پێشەکی
بەدلیس، کە کوردەکان بە بیدلیس دەیناسن، شارێکی مێژووییە لە قووڵایی دۆڵێکی ڕووباریی لێژ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە پاسەوانیی تاکە دەربەندە سروشتییەکەی نێوان دەریاچەی وان و دەشتەکانی میزۆپۆتامیا دەکات. بۆ زیاتر لە پێنج سەدە بنکەی یەکێک لە بەردەوامترین میرنشینە کوردییەکان بوو؛ هەروەها ماڵی ئەو میرەی یەکەم مێژووە مەزنەکەی کوردەکانی نووسی.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە. بەدلیس شوێنێکە کە جوگرافیا مێژووی دروست کرد: شارۆچکەیەکی قەڵابەندکراو لەسەر ڕێگایەکی گرنگی شاخاوی، کە بۆ نەوەگەلێک میرە کوردەکان فەرمانڕەوایییان تێدا دەکرد و دوورییەکەیان کردبوو بە جۆرێک لە سەربەخۆیی.
زانیاریی خێرا
ناوی باو: بەدلیس
ناوی کوردی: بیدلیس
ناوی ئەرمەنی: باغێش (پاگەش، Paġeš)
ناوچە: باکوور (کوردستانی باکوور)
پارێزگا: پارێزگای بەدلیس، تورکیا
شوێن: دۆڵێکی لێژ لەسەر ڕووباری بەدلیس، نزیک دەریاچەی وان، لە بەرزیی نزیکەی 1,500 مەتر
دانیشتووان: نزیکەی 53,000 لە شارەکەدا (2021)
بە چی ناودارە: پایتەختی میرنشینە کوردییە درێژتەمەنەکەی بەدلیس و ماڵی شەرەفخانی بەدلیسی
شوێنەوارە سەرەکییەکان: قەڵای بەدلیس، مزگەوتی گەورە (ئولوو جامی) و کۆمەڵەی مزگەوتی شەرەفیە
ناوەڕۆک
سەرەتاکان: قەڵایەک لە دەربەندەکەدا
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتاکان: قەڵایەک لە دەربەندەکەدا
هەموو بوونی بەدلیس بە کەلێنێکی نێوان شاخەکانەوە پەیوەستە. شارەکە لە دۆڵە تەسکەکەی ڕووباری بەدلیسدایە، لقێکی دیجلە، و تاکە ڕێگایەکی گونجاوی نێوان حەوزەی وان و زەوییە نزمەکانی بەرەو دیاربەکر کۆنترۆڵ دەکات. هەر کەسێک بەدلیسی لە دەستدا بوو، ڕێگاکەشی لە دەستدا بوو. بە پێی نەریت، قەڵاکەی لە سەردەمی کۆندا دامەزراوە؛ ئەفسانەیەکی باو دامەزراندنەکە دەداتە پاڵ ژەنەڕاڵێکی ئەسکەندەری مەزن بە ناوی بادلیس. شارۆچکەکە لە سەرچاوە سەرەتاییە ئەرمەنییەکاندا بە باغێش دەردەکەوێت، ناوەندێکی گرنگی پارێزگا مێژووییەکەی ئەغدزنیک.
لە سەدەی حەوتەمدا سوپا عەرەبییەکان بەدلیسیان گرت؛ دواتر بە نۆرە لە نێوان فەرمانڕەوا ئەرمەنی و بیزەنتی و سەلجوقی و مغۆلەکاندا دەستبەدەست بوو، و قەڵاکەی هەمیشە ئامانجە بەهادارەکە بوو. لەم پشێوییەوە دەسەڵاتێکی بەردەوامی ناوخۆیی سەری هەڵدا: بنەماڵەیەکی کوردی کە بۆ بەشێکی زۆری شەش سەد ساڵ شارۆچکەکەی لە دەستدا دەبوو.
