۆڕشی تورکە گەنجەکان
شۆڕشی تورکە گەنجەکان هیوای کوردی بۆ چاکسازیی دەستووری بەرز کردەوە، بەڵام کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن بە شێوەیەکی ڕۆژافزون بەرەو ناوەندگەرایی و نەتەوەخوازیی تورکی ڕۆیشت. سیاسەتی کورد لە نێوان هەڵوێستی دڵسۆزی، خۆبەڕێوەبردنخوازی و جیابوونەوەخوازیدا دابەش بوو.
داواکاریی دهۆک / بەیاننامەی بارزان و بریفکانی
لە سەرچاوە کوردییەکاندا، شێخ عەبدولسەلامی دووەم و نور محەمەد بریفکانی بە داواکارییە نوێکراوەکانی خۆبەڕێوەبردنی کارگێڕیی کورد، خوێندن بە زمانی کوردی و بەرپرسانی کوردی‌زمانەوە پەیوەست دەکرێن. دەسەڵاتدارانی عوسمانی مامەڵەیان لەگەڵ ئەم داواکارییانەدا وەک جیابوونەوەخوازی دەکرد.
ڕاپەڕینی بەدلیس
مەلا سەلیم تەنها چەند مانگێک پێش بەشداریی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کوردی لە بەدلیس کرد. ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا، ڕابەرەکانی ئێعدام کران و بوو بە یەکێک لە گرنگترین ڕاپەڕینە کوردییەکانی ڕاستەوخۆ پێش جەنگ.
1914–1918: کوردستان لە ناوچەی جەنگدا
فشاری عوسمانی لەسەر بارزان
فشاری عوسمانی لەسەر بزووتنەوەی بارزان توندتر بوو. شێخ عەبدولسەلامی دووەم، پێش ئەوەی خیانەتی لێ بکرێت، بگیرێت و ڕادەستی دەسەڵاتدارانی عوسمانی بکرێت، هەوڵی هاوپەیمانیی لەگەڵ بەرپرسانی ڕووس، ڕابەرە ئاشوورییەکان و کەسایەتییە ئەرمەنییەکان دا.
کردنەوەی بەرەی قەفقاز
هێزە ڕووسییەکان هێرشی بێرگمانیان دژی سنووری ڕۆژهەڵاتی عوسمانی دەست پێ کرد. ناوچە کوردییەکان، لەوانە ئەرزەڕووم، وان، بەدلیس و مووش، بوون بە ناوەندی ناوچەی جەنگ.
ئێعدامکردنی شێخ عەبدولسەلامی دووەم
شێخ عەبدولسەلامی دووەم لە مووسڵ لە سێدارە درا. ئێعدامکردنەکەی خاڵێکی وەرچەرخانی لە مێژووی بارزاندا نیشان دا و ئاراستەی دژەدەوڵەتیی بزووتنەوەی بارزانی بەهێزتر کرد.
شەڕی ساریقامیش
هێرشە زستانییەکەی ئەنڤەر پاشا دژی ڕووسیا لە نزیک ساریقامیش داڕما. سوپای سێیەمی عوسمانی بەهۆی شەڕ، سەرما، برسێتی، نەخۆشی و پلاندانانی خراپەوە زیانێکی کارەساتباری بەرکەوت.
بەرگریی وان و چوونەناوی وان لەلایەن ڕووسیاوە
شەڕکەرە ئەرمەنییەکان لە وان بەرگرییان دژی هێزەکانی عوسمانی کرد تا خۆبەخشە ئەرمەنییەکان و سەربازە ڕووسییەکان چوونە ناو شارەکە. ڕووداوەکان پەیوەست بوون بە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و خەباتە فراوانترەکەی نێوان ڕووسیا و عوسمانی.
ئەرمەن و ئاشوورییەکان دەکرێنە ئامانج
هێزەکانی عوسمانی، ژاندارمەکان، تۆڕەکانی تەشکیلاتی مەخصوصە و هێزە یارمەتیدەرە ناوخۆییەکان کۆمەڵکوژی، دوورخستنەوە و دەستبەسەرداگرتنی موڵکیان ئەنجام دا. هەندێک هێزی هۆزە کوردییەکان بەشدارییان کرد؛ تاک و هۆزە کوردییەکانی تر مەسیحییەکانیان پاراست یان پەنایان دا.
