پێشەکی
شۆڕشی ڕۆژئاوا گرنگترین ئەزموونی خۆبەڕێوەبردنی کوردە لە دوای کۆماری مەهابادەوە. کاتێک شەڕی ناوخۆی سووریا لە 2011دا هەڵگیرسا و ڕژێمی ئەسەد لە 2012دا هێزەکانی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا کشاندەوە، شەڕڤانە کوردەکانی یەکەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) بۆشاییەکەیان پڕ کردەوە و بەڕێوەبەرایەتییەکی خۆبەڕێوەبەریان بەسەر سێ کانتۆندا دامەزراند: کۆبانی، عەفرین و جەزیرە. بەدوای ئەوەدا دەیەیەک شەڕ دژی داعش و گرووپە جیهادییەکان، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا و هاوپەیمانیی گۆڕاو هاتن کە هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە)یان کردە یەکێک لە کاریگەرترین هێزە شەڕکەرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەم وتارە تەواوی ڕەوتی ئەزموونی سەربازیی کوردی سووریا بەدوادا دەچێت: لە ڕاپەڕینی قامیشلۆ لە 2004ەوە تا شۆڕشی ڕۆژئاوا، بەرگریی کۆبانی، ئازادکردنی ڕەقە، لەدەستدانی عەفرین و مەنبج و ئەو قەیرانەی لە 2025–2026دا هەڕەشە لە بوونی ڕۆژئاوا دەکات.
ناوەڕۆک
سەرەتا: ڕاپەڕینی قامیشلۆ لە 2004 و شەڕی ناوخۆی سووریا
هەسەدە و شەڕی لەناوبردنی خەلافەتی داعش (2015–2019)
ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا: عەفرین، کانیی ئاشتی و لەدەستدانی خاک
قەیرانی دوای ئەسەد و خەبات بۆ مانەوە (2024–2026)
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
سەرەتا: ڕاپەڕینی قامیشلۆ لە 2004 و شەڕی ناوخۆی سووریا
کوردانی سووریا بۆ چەندین دەیە لەژێر جیاکاریی ڕێکخراودا ژیابوون. بەهۆی سەرژمێرییەکی 1962ەوە، کە بەڵگەنامە ناسنامەییەکانی لە خێزانە کوردەکان سەندەوە، سەدان هەزار کەس لە هاووڵاتیبوون بێبەش کران. لە ئازاری 2004دا، ئاژاوە لە قامیشلۆ هەڵگیرسا، دوای ئەوەی پێکدادانێک لە یارییەکی تۆپی پێدا لە نێوان هاندەرە کورد و عەرەبەکان گەشەی کرد و بووە ڕاپەڕینێکی سەرانسەریی شار. هێزە ئەمنییەکانی سووریا لانیکەم 30 خۆپیشاندەری کوردیان کوشت و هەزاران کەسیان دەستگیر کرد. ڕاپەڕینی قامیشلۆ یەکەم جووڵەی سیاسیی گەورەی کورد لە سووریا بوو و پێشاندەرێک بوو بۆ ئەو شۆڕشەی حەوت ساڵ دواتر دەهات.
کاتێک خۆپیشاندانە دژەحکومییەکان لە 2011دا سووریایان گرتەوە، ناوچە کوردییەکان بە ڕاپەڕینە فراوانترەکەوە پەیوەست بوون. پارتی یەکێتیی دیموکرات (پەیەدە) و باڵە چەکدارەکەی، یەپەگە، دەستیان بە ڕێکخستنی هێزە سەربازییەکان کرد. تا نیوەی 2012، لەگەڵ توندبوونەوەی شەڕی ناوخۆی سووریا و چڕکردنەوەی هێزەکانی ڕژێمی ئەسەد بۆ پاراستنی دیمەشق و حەلەب، بارودۆخ بۆ شۆڕشی کورد ئامادە بوو.
شۆڕشی ڕۆژئاوا (2012)
لە 19ی تەمووزی 2012دا، شەڕڤانانی یەپەگە شاری کۆبانییان گرت و ڕۆژی دواتر عاموودە و عەفرینیش بەدوایدا هاتن. هێزە ئەمنییەکانی سووریا بەبێ بەرخۆدانێکی بەرچاو کشانەوە. لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، یەپەگە زۆربەی ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریای کۆنترۆڵ کرد کە زۆرینەی دانیشتووانیان کورد بوون. بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە بە گشتی بە ڕۆژئاوا ناسراوە، دامەزرا و سیستەمێکی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی جێبەجێ کرد کە لە فەلسەفە سیاسییەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە ئیلهامی وەرگرتبوو.
