شاخی هەندرێن: ئەو شەڕە کوردییەی بەغدای شەرمەزار کرد
لە ئایاری 1966دا، سوپای عێراق بە فڕۆکە، تۆپخانە، ناپاڵم و متمانەوە چووە ناو شاخەکان. پێشمەرگە بە زەوی، ئارامگرتن و پۆڵای کوردی وەڵامی دایەوە.
هەندێک شەڕ بەهۆی گەورەیی سوپاکانەوە بە یاد دەهێنرێنەوە. هەندێکی دیکە چونکە لایەنێک وەک حکومەتێک هات و وەک دەنگۆیەک ڕۆیشت. شەڕی شاخی هەندرێن بە دڵنیایی لە جۆری دووەمە.
شاخی هەندرێن لە شاخە سەخت و ناڕێکەکانی کوردستان نزیک ڕەواندز هەڵکەوتووە. لە 1966دا ئەم دیمەنە بوو بە شانۆی یەکێک لە گرنگترین سەرکەوتنە مەیدانییەکانی کورد لە سەدەی بیستەم. دەوڵەتی عێراق باوەڕی وابوو دەتوانێت بە زۆر شۆڕشی کورد تێک بشکێنێت. بەغدا فڕۆکە، چەکی قورس، کەلوپەلی دابینکراوی بیانی و ئەو لووتبەرزییە باوەی پایتەختێکی هەبوو کە وای دەزانی شاخەکان تەنها بەرزاییی بچووکن لەسەر نەخشە.
پێشمەرگە شتێکی هەبوو کە بەغدا هەرگیز لێی تێنەگەیشت: شاخ تەنها زەوی نەبوو. بیرەوەری بوو. پاراستن بوو. چەک بوو.
پاشخان: بەغدا گوێڕایەڵیی دەویست. کوردان کەرامەتیان دەویست.
شەڕەکە لە جەنگی یەکەمی عێراق–کورددا ڕوویدا، خەباتێکی درێژخایەن لەنێوان دەوڵەتی عێراق و بزووتنەوەی کورد بە ڕابەرایەتیی مەلا مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان. پرسی سەرەکی سادە بوو: کوردان داوای ئەوەیان نەدەکرد بە بێدەنگی لە ناو دەوڵەتێکی نەتەوەگەرای عەرەبدا ون بن. دانپێدانان، ماف، خۆبەڕێوەبردن و کۆنترۆڵی داهاتووی خۆیان دەویست.
توندڕەوە سەربازییەکانی بەغدا بیری دیکەیان هەبوو. بۆ ئەوان پرسی کورد پرسێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو ئامانجێک بوو. وەڵامەکە سازان نەبوو، فڕۆکە بوو. گفتوگۆ نەبوو، گوللەی تۆپ بوو. دانپێدانان نەبوو، هەڵمەتی ناو کوردستان بوو.
لە نیسانی 1966دا، سەرۆکی عێراق عەبدولسەلام عارف لە ڕووداوێکی هەلیکۆپتەردا مرد. براکەی، عەبدولڕەحمان عارف، بوو بە سەرۆک. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، بارزانی ئاگربەستێکی کاتیی ڕاگەیاند بۆ ئەوەی حکومەتە نوێیەکە کاتی هەبێت داواکارییەکانی کورد لەبەرچاو بگرێت. بەڵام توندڕەوەکانی بەغدا حەزیان بە دەرفەتی هەناسەدان نەبوو. گورزێکی یەکلاکەرەوەیان دەویست.
هەڵەی بەغدا ئەوە بوو کە وای دەزانی بە کێشانی تیر لەسەر نەخشە دەتوانرێت جەنگێکی شاخاوی چارەسەر بکرێت.
