پێشەکی
کوردستانی ئێران، کە کورد بە ڕۆژهەڵات دەیناسێت، زیاتر لە سەدەیەکە شوێنی ململانێی چەکداریی نێوان ڕێکخراوە کوردییەکان و دەوڵەتی ئێرانە. لە ڕاپەڕینی سمکۆ شکاک لە 1918ەوە تا کۆماری مەهاباد لە 1946، لە ڕاپەڕینی دوای شۆڕش لە 1979ەوە تا هێرشە مووشەکییەکانی ئێران بۆ سەر کەمپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە عێراق لە 2022، خەبات بۆ مافەکانی کورد لە ئێران بە یاخیبوون، تیرۆرکردن، دوورخستنەوە و شەڕی تێپەڕسنووری ناسراوە.
ئەم وتارە سەردەمی دوای 1979 دەگرێتەوە: ڕاپەڕینی کورد دژی کۆماری ئیسلامی، یاخیبوونەکانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵە، تیرۆرکردنی ئامانجدارانەی سەرکردە کوردەکان، سەرهەڵدانی پژاک و هێرشە ڕوو لە زیادبوونەکانی سوپای ئێران دژی گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد کە لە هەرێمی کوردستانی عێراق بنکەیان هەیە.
ناوەڕۆک
ڕاپەڕینی کورد لە 1979 دژی کۆماری ئیسلامی
یاخیبوونی حیزبی دیموکرات و هەڵمەتی تیرۆرکردن (1989–1996)
پژاک و یاخیبوونی نوێی کورد (2004–2011)
هێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئۆپۆزسیۆنی کورد لە عێراق (2018–2026)
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
ڕاپەڕینی کورد لە 1979 دژی کۆماری ئیسلامی
کاتێک شۆڕشی ئێران لە 1979دا شای ڕووخاند، کوردانی ڕۆژئاوای ئێران دەرفەتێکیان بینی بۆ بەدەستهێنانی ئەو خۆبەڕێوەبردنەی کە لەژێر پاشایەتیی پەهلەویدا لێیان ڕەت کرابووەوە. حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران بە سەرکردایەتیی عەبدولڕەحمان قاسملوو و حیزبی چەپەڕەوی کۆمەڵە شەڕڤانانی پێشمەرگەیان خستە جووڵە و کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری کوردستانی ئێرانیان گرت. کۆماری ئیسلامیی نوێ بە سەرکردایەتیی ئایەتوڵڵا خومەینی، ڕەتی کردەوە لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد دانوستان بکات و لە ئابی 1979دا جیهادی دژی بزووتنەوەی کورد ڕاگەیاند.
سوپای ئێران و سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی کە تازە دامەزرابوو، هێرشێکی گەورەیان بۆ سەر پێگەکانی کورد دەست پێ کرد. شەڕەکە توند بوو: نزیکەی 10,000 کەس لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا کوژران، لەوانە 1,200 زیندانیی سیاسیی کورد کە حکومەت ئیعدامی کردن. سەدان گوندی کوردی لە بنەڕەتەوە وێران کران. تا 1981، پاسداران شارە سەرەکییە کوردییەکانی گرتبووەوە، هەرچەندە بەرخۆدانی چریکی لە چیاکاندا تا 1983 بەردەوام بوو، کاتێک شەڕی ئێران–عێراق سەرچاوە سەربازییەکانی ئێرانی بەرەو بەرەی عێراق گۆڕی.
یاخیبوونی حیزبی دیموکرات و هەڵمەتی تیرۆرکردن (1989–1996)
لە تەمووزی 1989دا، عەبدولڕەحمان قاسملوو، سەرکردەی حیزبی دیموکرات، لە ڤییەنا تیرۆر کرا، لە کاتێکدا لە دانوستانی نهێنیی ئاشتی لەگەڵ نوێنەرانی حکومەتی ئێراندا بەشدار بوو. قاسملوو لەسەر مێزی دانوستان کوژرا؛ کردەوەیەک کە حیزبی دیموکراتی بۆ بەرخۆدانی چەکداریی نوێ هان دا. حیزبەکە لە 1990 و 1991دا هێرشی فراوانی بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی ئێران لە ناوچە کوردییەکان ئەنجام دا و بەپێی ڕاپۆرتەکان سەدان سەربازی ئێرانی کوشت.