میرنشینی بەدلیس
لە دەوروبەری سەدەی سێزدەهەمەوە، بەدلیس بنکەی میرنشینێکی کوردی بوو کە یەکێتیی هۆزی ڕۆژەکی (ڕۆزەکی) فەرمانڕەوایی دەکرد. لە نێوان ئیمپراتۆریاگەلی زۆر گەورەتردا گیر مابوون؛ سەرەتا مغۆلەکان و جێنشینەکانیان و دواتر عوسمانییەکان و سەفەوییەکان. میرەکانی بەدلیس شارەزای مانەوە بوون، ملکەچیی ئەو دەسەڵاتەیان دەکرد کە لە هەمووان بەهێزتر بوو، لە هەمان کاتدا ئاستێکی سەرنجڕاکێشی خۆبەڕێوەبردنیان دەپاراست. بە پێچەوانەی پارێزگارە ئاساییەکان، فەرمانڕەواکانی بەدلیس خاکەکەیان وەک مافێکی بۆماوەیی لە دەستدا بوو و خۆیان بە خان ناو نەدەبرد، بەڵکو بە ئەمیر یان میر، واتە شازادە.
ئەم خودموختارییە ئەوەندە ڕاستەقینە بوو کە گەشتیارێکی عوسمانی تەنانەت لە قووڵایی سەردەمی ئیمپراتۆریادا هێشتا سەرسامیی لێ دەکرد. ئەولیا چەلەبی لە سەردانەکەی 1655دا دەربارە نزیکەی پاشایەتییەکەی ئەبداڵخانی بەدلیسی وەسف کرد؛ کۆشکێک بە سەدان ژوور و چێشتخانەی زەبەلاح و باخچەی نافوورەدار، ماڵ و دەستەودایرەی میرێکی کورد کە تەنها کاتێک پێویست بوو وەڵامی سوڵتانی دەدایەوە.
شەرەفخان و شەرەفنامە
گەورەترین دیاریی بەدلیس بۆ مێژوو کتێبێک بوو. شەرەفخانی بەدلیسی (1543–1603)، میری بەدلیس و سەرۆکی لقەکەی ڕۆژەکی، ساڵەکانی کۆتایی ژیانی بە نووسینی شەرەفنامە، «کتێبی شەرەف»، بەسەر برد کە لە 1597دا تەواو بوو. یەکەم مێژووی ڕێکخراوی بنەماڵە و ماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان بوو؛ مەروانییەکان و حەسەنەوەییەکان و ئەیوبییەکانی سەلاحەدین و زۆری دیکە. هێشتا وەک کۆنترین و گرنگترین سەرچاوەی تاک بۆ مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستی کوردەکان دەمێنێتەوە.
شەرەفنامە کە میرێکی فەرمانڕەوا بە فارسی دەربارەی گەلی خۆی نووسیویەتی، بەشێکی مێژوونووسییە و بەشێکیش کاری پێناسەکردنی خۆ؛ نووسەرە هاوچەرخە کوردەکان جار بە جار وەک بناغەی چیرۆکێکی نەتەوەیی کوردی بۆی گەڕاونەتەوە. نووسینی بەرهەمێکی لەو جۆرە لە بەدلیس ڕێکەوت نییە: شارۆچکەکە هەم ناوەندی زانست بوو، هەم دەسەڵات.
شارۆچکەی مزگەوت و مەدرەسەکان
بەدلیس لە نزیکەی هەموو شارۆچکەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا زیاتر تەلارسازیی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی هاوچەرخی پاراستووە؛ زۆربەی لە بەردە هەنگوینڕەنگە ناوخۆییەکە دروست کراوە. مزگەوتی گەورەکەی (ئولوو جامی) یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکانی سەردەمی سەلجوقی لە ناوچەکەدا، بە منارەیەکی تایبەت کە گومبەدەکەی مخروطییە. کۆمەڵەی مزگەوتی شەرەفیە، مزگەوت و مەدرەسە و چێشتخانەی خێرخوازی و گۆڕ، لە دەوروبەری 1529دا لەلایەن میری بەدلیس شەرەفخانەوە دروست کرا؛ مەدرەسەی ئیخلاسیە و حەمامی پاشاش بۆ ئەو کۆمەڵە زۆر چڕەی بیناگەلی میرایەتی زیاد دەکەن، کە زۆربەیان بە فەرمانی فەرمانڕەوا کوردە ناوخۆییەکان دروست کراون.