پلانە عێراقییەکە: سوپای گەورە، خۆبەزلزانیی گەورەتر
لە سەرەتای ئایاری 1966دا، سوپای عێراق هێرشێکی نوێی دژی هێزە کوردییەکان دەست پێ کرد. ئامانجەکە بڕینی ڕێگا دابینکارییەکانی کورد لە ئێرانەوە و تێکشکاندنی پێشمەرگەکانی بارزانی لە باکوور بوو. بەپێی بەرنامەی بیرەوەریی کوردستان، عێراق دژی شوێنەکانی کورد ناپاڵمی بەکار هێنا و هێزێکی زۆر گەورەی کۆ کردەوە، لەوانە دەیان هەزار سەرباز و ژمارەیەکی زۆر فڕۆکە.
لە ناوچەی گەلی عەلی بەگ و ڕەواندزدا، هێزە عێراقییەکان بەرەو ناو زەوییەک پێشڕەوییان کرد کە پێشمەرگە تێیدا میوان نەبوو — لە ماڵی خۆی بوو. سوپای عێراق هەوڵی دا شاخی هەندرێن و شاخی زۆزک بگرێت، دوو کۆمەڵەشاخی ستراتیژی کە بەسەر ڕێگای ڕەواندز بەرەو سنووری ئێراندا زاڵ بوون.
لەسەر کاغەز، بەغدا بەهێز دیار بوو. لە ڕاستیدا تازە چووبووە ئەو جۆرە مەیدانی شەڕەی کە تێیدا ژمارە دەتوانێت ببێتە قەرەباڵغیی هاتوچۆ، فڕۆکە ناتوانێت لێژاییەکان بگرێت و تیپێکی دڵنیا بە خۆی دەتوانێت ببێتە وانەیەک لە جوگرافیای کوردی.
تاقیکردنەوە شاخاوییەکەی بەغدا: دەرنەچوو.
وا دیارە فەرماندەیی عێراق باوەڕی وابوو ئەگەر بەشی پێویست سەرباز بۆ شاخێکی کوردی بهێنیت، شاخەکە بە ئەدەبەوە خۆی دەدات بە دەستەوە. هەندرێن پلانی دیکەی هەبوو.
پەلامارە پێچەوانە کوردییەکە: کاتێک شاخەکە مستی خۆی داخست
لە 11 و 12ی ئایاردا، پێشمەرگە هێرشی کرد. شەڕڤانانی کورد زەوییەکەیان بە قازانجی خۆیان بەکار هێنا و هێزە عێراقییەکانیان ئاراستەی شوێنی لاواز کرد. سوپای عێراق کێشی هەبوو. پێشمەرگە گۆشەی گونجاو، ئارامگرتن و بوێریی هەبوو.
شەڕەکە بوو بە کارەسات بۆ سوپای عێراق. ڕوایەتەکان لە وردەکاریدا جیاوازن، بەڵام ئەنجامە گشتییەکە ڕوونە: هێرشە عێراقییەکە شکستی هێنا، هێزەکانی لە کەرتی باکووردا بە تەواوی تێکشکان، و شاخی هەندرێن بوو بە سەرکەوتنێکی دیار لە مێژووی سەربازیی کورددا. بەرنامەی بیرەوەریی کوردستان مێژوونووسی بەریتانی ئەدگار ئۆباڵانس وەک سەرچاوەی ئەو بانگەشەیە دەهێنێتەوە کە نزیکەی 2,000 سەربازی عێراقی لە مەیدانی شەڕدا بە کوژراوی لەگەڵ چەکی بەجێهێڵراو مانەوە.
بۆ کوردان، ئەمە تەنها سەرکەوتنێکی تاکتیکی نەبوو. پەیامێک بوو. دەیگوت بەغدا دەتوانێت گوند بۆردوومان بکات، چەک بکڕێت و ڕیزی سوپا بنێرێتە شاخەکان، بەڵام ناتوانێت بە بۆردوومان ئیرادەی کورد لەناو ببات.
لە هەندرێندا، پێشمەرگە تەنها بەرگریی لە شاخێک نەکرد. دەوڵەتی عێراقی ناچار کرد لەگەڵ ئەو گەلە دانوستان بکات کە هەوڵی دابوو تێکی بشکێنێت.
ڕیزبەندیی کاتی: چۆن بەغدا چووە ناو کێشەوە
جەنگی یەکەمی عێراق–کورد دەست پێ دەکات، لە کاتێکدا هێزە کوردییەکان بەرەنگاری بەغدا دەبنەوە و داوای دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن دەکەن.
سەرۆک عەبدولسەلام عارف دەمرێت. عەبدولڕەحمان عارف دەسەڵات دەگرێتە دەست، لە کاتێکدا توندڕەوە سەربازییەکان پاڵ بۆ دەستپێکردنەوەی جەنگ دژی کوردان دەنێن.
هێزە عێراقییەکان دەست بە هێرش بۆ شوێنەکانی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکەن، بە ئامانجی بڕینی ڕێگا دابینکارییەکانی کورد و سەپاندنی شکستێکی یەکلاکەرەوە.
هێزەکانی پێشمەرگە لە دەوروبەری هەندرێن و زۆزک پەلاماری پێچەوانە دەدەن، بە بەکارهێنانی زەوی شاخاوی بۆ تێکشکاندنی هێرشە عێراقییەکە.
سەرۆکوەزیران عەبدولڕەحمان بەزاز مەرجەکانی ئاشتی بۆ ڕابەرایەتیی کورد دەنێرێت. ڕاگەیاندنەکە دان بە نەتەوەی کورددا دەنێت و سازشکاریی سیاسی پێشکەش دەکات.
بۆچی هەندرێن گرنگ بوو
شاخی هەندرێن گرنگ بوو چونکە هاوسەنگیی دەروونیی جەنگەکەی گۆڕی. پێش شەڕەکە، سوپای عێراق هێشتا باوەڕی وابوو دەتوانێت بە هێز چارەسەرێک بسەپێنێت. دوای هەندرێن، ئەو متمانەیە بە توندی زیانی پێ گەیشت. شانازیی سەربازیی بەغدا بە جلێکی سەربازی چووبووە سەر شاخ و بە شەرمەزارییەوە گەڕابووەوە.
کەمێک دوای شکستەکە، سەرۆکوەزیران عەبدولڕەحمان بەزاز بەرەو دانوستان لەگەڵ ڕابەرایەتیی کورد چوو. ڕاگەیاندنەکەی دان بە نەتەوەی کورددا نا، دان بە زمان و کولتووری کوردیدا نا و لامەرکەزیی سیاسیی پێشنیار کرد. ڕێککەوتنەکە بە تەواوی جێبەجێ نەکرا و توندڕەوە عێراقییەکان دواتر دەرفەتی ئاشتییەکی ڕاستەقینەیان لەناو برد. بەڵام کاتەکە چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە: بەرخۆدانی کورد بەغدای ناچار کرد بەو زمانە قسە بکات کە ڕقی لێی بوو — سازان.
ئەمەیە کە هەندرێن هێندە بەهێز دەکات. تەنها سەرکەوتنی مەیدانی نەبوو. شۆکێکی سیاسی بوو. پێشمەرگە سەلماندی کە پرسی کورد بە هەڵمەتی سەربازی ناسڕدرێتەوە. شاخەکان قسەیان کردبوو و بەغدا دەبوو گوێ بگرێت.
- سنوورەکانی دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراقی ئاشکرا کرد. فڕۆکە و تۆپخانە دەیانتوانی سزا بدەن، بەڵام نەیاندەتوانی سەرکەوتن لە زەوی کوردیدا مسۆگەر بکەن.
- ئەفسانەی پێشمەرگەی بەرز کردەوە. هەندرێن بوو بە بەڵگەی ئەوەی شەڕڤانانی کورد دەتوانن بە دیسیپلین، جوگرافیا و ئازایەتی سوپایەکی نوێ شکست بدەن.
- بەغدای بەرەو دانوستان پاڵ پێوە نا. ڕاگەیاندنی بەزاز دوای شکستی هەڵمەتە سەربازییەکە هات.
- بوو بە هێمای ڕەتکردنەوەی کورد. شەڕەکە پیشانی دا کوردستان ناوچەیەکی بێجووڵە نەبوو کە تەنها بەڕێوە ببرێت، بەڵکو نەتەوەیەک بوو ئامادەی بەرخۆدان.
وانەکە: هەرگیز شاخەکانی کورد بە کەم مەزانە
ئیمپراتۆریا و دەوڵەتەکان بۆ چەندین سەدە هەمان هەڵەیان کردووە: سەیری کوردستان دەکەن و زەوی سەخت دەبینن. کوردان سەیری هەمان شاخەکان دەکەن و ماڵ دەبینن. ئەو جیاوازییە گرنگە. گەشتیار دەتوانێت بە شاخێکدا تێپەڕێت، ژەنەڕاڵ دەتوانێت نەخشەی بکێشێت و فڕۆکە دەتوانێت بۆردوومانی بکات — بەڵام ئەو خەڵکە لێی تێدەگەن کە سەر بەو شوێنەن.
سوپای عێراق بەو متمانەیەوە هاتە هەندرێن کە دەوڵەتێک هەیبوو و وای دەزانی جلی سەربازی پیاوان دەکات بە نەبەز. پێشمەرگە بە متمانەی ئەو خەڵکەی بەرگری لە خاکی خۆیان دەکەن ڕووبەڕووی بووەوە. لە کۆتاییدا، شەڕەکە بووبوو بە یەکێک لەو ساتانەی هەر نەتەوەیەک لە بیرەوەرییدا هەڵیان دەگرێت: ئەو ڕۆژەی ئەو لایەنەی وا دادەنرا لاوازە لایەنە بەهێزەکەی وا پیشان دا کە زۆر، زۆر ئاساییە.
بۆ کوردان، شاخی هەندرێن تەنها شوێنێک لەسەر نەخشە نییە. بیرخستنەوەیەکە کە مانەوە ڕێکەوت نییە. بە قوربانیدان، دیسیپلین و ڕەتکردنەوەی چۆکدادان بنیاد دەنرێت. بەغدا سەرکەوتنێکی خێرای دەویست. کوردستان وانەیەکی مێژوویی پێ دا.
ئەنجامی کۆتایی: شاخ 1، بەغدا 0.
عێراق سوپاکەی هێنا. کوردستان شاخەکەی هێنا. تەنها یەکێکیان دەیزانی چۆن بەکاری بهێنێت.
میراتی شاخی هەندرێن
شەڕەکە هەر یەکێکە لە سەرکەوتنە گەورەکانی بەرخۆدانی کورد لە سەردەمی نوێدا. لە پاڵ ساتە دواترەکانی وەک ڕاپەڕینە کوردییەکان، بەرگری لە ناوچە کوردییەکان و شەڕی دژی داعش، بەشێکە لە چیرۆکی فراوانتری پێشمەرگە: گەلێک کە دووبارە و دووبارە چەکی کەمتر بووە، دووبارە و دووبارە گەمارۆ دراوە و دووبارە و دووبارە بە کەم زانراوە.
سەرکەوتنەکە پرسی کوردی چارەسەر نەکرد. حکومەتە دواترەکانی بەغدا بەردەوام بوون لە سەرکوت، بەعەرەبکردن، پێشێلکردنی بەڵێن و جەنگ. بەڵام هەندرێن شتێکی هەمیشەیی سەلماند: کاتێک بەرخۆدانی کورد ڕەگ و ڕیشەی لە خاک، بیرەوەری و مەبەستی نەتەوەییدا بێت، تەنانەت سوپای دەوڵەتێکیش دەتوانرێت وا پیشان بدرێت کە ڕێی ون کردووە.
هەر بۆیە شاخی هەندرێن هێشتا گرنگە. ئەو شەڕە بوو کە پێشمەرگە تێیدا شاخی کرد بە چەک، هێرشە عێراقییەکەی کرد بە کارەسات و بەرخۆدانی کوردی کرد بە ئەفسانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەم بابەتە بە شێوازێکی ڕانووسینی پشتیوانی کورد نووسراوە، بەڵام کۆڵەکەی مێژووییەکەی لەسەر پوختە مێژووییە بڵاوکراوەکان و کەرەستەی توێژینەوە بنیاد نراوە.