ئێران بە هەڵمەتێکی ڕێکخراوی تیرۆرکردنی ئامانجدارانەی سەرکردەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە دەرەوەی وڵات وەڵامی دایەوە. لە ئەیلوولی 1992دا، سادق شەرەفکەندی، جێگرەوەی قاسملوو، و سێ بەرپرسی تری حیزبی دیموکرات لە چێشتخانەی میکۆنۆس لە بەرلین تیرۆر کران؛ کوشتنێک کە دادگایەکی ئەڵمانی دواتر بە حکومەتی ئێرانی بەستەوە. تا 1996، توانای سەربازیی حیزبی دیموکرات بە کردار لەناو چووبوو، بەهۆی ئەم تێکەڵەی تیرۆرکردن، سەرکوتی سەربازی و ناکۆکیی ناوخۆیی. حیزبەکە ئاگربەستێکی یەکلایەنەی ڕاگەیاند.
پژاک و یاخیبوونی نوێی کورد (2004–2011)
دوای لاوازبوونی حیزبی دیموکرات، ڕێکخراوێکی نوێی چەکداریی کورد لە ئێران سەری هەڵدا. پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)، پەیوەست بە پەکەکە، لە 2004ەوە یاخیبوونێکی دژی دەوڵەتی ئێران دەست پێ کرد. پژاک لە بنکەکانی چیاکانی قەندیل لە باکووری عێراقەوە کاری دەکرد و هێرشی چریکیی دژی پێگەکانی پاسداران لە درێژایی سنووری ئێران–عێراق ئەنجام دەدا. لە لووتکەی هێزی گرووپەکەدا، ژمارەی شەڕڤانەکانی بە نزیکەی 3,000 خەمڵێندرابوو.
لە 2011دا، ئێران هێرشێکی سەربازیی گەورەی بۆ سەر پێگەکانی پژاک دەست پێ کرد و بە درێژایی سنوورەکە تۆپخانە، هێرشی ئاسمانی و هێزی زەمینیی بەکار هێنا. هەڵمەتەکە توانای سەربازیی پژاکی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کردەوە و گرووپەکە دواتر لە هەمان ساڵدا ئاگربەستی ڕاگەیاند. بەڵام داواکارییە بنەڕەتییەکانی کورد بۆ مافە کەلتووری و سیاسییەکان هێشتا وەڵامیان نەدرایەوە.
هێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئۆپۆزسیۆنی کورد لە عێراق (2018–2026)
لە 2018ەوە، ئێران بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون هێرشی مووشەکی و درۆنی دژی گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێران بەکار هێناوە کە لە هەرێمی کوردستانی عێراق بنکەیان هەیە. لە ئەیلوولی 2018دا، پاسداران حەوت مووشەکی بالیستیی بۆ بارەگای حیزبی دیموکرات لە کۆیە هاویشت، لە کاتێکدا کۆبوونەوەیەکی حیزبی بەڕێوە دەچوو، و دەیان کەسی کوشت و بریندار کرد. لە ئەیلوول–تشرینی دووەمی 2022دا، دوای مردنی مەهسا ئەمینی و سەرهەڵدانی خۆپیشاندانی سەرانسەری لە ئێران، کە ناوچە کوردییەکان ڕۆڵی پێشەنگیان تێدا گێڕا، ئێران هەڵمەتێکی بەردەوامی هێرشی درۆن، تۆپخانە و مووشەکی دژی بنکەکانی حیزبی دیموکرات، کۆمەڵە و پارتی ئازادیی کوردستان لە باکووری عێراق ئەنجام دا، کە لانیکەم 20 کەسی کوشت و زیاتر لە 70 کەسی بریندار کرد.
لە 2023دا، لەژێر گوشاری بەردەوامی ئێران، حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێککەوتن کە گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێران بێچەک بکەن و لە سنوورەکە دووریان بخەنەوە. سەرەڕای ئەمە، هێرشەکانی ئێران بەردەوام بوون. لە 2026دا، هێرشێکی درۆن کەمپێکی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێرانی لە باکووری هەولێر کردە ئامانج، کە نیشانی دا ئێران هێشتا ئەم گرووپانە بە هەڕەشەیەکی ئەمنی دادەنێت، بەبێ گوێدان بە ڕێککەوتنە دیپلۆماسییەکان.
میرات
خەباتی کورد لە ئێران بە شێوەیەکی تایبەت ناسراوە: ڕاپەڕینی چەکداری، سەرکوتی دەوڵەت، تیرۆرکردنی ئامانجدارانەی سەرکردایەتی، دوورخستنەوە و ڕێکخستنەوە. دەوڵەتی ئێران ئامادەیی خۆی بۆ بەکارهێنانی هەنگاوی توند سەلماندووە، لە ئیعدامی بەکۆمەڵەوە تا تیرۆرکردنی نێودەوڵەتی و هێرشی مووشەکیی تێپەڕسنووری، بۆ ڕێگریکردن لە خۆبەڕێوەبردنی کورد. حیزبە کوردییەکانی کوردستانی ئێران هێشتا پارچەپارچە و دابەشن، کە توانای بەکۆمەڵیان لاواز دەکات.
خۆپیشاندانەکانی 2022، کە مردنی مەهسا (ژینا) ئەمینی، ژنێکی گەنجی کورد، هەڵگیرساندی، نیشانیان دا کە ناسنامەی کورد و داواکارییەکانی بۆ ماف هێشتا لە ئێراندا بە قووڵی زیندوون. ئەو خۆپیشاندانانەی دوای مردنی ئەو هاتن، لە شارە کوردییەکانی وەک سەقزەوە دەستیان پێ کرد و بە دروشمی «Jin, Jiyan, Azadî» (ژن، ژیان، ئازادی) لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاو بوونەوە و بوونە گەورەترین ئالنگاریی کۆماری ئیسلامی لە ماوەی چەندین ساڵدا. پرسی کورد لە ئێران چارەسەر نەکراوە. هێشتا گۆڕان و پەرەسەندنی بەردەوامە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
1979–1983 — ڕاپەڕینی کورد دژی کۆماری ئیسلامی؛ پێشمەرگەی حیزبی دیموکرات و کۆمەڵە شەڕی پاسداران دەکەن؛ نزیکەی 10,000 کەس دەکوژرێن
تەمووزی 1989 — عەبدولڕەحمان قاسملوو، سەرکردەی حیزبی دیموکرات، لە دانوستانی ئاشتیدا لە ڤییەنا تیرۆر دەکرێت
ئەیلوولی 1992 — تیرۆرکردنەکانی چێشتخانەی میکۆنۆس: سادق شەرەفکەندی و سێ بەرپرسی حیزبی دیموکرات لە بەرلین دەکوژرێن
1996 — حیزبی دیموکرات دوای ئەوەی هەڵمەتی تیرۆرکردن توانای سەربازیی لەناو دەبات، ئاگربەستی یەکلایەنە ڕادەگەیەنێت
2004 — پژاک لە چیاکانی قەندیلەوە یاخیبوون دژی ئێران دەست پێ دەکات
2011 — هێرشی سەربازیی گەورەی ئێران بۆ سەر پژاک؛ پژاک ئاگربەست ڕادەگەیەنێت
ئەیلوولی 2018 — پاسداران حەوت مووشەکی بالیستی بۆ بارەگای حیزبی دیموکرات لە کۆیەی عێراق دەهاوێژێت
ئەیلوول–تشرینی دووەمی 2022 — هێرشی درۆن و مووشەکیی ئێران بۆ سەر کەمپەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە عێراق دوای خۆپیشاندانەکانی مەهسا ئەمینی
2026 — هێرشێکی درۆن کەمپێکی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێران لە باکووری هەولێر دەکاتە ئامانج
پرسیارە باوەکان
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران چییە؟
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI/PDKI) حیزبێکی سیاسیی کوردی ئێرانە کە قازی محەمەد لە 1945دا لە مەهاباد دایمەزراند. چەندین یاخیبوونی دژی دەوڵەتی ئێران ئەنجام داوە و خۆبەڕێوەبردنی بۆ کوردستانی ئێران خواستووە. هەردوو سەرکردەکەی، قاسملوو و شەرەفکەندی، لەلایەن ئەجێنتە پەیوەستەکان بە حکومەتی ئێرانەوە تیرۆر کران.
بۆچی ئێران هێرش دەکاتە سەر گرووپە کوردییەکان لە عێراق؟
چەند گرووپێکی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێران، لەوانە حیزبی دیموکرات، کۆمەڵە و پارتی ئازادیی کوردستان، لە دەیەی 1980ەوە لە هەرێمی کوردستانی عێراق بنکەیان هەیە. ئێران ئەم گرووپانە بە هەڕەشەی ئەمنی دادەنێت و هێرشی مووشەکی، درۆن و تۆپخانەی بۆ سەر کەمپەکانیان ئەنجام داوە، بەتایبەتی لە ماوەکانی نائارامیی ناوخۆییدا، وەک خۆپیشاندانەکانی مەهسا ئەمینی لە 2022.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا — ڕاپەڕینی کورد لە ئێران لە 1979، یاخیبوونی حیزبی دیموکرات، جوداییخوازیی کورد لە ئێران
ناوەندی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە وێست پۆینت — Iranian Kurdish Militias (میلیشیا کوردییەکانی ئێران)، 2017
پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ توێژینەوە — Iran and its Opposition Kurdish Parties: The Need for Dialogue (ئێران و حیزبە کوردییە ئۆپۆزسیۆنەکانی: پێویستیی گفتوگۆ)
ویکیپیدیا — هێرشەکانی ئەیلوول–تشرینی یەکەمی 2022 بۆ سەر کوردستانی عێراق، حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران