پێشەکی
قەڵای بەدلیس (بە تورکی: بیتلیس کالەسی؛ بە کوردیی کورمانجی: کەلا بەدلیسێ) قەڵایەکی کۆنە کە لە دڵی شاری بەدلیسدا تاجی لەسەر دەرکەوتووێکی بەردین داناوە، لە دۆڵە ڕووبارییە لێژەکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. لە بەشێکی زۆری مێژووە تۆمارکراوەکەیدا قەڵای میرنشینی بەدلیس بووە، یەکێک لە بەردەوامترین میرنشینە کوردییەکان، و هێشتا نیشانە زاڵەکەی دیمەنی شارۆچکەکەیە.
قەڵاکە پاسەوانی دەربەندە تەسکەکەی نێوان حەوزەی دەریاچەی وان و دەشتە نزمەکانی میزۆپۆتامیا دەکات؛ یادگارێکە بۆ ئەو جوگرافیا ستراتیژییەی گرنگیی بە بەدلیس بەخشی. ئەم وتارە سەرنج دەخاتە سەر خودی قەڵاکە؛ بۆ چیرۆکە فراوانترەکەی شار و میرنشینە کوردییەکە، بڕوانە وتارە جیاوازەکەمان لەسەر بەدلیس.
زانیارییە خێراکان
ناو: قەڵای بەدلیس (بیتلیس کالەسی)
هەروەها ناسراوە بە: کەلا بەدلیسێ (کوردی)؛ قەڵای باغێش
شوێن: شاری بەدلیس، پارێزگای بەدلیس، باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا
دەوروبەر: دەرکەوتووێکی بەردینی لێژ لە شوێنی یەکگرتنی لقەکانی ڕووباری بەدلیس، لەسەر ڕێگەی وان–دیاربەکر
دامەزراندن بەپێی نەریت: ئەفسانەیەک دروستکردنی بە ژەنەڕاڵێکی ئەسکەندەری مەزن بە ناوی بەدلیس دەبەستێتەوە، نزیکەی 312ی پێش زایین
ڕەهەندەکان (بەپێی نەریت): دەوروبەر نزیکەی 2,800 مەتر؛ بەرزی نزیکەی 56 مەتر؛ ئەستووریی دیوارەکان تا 7 مەتر؛ 670 کەنگەرەی سەر دیوار
ڕۆڵی سەرەکیی مێژوویی: قەڵای میرنشینە کوردییەکەی بەدلیس (سەدەکانی 13–19)
نۆژەنکردنەوە: کاری پاراستن لە 2004ەوە بەردەوامە
دۆخی پاراستن: بەشێکی وێرانە؛ قەڵاکە پێکهاتە سەرەکییە ماوەکەی کۆمەڵەبینا کۆنەکەیە
ناوەڕۆک
قەڵای بەدلیس لە کوێیە؟
قەڵاکە لە ناوەندی بەدلیس هەڵکەوتووە، شارێک لە قوڵایی دۆڵە تەسکەکەی ڕووباری بەدلیس، کە لقێکی دیجلەیە، نزیکەی 15 کیلۆمەتر لە کەناری باشووری ڕۆژئاوای دەریاچەی وانەوە دوورە. قەڵاکە لەسەر کۆمەڵەبەردێکی لێژ لە شوێنی یەکگەیشتنی ڕێچکەئاوەکانی دابینکەری ڕووبارەکە هەڵکەوتووە و لە سەرەوە بەسەر شارۆچکەکەدا زاڵە.
ئەم شوێنە کۆنترۆڵی تاکە ڕێگەی کردەیی نێوان حەوزەی وان و دەشتە نزمەکانی بەرەو دیاربەکر دەکرد. وەک مێژوونووسانی ناوچەکە زۆرجار دەیڵێن، هەر کەسێک بەدلیسی لە دەستدا بووایە، ڕێگەکەشی لە دەستدا بوو؛ قەڵاکەش کلیل بوو بۆ لەدەستگرتنی بەدلیس.
سەرەتاکان و ئەفسانە
بەپێی نەریت، قەڵاکە لە کۆنایەتیدا دامەزراوە. ئەفسانەیەکی باو دروستکردنی بە فەرماندەیەکی ئەسکەندەری مەزن بە ناوی بەدلیس یان بێدلیس، نزیکەی 312ی پێش زایین، دەبەستێتەوە و دەڵێت شارەکە ناوی لە ئەوەوە وەرگرتووە. ئەم چیرۆکەی سەرەتا ڕەنگاوڕەنگە بەڵام ئەفسانەیە؛ مێژوونووسان بەرواری وردی یەکەم قەڵا بە نەزانراو دادەنێن.
ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە شوێنەکە زۆر کۆنە. بەدلیس لە سەرچاوە ئەرمەنییە سەرەتاییەکاندا بە ناوی باغێش دەردەکەوێت، ناوەندێکی گرنگی پارێزگا مێژووییەکەی ئەغدزنیک. زۆر پێش شێوەگرتنی میرنشینە کوردییەکە، دەستبەسەرداگرتنی قەڵاکە چەندین جار ئامانجی جەنگەکانی ناوچەکە بووە.
قەڵاکە و میرنشینە کوردییەکە
دوای ئەوەی بە نۆرە کەوتە دەستی عەرەب و ئەرمەنی و بیزەنتی و سەلجوقی و ئەیوبی و مەغۆل، بەدلیس بوو بە ناوەندی میرنشینێکی کورد کە بنەماڵەی ڕۆژەکی (ڕووزەکی) حوکمی دەکرد و بەپێی نەریت سەرەتاکەی بۆ سەدەی 13 دەگەڕێتەوە. نزیکەی پێنج سەدە قەڵاکە بارەگای بەهێزی ئەم میرە کوردانە بوو، کە دووریی شارۆچکەکەیان کردبوو بە جۆرێک لە سەربەخۆیی لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی.
یەکێک لە بەناوبانگترین ڕووداوەکان لە 1655دا ڕووی دا، کاتێک ئەبدال خان، فەرمانڕەوای کوردی بەدلیس، دژی داواکارییە عوسمانییەکان وەستایەوە. مەلەک ئەحمەد پاشا، والیی گشتیی عوسمانیی وان، هەڵمەتێکی سزادانی دەست پێ کرد. دوای شەڕێکی قورس، عوسمانییەکان شارۆچکەکەیان گرت و فەرمانڕەوایەکی تازەیان دانا. سەرەڕای ئەوە میرنشینەکە بە شێوەی جیاواز بەردەوام بوو، تا عوسمانییەکان لە سەدەی 19دا ئیدارەی ڕاستەوخۆیان سەپاند.
پێکهاتە و بەرگرییەکان
وەسفە نەریتییەکان قەبارەیەکی شکۆمەند بە قەڵاکە دەبەخشن: دیوارێکی دەورەگیر بە درێژیی نزیکەی 2,800 مەتر، بەرزییەکی نزیکەی 56 مەتر و دیوارەکان بە ئەستووریی تا 7 مەتر، کە 670 کەنگەرەی سەر دیواریان لەسەرە. چونکە لەسەر قەدەپەلێکی زۆر لێژ هەڵکەوتووە، خەندەقی بەرگریی نەبوو؛ خودی دۆخی زەوییەکە بەرگریی دەرەوە بوو.
گێڕانەوە سەرەتاییەکان تۆمار دەکەن کە سنوورە قەڵادارەکە جارێک تەنها قەڵای ناوەوەی نەبوو، بەڵکو نزیکەی 300 ماڵ و خانێک و مزگەوتێکیشی تێدا بوو؛ لە کردەوەدا گەڕەکێکی بەهێزکراوی شارۆچکەکە بوو. ئەمڕۆ تەنها پێکهاتەی قەڵاکە بە شێوەیەکی بەرچاو ماوەتەوە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری نیشتەجێگەی ناوەوە لەمێژە لەناو چووە.
بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
قەڵای بەدلیس هێمای بەرجەستەی یەکێک لە درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکانە. ئەو میرنشینەی کە قەڵاکە پشتگیری دەکرد، دەوڵەتێکی میرنشینی کورد بوو کە خۆی حوکمی خۆی دەکرد و زیاتر لە زۆربەی ڕکابەرەکانی بەردەوام بوو. یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی بە مێژووی کورد بەخشی: شەرەفنامە، مێژوونامە مەزنەکەی کورد کە شەرەف خانی میری بەدلیس لە کۆتایی سەدەی 16دا نووسی.
وەستان لە ژێر قەڵاکە واتە وەستان لە ناوەندی ئەو چیرۆکەدا؛ قەڵایەک کە ڕێگەی بە بنەماڵەیەکی کورد دا بە درێژایی سەدەکان ڕێگەیەکی چیاویی زۆر گرنگ لە دەستدا بگرێت، لە شارۆچکەیەکدا کە گرنگیی بۆ مێژووی کورد زۆر لە قەبارەکەی زیاترە.