ڕووخانی میرنشینەکە
خودموختاریی درێژی بەدلیس لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا کۆتایی هات، کاتێک دەوڵەتی عوسمانی لەگەڵ ناوەندیکردنی دەسەڵاتی خۆیدا هەنگاوی بۆ هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە نیوەسەربەخۆ کوردییەکان بە یەک بە یەک نا. لە 1847دا بەدلیس خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی و تا 1849 دوا میرەکە لابرا؛ بەشێک لە هەمان شەپۆل کە لە جزیرەوە تا هەکاری کۆتایی بە فەرمانڕەوایی میرە کوردەکان هێنا.
بەدلیس دواتر بوو بە پایتەختی پارێزگایەکی ئیمپراتۆریای عوسمانی. تا کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم شارۆچکەیەکی گەورە بوو بە ژمارەیەکی زۆری دانیشتووی ئەرمەنی لە تەنیشت زۆرینە کوردەکەی؛ پێکەوەژیانێک کە بە کارەساتەکەی جەنگی جیهانیی یەکەم تێک شکا.
بەدلیسی هاوچەرخ
سەرەتای سەدەی بیستەم بۆ بەدلیس وێرانکەر بوو. کۆمەڵگە گەورە ئەرمەنییەکەی لە جینۆسایدی 1915دا لەناو برا و لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا شەڕ لەسەر شارۆچکەکە کرا و هێزە ڕووسییەکان بۆ ماوەیەکی کورت داگیریان کرد؛ بەمەش دانیشتووانی بە توندی کەم بوونەوە و پیشە کۆنەکانی چنین و ڕەنگکردنی وێران بوون.
ئەمڕۆ بەدلیس شارۆچکەیەکی پارێزگایی زۆربەکوردە بە نزیکەی 53,000 کەس؛ زانایان بە بەردەوامی بە یەکێک لە شارەکانی ناوچەکە دەیناسێنن کە بەرزترین ڕێژەی دانیشتووی کوردیان هەیە. زستانە سەختەکانی و شەقامە لێژەکانی و کۆمەڵە چڕەکەی بینا بەردینە مێژووییەکانی کەسایەتییەکی پێ دەبەخشن کە لە هیچ شوێنێکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی تورکیادا هاوشێوەی نییە؛ یادەوەرییەکی زیندووی ئەو سەدانەی ئەمە پایتەختی میرێکی کورد بوو.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەردەمی کۆن — قەڵایەک پاسەوانیی دەربەندی بەدلیس دەکات؛ ئەرمەنییەکان بە باغێش دەیناسن.
سەدەی 7ەم — داگیرکردنی عەرەبی؛ شارۆچکەکە بە دووبارەیی دەستبەدەست دەبێت.
سەدەی 13ەم — میرنشینە کوردییەکەی ڕۆژەکیی بەدلیس شێوە دەگرێت.
1543–1603 — ژیانی شەرەفخانی بەدلیسی، میر و مێژوونووس.
1597 — شەرەفخان شەرەفنامە تەواو دەکات.
1655 — ئەولیا چەلەبی دەربارە ڕازاوەکەی ئەبداڵخان وەسف دەکات.
1847–1849 — عوسمانییەکان میرنشینەکە هەڵدەوەشێننەوە و فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆ دەسەپێنن.
1915 — کۆمەڵگەی ئەرمەنیی بەدلیس لە جینۆسایدەکەدا لەناو دەبرێت.