گرتنی ئەرزەڕووم لەلایەن ڕووسیاوە
هێزە ڕووسییەکان ئەرزەڕوومیان گرت، کە یەکێک لە گرنگترین پێگە بەهێزەکانی عوسمانی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا بوو. کەوتنی ئەرزەڕووم بوو بە هۆی پاشەکشەی زیاتر لەلایەن عوسمانییەکانەوە و قەیرانی پەنابەرانی قووڵتر کردەوە.
پێشڕەویی ڕووسیا بەرەو بەدلیس و مووش
هێزە ڕووسییەکان و خۆبەخشە ئەرمەنییەکان زیاتر بەرەو ناو ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا پێشڕەوییان کرد و هەڕەشەیان لە بەدلیس، مووش و ناوچەی دەریاچەی وان کرد. زۆر هاووڵاتیی مەدەنیی کورد لە پێشڕەوییە ڕووسییەکە هەڵاتن.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ
بەریتانیا و فەڕەنسا بە نهێنی ڕێککەوتن کە بەشێکی زۆری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عوسمانی بۆ ناوچەکانی کاریگەریی داهاتوو دابەش بکەن. مامەڵە لەگەڵ خاکەکانی کوردستاندا وەک نیشتمانێکی یەکگرتوو نەکرا.
قاتوقڕیی کورد و کارەساتی پەنابەران
جەنگ، تاکتیکەکانی زەوی سووتاو، ڕۆیشتنی زۆرەملێ، دوورخستنەوە، قاتوقڕی، نەخۆشی و شەڕی نێوان ڕووسیا و عوسمانی ژیانی مەدەنیی کوردیان وێران کرد. سەدان هەزار کەس ئاوارە کران و ژمارەیەکی زۆر گەورە مردن.
دوورخستنەوەی کورد لەلایەن کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتنەوە
حکومەتی عوسمانیی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن کوردی لە بەشەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا بەرەو ناوچەکانی ڕۆژئاوا و ناوەڕاست دوور خستەوە. سیاسەتەکە ئامانجی هەبوو چڕبوونەوەی هۆزە کوردییەکان تێک بدات و بە تورککردن خێراتر بکات.
مستەفا کەمال مووش و بەدلیس دەگرێتەوە
مستەفا کەمال، کە فەرماندەی کۆڕی XVIی عوسمانی بوو، بۆ ماوەیەکی کورت مووش و بەدلیسی لە هێزە ڕووسییەکان گرتەوە. سەرکەوتنەکە پێشڕەویی ڕووسیا هێواش کردەوە، بەڵام کۆتایی بە کارەساتی هاووڵاتییە مەدەنییەکان نەهێنا.
داڕمانی ڕووسیا بەرەی ڕۆژهەڵات دەگۆڕێت
شۆڕشی ڕووسیا بوو بە هۆی هەڵوەشاندنەوەی سوپای قەفقازی ڕووسیا و چەکی بەجێهێڵراو، پێکهاتەی داگیرکاریی داڕماو و بۆشاییەکی مەترسیداری دەسەڵاتی بەجێ هێشت.
ئاگربەستی ئەرزنجان
ئاگربەستی ئەرزنجان شەڕی نێوان هێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا لە بەرەی قەفقازدا ڕاگرت. ناوچە کوردییەکان لەبەردەم هێزە ناوخۆیی و ناوچەییە ڕکابەرەکاندا بێپارێزەر مانەوە.
چواردە خاڵەکەی ویلسۆن
وودرۆ ویلسۆن چواردە خاڵەکەی ڕاگەیاند. خاڵی 12 بەڵێنی ئاسایش و «پێشکەوتنی خۆبەڕێوەبەرانە»ی بە گەلە ناتورکەکانی ژێر حوکمڕانیی عوسمانی دا؛ دەربڕینێک کە دواتر نەتەوەخوازە کوردەکان بەکاریان هێنا.
تیرۆرکردنی مار شمعون بنیامین
سمکۆ شکاک لە دانیشتنێکدا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، پاتریارکی ئاشووری مار شمعون بنیامینی تیرۆر کرد و بوو بە هۆی کۆمەڵکوژی و تۆڵەسەندنەوەی زیاتر لە نێوان کۆمەڵگە ئاشووری، کوردی و کۆمەڵگە ناوخۆییەکانی تر.
ئاگربەستی مودرۆس
ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ئاگربەستی مودرۆسی واژۆ کرد و کۆتایی بە بەشداریی خۆی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا هێنا و بۆشاییەکی دەسەڵاتی لە سەرانسەری کوردستاندا دروست کرد.