هێڵی کات
نزیکەی 312ی پێش زایین — ئەفسانەیەک دامەزراندنی قەڵاکە بە بەدلیس، ژەنەڕاڵێکی ئەسکەندەری مەزن، دەبەستێتەوە
641ی زایین — لە سەردەمی خەلافەتی عومەردا هێزە عەرەبییەکان بەدلیس و قەڵاکەی دەگرن
سەدەکانی 11–13 — قەڵاکە بە نێوان فەرمانڕەوا بیزەنتی و سەلجوقی و ئەیوبی و مەغۆلەکاندا دەگوازرێتەوە
سەدەی 13 — بەدلیس لە ژێر حوکمی بنەماڵەی ڕۆژەکی دەبێتە ناوەندی میرنشینە کوردییەکە
1655 — هەڵمەتێکی عوسمانی بە سەرکردایەتیی مەلەک ئەحمەد پاشا دژی ئەبدال خان بەدلیس دەگرێت
سەدەی 19 — میرنشینەکە لە ناو ئیدارەی ڕاستەوخۆی عوسمانیدا دەخرێتەوە
1916 — لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا هێزە ڕووسییەکان چەند مانگێک بەدلیس داگیر دەکەن
2004 — کاری نۆژەنکردنەوە و پاراستنی قەڵاکە دەست پێ دەکات
مشتومڕەکان و مێژووە نادیارەکە
سەرەتاییترین مێژووی قەڵاکە بە ڕاستی نادیارە. ئەفسانەی دامەزراندنی لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە بە فراوانی دووبارە دەکرێتەوە بەڵام ناتوانرێت بسەلمێنرێت، و توێژەران لەسەر کاتی دروستکردنی یەکەم قەڵا هاوڕا نین. ئەو پێوانانەی زۆرجار باس دەکرێن، واتە دەوروبەری 2,800 مەتر و بەرزیی 56 مەتر و 670 کەنگەرەی سەر دیوار، بە زۆری لە وەسفە کۆنترەکانەوە هاتوون، لەوانە گێڕانەوەکەی ئەولیا چەلەبیی گەڕیدەی عوسمانی لە سەدەی 17. دەبێت بە ژمارە نەریتییەکان بخوێندرێنەوە، نەک داتای وردی ڕووپێوی.
خودی بەدلیس لە خاڵی یەکگەیشتنی کولتوورەکاندا هەڵکەوتووە و گێڕانەوە ئەرمەنی و کوردی و عوسمانی و تورکییە نوێکان هەموویان خۆیانی پێوە دەبەستنەوە. ناسنامەکەی وەک میرنشینێکی کورد بە باشی بەڵگەدارە، بەڵام ڕابردووە قووڵەکەی شارۆچکەکە چینە ئەرمەنی و چینەکانی تریش لە خۆ دەگرێت و ئەم مێژووانە هەندێک جار جێگەی ناکۆکین.
قەڵاکە لە ئەمڕۆدا
کاری نۆژەنکردنەوە کە لە 2004دا دەستی پێ کرد، بە ماوەی جیاواز بەردەوام بووە. هەڵکۆڵین و پتەوکردنەکە بۆ جێگیرکردنی دیوارە ماوەکان و کردنەوەی شوێنەکە بۆ سەردانکەرانە. قەڵاکە هێشتا یادگارە هەرە دیارەکەی بەدلیسە، بەسەر دیمەنی شارۆچکەیەکدا بەرز بووەتەوە کە مزگەوت و مەدرەسە و پردی مێژوویی سەردەمەکانی سەلجوقی و عوسمانیی تێدایە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بەدلیس: میرنشینە کوردییەکە و شەرەفنامە
بابەتە پەیوەندیدارەکانی تر بریتین لە شەرەف خانی بەدلیسی و شەرەفنامەکەی، میرنشینە کوردییەکان بە گشتی، دەریاچەی وان، شارۆچکەی تەتوان و گومبەتی حەلیمە خاتوون لە گەڤاشی نزیک.
پرسیارە باوەکان
قەڵای بەدلیس چییە؟
قەڵایەکی کۆنی سەر قەدەپەلە لە شاری بەدلیس لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە بە درێژایی سەدەکان قەڵای میرنشینە کوردییەکەی بەدلیس بووە.
کێ قەڵای بەدلیسی دروست کردووە؟
ئەفسانەیەکی باو دروستکردنی بە ژەنەڕاڵێکی ئەسکەندەری مەزن بە ناوی بەدلیس، نزیکەی 312ی پێش زایین، دەبەستێتەوە؛ بەڵام بەرواری ڕاستەقینەی قەڵا سەرەتاییەکە نەزانراوە. بیناکە لە زۆر سەردەمی دواتردا دووبارە دروست کراوەتەوە و فراوان کراوە.
بۆچی قەڵای بەدلیس بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
بارەگای بەهێزی یەکێک لە بەردەوامترین میرنشینە کوردییەکان بوو، کە ڕەچەڵەکی حوکمڕانەکەی شەرەف خانی بەدلیسیی لێ پەیدا بوو، نووسەری شەرەفنامە، یەکەم مێژووی گەورەی کورد.
ئایا دەکرێت سەردانی قەڵای بەدلیس بکەیت؟
بەڵێ. قەڵاکە بەسەر ناوەندی بەدلیسدا زاڵە و لە 2004ەوە کاری نۆژەنکردنەوەی بەردەوامی لەسەر کراوە؛ هێشتا نیشانە مێژووییە سەرەکییەکەی شارەکەیە.