1916 — لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا شەڕ لەسەر بەدلیس دەکرێت و بۆ ماوەیەکی کورت داگیر دەکرێت.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
بەدلیس قورسایی ڕابردوویەکی بە ڕاستی هاوبەش و دواتر لێکدابڕاو هەڵدەگرێت. بۆ چەندین سەدە شارۆچکەی کورد و ئەرمەنی پێکەوە بوو؛ ناوە ئەرمەنییەکەی باغێش و دێرە وێرانەکان و کڵێساکان کۆمەڵگەیەک دەهێننەوە یاد کە پێش 1915 نزیکەی سێیەکی دانیشتووانی پێک دەهێنا و لە جینۆسایدەکەدا لەناو برا. مێژووی ڕاستگۆ نە بەدلیسە ئەرمەنییەکە دەسڕێتەوە، نە ناسنامە کوردییە درێژ و بەردەوامەکەی شارەکە ڕەت دەکاتەوە؛ هەردووکیان ڕاستن. خەسڵەتی کوردیی میرنشینەکە و فەرمانڕەواکانی بە باشی بەڵگەدارە، بەتایبەتی بە نووسینی خودی شەرەفخان؛ لەدەستچوونی ئەرمەنییەکان برینێکە لە هەمان مێژوودا. ناساندنێکی بەدلیس کە تەنها یەکێکیان باس بکات، ناتەواوە.
میرات و گرنگی
گرنگیی بەدلیس بۆ مێژووی کورد زۆر لە قەبارەکەی گەورەترە. یەکێک لە بەردەوامترین میرنشینە کوردییەکان بوو، دەوڵەتێکی میرایەتیی خۆبەڕێوەبەر کە تەمەنی لە زۆربەی ڕکابەرەکانی درێژتر بوو، و لە شەرەفنامەدا دەقی بنەڕەتیی مێژوونووسیی کوردیی بەرهەم هێنا. پیاسەکردن بە شەقامە بەردینەکانی ژێر قەڵاکەدا ڕاوەستانە لە شوێنێک کە بۆ شەش سەدە میرە کوردەکان بە مافی خۆیان فەرمانڕەوایییان تێدا دەکرد؛ شوێنێک کە جاران میرێک دانیشت بۆ نووسینی مێژووی گەلی خۆی تا لەبیر نەکرێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
میرنشینە کوردییەکان و ململانێ درێژەکەیان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی. میرنشینی بۆتان لە جزیرە و میرنشینی چەمیشگەزەک، میرنشینە هاوتاکان کە لە شەرەفنامەدا تۆمار کراون. دیاربەکر (ئامەد) و سیلوان، شارە مەزنەکانی ڕۆژئاوا. ئیدریسی بەدلیسی، زانای پێشووتری عوسمانی–کورد لە هەمان شارۆچکە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی بەدلیس لە مێژووی کورددا گرنگە؟
بنکەی یەکێک لە درێژتەمەنترین میرنشینە کوردییەکان بوو، کە بنەماڵەی ڕۆژەکی لە نزیکەی سەدەی 13ەمەوە تا سەدەی 19ەم فەرمانڕەوایی دەکرد؛ هەروەها ماڵی شەرەفخانی بەدلیسی، نووسەری شەرەفنامە، یەکەم مێژووە مەزنەکەی کوردەکان، بوو.
شەرەفنامە چییە؟
شەرەفنامە («کتێبی شەرەف»)، کە لە 1597دا شەرەفخانی بەدلیسی، میری بەدلیس، تەواوی کرد، کۆنترین مێژووی ڕێکخراوی بنەماڵە کوردییەکان و سەرچاوەیەکی بنەڕەتیی مێژووی کوردە.
ئایا بەدلیس شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. بەدلیس لە ڕووی مێژووییەوە و لە ئێستاشدا شارێکی زۆربەکوردە. پێش 1915 کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئەرمەنیشی هەبوو کە لە جینۆسایدەکەدا لەناو برا.
لە بەدلیس چی هەیە ببینرێت؟
قەڵای بەدلیس بەسەر شارۆچکەکەدا زاڵە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی نائاسایی دەوڵەمەند لە بینا بەردینەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی هاوچەرخ؛ مزگەوتی گەورەی سەردەمی سەلجوقی، کۆمەڵەی مزگەوتی شەرەفیەی سەدەی 16ەم، مەدرەسەی ئیخلاسیە و حەمامی پاشا.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
بەدلیس — Encyclopaedia Britannica