داگیرکردنی مووسڵ لەلایەن بەریتانیاوە
هێزە بەریتانییەکان دوای مودرۆس مووسڵیان داگیر کرد. ئەمە بوو بە بناغەی پرسی مووسڵ و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە لکاندنی باشووری کوردستان بە عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا گێڕا.
1918–1920: دیپلۆماسی و هیوای دەوڵەتبوون
ڕاگەیاندنی کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان
کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان بوو بە ڕێکخراوە نەتەوەخوازە ناوەندییەکەی کورد لە ئەستەنبوڵ و پەرەی بە مافەکانی کورد، زمان، نوێنەرایەتیی سیاسی و خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی دەدا.
ژین گۆڤارێکە کە پەرە بە ناسنامەی کورد دەدات
ژین لە ماوەی ئاگربەستدا بوو بە بڵاوکراوەیەکی ڕۆشنبیریی سەرەکیی کوردی و زمان، مێژوو، جوگرافیا، ژنان، کولتوور و ناسنامەی نەتەوەیی کوردی تاوتوێ دەکرد.
دانانی شێخ مەحمود بەرزنجی بە پارێزگار
دەسەڵاتدارانی بەریتانی شێخ مەحمود بەرزنجییان بە پارێزگاری سلێمانی دانا، بە هیوای ئەوەی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ باشووری کوردستان بەڕێوە ببەن. ئەو پۆستەکەی بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی کورد بەکار هێنا.
شەریف پاشا نوێنەرایەتیی داواکارییەکانی کورد لە پاریس دەکات
ژنەڕاڵ شەریف پاشا داواکارییەکانی کوردی لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس پێشکەش کرد. دابەشبوونە ناوخۆییەکان، ناکۆکییە خاکییەکانی ئەرمەن و کورد و ئەولەویەتەکانی ئیمپراتۆرییەتەکان دیپلۆماسییەکەیان لاواز کرد.
یەکەم ڕاپەڕینی شێخ مەحمود بەرزنجی
شێخ مەحمود دژی کۆنترۆڵی بەریتانیا ڕاپەڕی، بەرپرسە بەریتانییەکانی دەرکرد و بانگەشەی دەسەڵاتی بەسەر کوردستاندا کرد. هێزە بەریتانییەکان لە دەربەندی بازیان هاوپەیمانییەکەی ئەویان شکست پێ هێنا و ڕەوانەی تاراوگەی هیندوستانیان کرد.
بەیاننامەی کورد و ئەرمەن
شەریف پاشا و بۆغۆس نوبار پاشا لە پاریس بەیاننامەیەکی هاوبەشی کورد و ئەرمەنیان واژۆ کرد. زۆر ڕابەری کورد ڕێککەوتنی سازش لەسەر وان، بەدلیس، ئەرزەڕووم و ناوچە جێناکۆکەکانی تریان ڕەت کردەوە.
دەستلەکارکێشانەوەی شەریف پاشا
دوای ناڕەزاییەکان لەسەر ڕێککەوتنە ئەرمەنییەکە، شەریف پاشا وەک نوێنەری کورد دەستی لە کار کێشایەوە. ئەمە ڕاستەوخۆ پێش سێڤر دیپلۆماسیی کوردی لاواز کرد.
کۆنفرانسی سان ڕێمۆ
هێزە هاوپەیمانەکان سیستەمی سەرپەرشتییان بۆ خاکە پێشوەکانی عوسمانی پشتڕاست کردەوە و باشووری کوردستانیان خستە ناو ناوچەی کاریگەریی بەریتانیا و ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاواشیان خستە ناو ناوچەی کاریگەریی فەڕەنسا.
پەیماننامەی سێڤر
سێڤر ماددەکانی 62، 63 و 64ی لەخۆ گرت، کە میکانیزمێکیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی کورد و ئەگەری سەربەخۆیی دروست کرد. ئەمە بەرزترین ئاستی دانپێدانانی یاسایی نێودەوڵەتی بە کوردستان بوو، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکرا.
1921–1923: ڕاپەڕین، سەرپەرشتییەکان و سڕینەوە
کۆنفرانسی قاهیرە
کۆنفرانسی قاهیرەی وینستۆن چەرچڵ ڕێکخستنەوەی بەریتانیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داڕشت. ناوچە کوردزۆرینەکان بە شێوەیەکی ڕۆژافزون بە عێراقەوە گرێ دران، لەبری ئەوەی جیا بکرێنەوە و دەوڵەتێکی کوردی پێک بهێنن.