بە نزیکەیی دەستبەجێ، ڕۆژئاوا ڕووبەڕووی ئالنگاریی سەربازیی گرووپە جیهادییەکان بووەوە. لە 2013دا، یەپەگە لە سەرێکانی (ڕەئس عەین) و لە سەرانسەری کانتۆنی جەزیرەدا شەڕی بەرەی نوسرە و گرووپە ئیسلامگەرەکانی تری کرد. ئەم پێکدادانە سەرەتاییانە توانای سەربازیی یەپەگەیان تاقی کردەوە و هێزە کوردییەکانیان وەک لایەنێکی سێیەمی جیاواز لە شەڕی ناوخۆی سووریادا جێگیر کرد، کە نە هاوپەیمانی ڕژێمی ئەسەد بوو و نە ئۆپۆزسیۆن.
شەڕی کۆبانی (2014–2015)
شەڕی کۆبانی ئەو پێکدادانە بوو کە هەردوو شەڕی سووریا و بزووتنەوەی کوردی گۆڕی. لە ئەیلوولی 2014دا، داعش هێرشێکی زەبەلاحی بۆ سەر شاری بچووکی سنووریی کۆبانی کرد، بە هەزاران شەڕڤان، تانک، تۆپخانە و چەکی قورس کە لە سوپای عێراق دەستبەسەری داگرتبوو. جیهان سەیری دەکرد کە شەڕڤانە کوردەکان، لەوانە یەکەکانی یەپەژە کە هەموویان ژن بوون، سەرەڕای جیاوازیی زۆری هێز، کۆمەڵە بینا بە کۆمەڵە بینا بەرگرییان لە شارەکە دەکرد.
هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، لەگەڵ پشتگیریی تۆپخانەی پێشمەرگەی عێراق و ئۆپەراسیۆنە زەمینییەکانی یەپەگە، بە هێواشی ڕەوتی شەڕەکەیان گۆڕی. تا کانوونی دووەمی 2015، دوای چوار مانگ شەڕ، داعش لە کۆبانی دەرکرابوو. بەپێی خەمڵاندنەکان، شەڕەکە 1,600 شەڕڤانی داعش و زیاتر لە 200 بەرگریکەری کوردی کوشت. کۆبانی بووە هێمایەکی جیهانیی بەرخۆدان دژی داعش و یەپەگە/یەپەژەی وەک کاریگەرترین هێزی زەمینیی شەڕکەر دژی خەلافەت جێگیر کرد.
هەسەدە و شەڕی لەناوبردنی خەلافەتی داعش (2015–2019)
لە تشرینی یەکەمی 2015دا، هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) بە فەرمی وەک هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی دامەزران، بە سەرکردایەتیی یەپەگە، بەڵام شەڕڤانی عەرەب، مەسیحیی سریانی و تورکمانیانیش لە خۆ دەگرت. هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا وەک ڕاوێژکار لەنێویاندا جێگیر بوون و هەسەدە زنجیرەیەک هێرشی گەورەی دەست پێ کرد: هێرشی تەل ئەبیەز کانتۆنەکانی کۆبانی و جەزیرەی پێکەوە بەستەوە، هێرشی بەنداوی تشرین دەربازگەیەکی سەرەکیی بەسەر فوراتدا مسۆگەر کرد و هێرشی مەنبج لە 2016دا شارەکەی لە داعش ئازاد کرد.
ناوەندی هەڵمەتی دژەداعش شەڕی ڕەقە بوو (حوزەیران–تشرینی یەکەمی 2017)، شەڕە شارییە چوارمانگەکە بۆ گرتنی پایتەختی داعش. هەسەدە بە پشتگیریی ئاسمانیی هاوپەیمانیی ئەمریکا، لە شەڕی دڕندانەی شەقام بە شەقامدا بەناو شارەکەدا پێش کەوت. ڕەقە لە تشرینی یەکەمی 2017دا کەوت. هەسەدە پاشان بۆ ناو پارێزگای دەیرەزوور پێش کەوت و لە ئازاری 2019دا شەڕی باغۆز دوا پاشماوەی خاکیی خەلافەتی داعشی لەناو برد. هەسەدە لە شەڕی دژی داعشدا زیاتر لە 11,000 شەڕڤانی لەدەست دابوو.
ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا: عەفرین، کانیی ئاشتی و لەدەستدانی خاک
لە کاتێکدا هەسەدە شەڕی داعش دەکرد، تورکیا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی خۆی دژی ناوچەی خۆبەڕێوەبەریی کورد دەست پێ کرد. ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون (کانوونی دووەم–ئازاری 2018) کانتۆنی عەفرینی لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا گرت و زیاتر لە 100,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کوردی ئاوارە کرد. ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی (تشرینی یەکەمی 2019) پارچە خاکێکی لە درێژایی سنوورەکە گرت، لەوانە شاری سەرێکانی (ڕەئس عەین) کە گرنگییەکی هێمایی هەبوو و تەل ئەبیەز.
ڕاگەیاندنی کشانەوەی ئەمریکا کە پێش ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی هات، بە فراوانی وەک خیانەت بە هەسەدە مەحکووم کرا؛ هەسەدە وەک هێزی زەمینیی سەرەکی لە هەڵمەتی دژەداعش بە سەرکردایەتیی ئەمریکادا خزمەتی کردبوو. هەسەدە ناچار بوو بانگهێشتی هێزەکانی حکومەتی سووریا بکات بۆ ناو باکووری سووریا، بۆ یارمەتیی ڕێگریکردن لە پێشڕەویی زیاتر لەلایەن تورکیاوە؛ سازانێکی ئازاربەخش کە سەربەخۆیی بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەریی لاواز کرد.
قەیرانی دوای ئەسەد و خەبات بۆ مانەوە (2024–2026)
ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە کۆتایی 2024دا قۆناغێکی نوێی قەیرانی بۆ ڕۆژئاوا هەڵگیرساند. هێزەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا بە پشتگیریی تورکیا ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی ئازادییان دەست پێ کرد و تەل ڕەفعەت و مەنبجیان لە کۆنترۆڵی هەسەدە لە کانوونی یەکەمی 2024دا گرت. هەسەدە دوا پێگەکانی لە ڕۆژئاوای فورات لەدەست دا و بەرەو کەناری ڕۆژهەڵاتی کشایەوە. لە نیسانی 2025دا، هێزە کوردییەکان کشانەوە، لە کاتێکدا هێزەکانی حکومەتی سووریا لە ناوچەی بەنداوی تشرین جێگیر بوون وەک بەربەستێک لە نێوان هێزەکانی هەسەدە و سوپای نیشتمانیی سووریا.
هێزە وەفادارەکانی حکومەتی گواستنەوەی سووریا لە سەرەتای 2025ەوە و تا ناو 2026 هێرشیان لە سەرانسەری باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا دەست پێ کرد و خاکیان لە پارێزگاکانی ڕەقە و دەیرەزوور گرت. هەسەدە هاوکات ڕووبەڕووی گوشاری هێزە پشتگیریکراوەکانی تورکیا لە باکوور و هێزە پەیوەستەکان بە دیمەشق لە باشوور و ڕۆژهەڵات دەبێتەوە. نزیکەی 40,000 ئەندامی خێزانەکانی داعش و تا 10,000 شەڕڤانی جیهادی هێشتا لە کەمپ و زیندانەکانی ژێر کۆنترۆڵی هەسەدە ڕاگیراون؛ بەرپرسیارێتییەکی ئەمنی کە هەسەدە ناتوانێت وازی لێ بهێنێت، بەڵام لە کاتێکدا لە چەندین بەرەدا شەڕ دەکات بۆ پاراستنی ئەو بەرپرسیارێتییە تەقەلا دەکات.
میرات
ڕۆژئاوا هەم گەورەترین دەستکەوت و هەم گەورەترین لاوازیی بزووتنەوەی نوێی کورد دەنوێنێت. هەسەدە مەترسیدارترین ڕێکخراوی تیرۆریستیی سەدەی بیست و یەکەمی تێک شکاند، لە ناوەڕاستی شەڕێکی ناوخۆدا بەڕێوەبەرایەتییەکی دیموکراتیی فرەنەتەوەیی بنیاد نا و یەکەم خاکی ژێر حوکمڕانیی کوردی لە سووریا دروست کرد. یەپەژە، ئەو هێزە شەڕکەرەی کە هەموویان ژنن، بووە هێمایەکی جیهانیی بەهێزکردنی ژنان و بەرخۆدان.
بەڵام مانەوەی ڕۆژئاوا هەمیشە پشت بە هاوڕێکبوونی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، تورکیا و ناوچەکە بەستووە؛ ئەو بەرژەوەندییانەش ئێستا لێک جیا دەبنەوە. لەدەستدانی عەفرین، مەنبج، تەل ڕەفعەت، سەرێکانی و تەل ئەبیەز، بە شێوەیەکی بەرچاو ئەو خاکەی کەم کردووەتەوە کە لەژێر کۆنترۆڵی کورددایە. ئەو پرسیارەی ئایا ڕۆژئاوا دەتوانێت وەک یەکەیەکی خۆبەڕێوەبەر لە ناو دەوڵەتێکی نوێی سووریادا بمێنێتەوە، یان ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا و ناوەندگەرایی دیمەشق هەڵیدەوەشێننەوە، هێشتا پرسی دیاریکەری خەباتی کوردە لە سەدەی بیست و یەکەمدا.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
ئازاری 2004 — ڕاپەڕینی قامیشلۆ: یەکەم جووڵەی سیاسیی گەورەی کورد لە سووریا
19ی تەمووزی 2012 — یەپەگە کۆبانی، عاموودە و عەفرین دەگرێت؛ شۆڕشی ڕۆژئاوا دەست پێ دەکات
ئەیلوولی 2014 – کانوونی دووەمی 2015 — شەڕی کۆبانی: یەپەگە/یەپەژە بە پشتگیریی ئاسمانیی هاوپەیمانیی ئەمریکا داعش تێک دەشکێنن
تشرینی یەکەمی 2015 — هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) بە فەرمی دادەمەزرێن
حوزەیرانی 2016 — هەسەدە مەنبج لە داعش دەگرێتەوە
تشرینی یەکەمی 2017 — شەڕی ڕەقە: هەسەدە پایتەختی داعش دوای چوار مانگ شەڕی شاری دەگرێت
کانوونی دووەم–ئازاری 2018 — ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون: تورکیا عەفرین لە یەپەگە دەگرێت
ئازاری 2019 — شەڕی باغۆز: هەسەدە دوا پاشماوەی خاکیی خەلافەتی داعش لەناو دەبات
تشرینی یەکەمی 2019 — ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی: تورکیا سەرێکانی و تەل ئەبیەز دەگرێت
کانوونی یەکەمی 2024 — سوپای نیشتمانیی سووریا بە پشتگیریی تورکیا مەنبج و تەل ڕەفعەت دەگرێت؛ هەسەدە هەموو خاکەکانی ڕۆژئاوای فورات لەدەست دەدات
2025–2026 — هێزە پەیوەستەکان بە دیمەشق بۆ ناو باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا پێش دەکەون؛ هەسەدە لە چەندین بەرەدا بۆ مانەوە شەڕ دەکات
پرسیارە باوەکان
ڕۆژئاوا چییە؟
ڕۆژئاوا، کە ناوەکەی لە کوردیدا بە واتای لای ڕۆژئاوایە، ناوی باوی بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریایە، ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر بە سەرکردایەتیی کورد لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. لە 2012دا لە کاتی شەڕی ناوخۆی سووریا دامەزرا و بەپێی سیستەمێکی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی و بە نوێنەرایەتیی فرەنەتەوەیی بەڕێوە دەبرێت.
هەسەدە چییە؟
هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) هاوپەیمانییەکی سەربازیی فرەنەتەوەییە کە لە تشرینی یەکەمی 2015دا دامەزرا، بە سەرکردایەتیی یەپەگەی کوردی، بەڵام شەڕڤانی عەرەب، مەسیحیی سریانی و تورکمانی لە خۆ دەگرت. هەسەدە وەک هێزی زەمینیی سەرەکی لە هەڵمەتی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا بۆ تێکشکاندنی داعش خزمەتی کرد و مەنبج، ڕەقە و دەیرەزووری ئازاد کرد. زیاتر لە 11,000 شەڕڤانی هەسەدە لە شەڕی دژی داعشدا کوژران.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا — ململانێی ڕۆژئاوا، یەکەکانی پاراستنی گەل، هێرشی مەنبج (2024)، ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی ئازادی
جێروزالەم پۆست — Kurdish Autonomy in Syria Ends After Turkish Offensive (خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سووریا دوای هێرشی تورکیا کۆتایی دێت)، 2025
پەیمانگای توێژینەوەی میدیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست — The Betrayal of Rojava (خیانەت بە ڕۆژئاوا)، 2026
ویکیپیدیا — شەڕی ناوخۆی سووریا، گەمارۆی کۆبانی، شەڕی ڕەقە