ڕاپەڕینی کۆچگیری
ڕاپەڕینی کۆچگیری لە نێو هۆزە کوردە عەلەوییەکانی ڕۆژهەڵاتی سیڤاس هەڵگیرسا. ڕاپەڕیوەکان تا ڕادەیەک بە پشتبەستن بە سێڤر داوای خۆبەڕێوەبردنی کوردیان کرد. ئەنقەرە بە توندوتیژییەکی زۆر توند ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد.
شێخ مەحمود دەگەڕێندرێتەوە بۆ پۆستەکەی، پاشان پاشایەتیی کوردستان ڕادەگەیەنێت
بەریتانییەکان شێخ مەحمودیان گەڕاندەوە پۆستی پارێزگاری سلێمانی، بە هیوای ئەوەی بتوانێت وەک بەربەستێک لە بەرامبەر تورکیادا کار بکات. بەڵام ئەو حکومەتێکی کوردی پێک هێنا و خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند.
تێکشکاندنی ڕاپەڕینەکەی سمکۆ شکاک
هێزەکانی ڕەزا خان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران سمکۆ شکاکیان شکست پێ هێنا، خۆبەڕێوەبردنی هۆزە کوردییەکانیان لە ئێران لاواز کرد و دەوڵەتە ئێرانییە ناوەندگەرایەکەیان بەهێز کرد.
پەیماننامەی لۆزان
لۆزان جێگەی سێڤری گرتەوە و دانی بە سنوورەکانی کۆماری نوێی تورکیادا نا. هیچ حوکمێکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لەخۆ نەگرت و ناوی کوردستانی نەهێنا.
دامەزراندنی ئازادی
ئازادی، ڕێکخراوێکی نەتەوەخوازی کوردی، لەلایەن ئەفسەر و ڕۆشنبیرە کوردەکانەوە پێک هێنرا و بوو بە پردێک لە نێوان نائومێدیی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925.
بۆچی سێڤر گرنگ بوو
سێڤر گرنگ بوو چونکە پرسی کوردی خستە ناو یاسای نێودەوڵەتی. ماددەکانی 62، 63 و 64 چوارچێوەیەکیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و ئەگەری سەربەخۆیی لە ناوچە کوردزۆرینەکانی ڕۆژهەڵاتی فوڕات دروست کرد. بۆ نەتەوەخوازە کوردەکان، ئەمە ئەو خاڵە بوو کە نەزمی دوای جەنگ تێیدا زیاتر لە هەر کاتێکی تر لە داننان بە کوردستان وەک یەکەیەکی سیاسی نزیک بووەوە.
بۆچی لۆزان بۆ کورد کارەسات بوو
لۆزان حوکمە کوردییەکانی سێڤری سڕییەوە. پاراستنەکانی کەمینە لە چوارچێوەی کەمینە ناموسڵمانەکاندا داڕێژرابوون و کوردە موسڵمانەکانیان لە دەرەوەی پاراستنی فەرمیی نێودەوڵەتیی کەمینەکان هێشتەوە. کوردستان لە نێوان تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا دابەش کرا و خەباتی کوردی بۆ سەدەی دواتر داڕشت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان لە Kurdish-History.com
سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- ئەرشیفی نەتەوەیی ئەمریکا — چواردە خاڵەکەی وودرۆ ویلسۆن
- دەقی پەیماننامەی سێڤر — ماددەکانی 62–64
- دەقی پەیماننامەی لۆزان — حوکمە سیاسییەکان
- ئینسایکلۆپیدیای بریتانیكا — ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ
- نەتەوە یەکگرتووەکان — بڕیارنامەی سان ڕێمۆ
- سیانس پۆ — سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کۆچگیری
- پی بی ئێس فرۆنتلاین — کورد لە دووڕێیاندا، 1900–1945
میرات: جەنگی جیهانیی یەکەم پرسی کوردی دروست نەکرد، بەڵام گۆڕی. بەڵێنەکانی سێڤر واز لێ هێنران، لۆزان کوردستانی لە ڕێککەوتنەکە سڕییەوە و دابەشکردنی خاکەکانی کوردستان بوو بە یەکێک لە پرسە چارەسەرنەکراوە دیاریکەرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ.