پێشەکی
لە 2ی کانوونی یەکەمی 2014، حکومەتی فیدراڵیی عێراق بە سەرۆکایەتیی حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیران، و حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتیی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆک وەزیران، ڕێککەوتنێکی گرنگی نەوت و بودجەیان واژۆ کرد کە وەک دەستکەوتێکی گەورە بۆ یەکگرتوویی عێراق پێشوازیی لێ کرا. ڕێککەوتنەکە، لانیکەم لەسەر کاغەز، چەندین ساڵ بنبەستی لەسەر هەناردەی نەوت و دابەشکردنی داهات لە نێوان بەغدا و هەولێردا چارەسەر کرد، لە ساتێکدا کە هەردوو حکومەت لە شەڕی ژیان و مردندا بوون بەرامبەر ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش).
بەپێی ڕێککەوتنەکە، حکومەتی هەرێم دەبوو ڕۆژانە 550,000 بەرمیل نەوت لە ڕێگەی کۆمپانیای نیشتمانیی بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ)وە بگوازێتەوە؛ 250,000 لە کێڵگەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورد و 300,000 لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک کە پێشمەرگە دوای ڕووخانی سوپای عێراق لە حوزەیرانی 2014دا گرتبوونی. لە بەرامبەردا، بەغدا دەبوو دووبارە پشکی 17 لە سەدی حکومەتی هەرێم لە بودجەی فیدراڵی بداتەوە و 1 ملیار دۆلاری دیکە لە بودجەی بەرگری بۆ دابینکردنی تێچوونی شەڕی پێشمەرگە دژ بە داعش تەرخان بکات. ڕێککەوتنێک بوو کە لە پێویستیی هاوبەشەوە سەری هەڵدابوو و وەک زۆر ڕێککەوتنی دیکە لە پەیوەندییەکانی کورد و عێراقدا، لە کۆتاییدا هەڵدەوەشایەوە.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی نەوتی هەولێر و بەغدا چی بوو؟
ڕێککەوتنی نەوتی هەولێر و بەغدا چی بوو؟
ڕێککەوتنی نەوت و سەربازیی هەولێر و بەغدا لە 2ی کانوونی یەکەمی 2014 لە نێوان حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، و نێچیرڤان بارزانی، سەرۆک وەزیرانی هەرێمدا واژۆ کرا؛ دوای سێ خولی دانوستانی چڕ و چەندین مانگ گفتوگۆ بە پشتیوانیی ئەمریکا. ڕێککەوتنێک بوو بۆ بەرهەمهێنان و دابەشکردنی داهات، کە بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیی توند لەسەر هەناردەی نەوت و پشکەکانی بودجە داڕێژرابوو؛ ناکۆکییەک کە پەیوەندییەکانی عێراق و کوردی پەک خستبوو و بەربەستی بۆ شەڕ دژ بە داعش دروست کردبوو.
ڕێککەوتنەکە دیاری کرد کە حکومەتی هەرێم ڕۆژانە 550,000 بەرمیل لە ڕێگەی سۆمۆوە بگوازێتەوە: ڕۆژانە 250,000 بەرمیل لە کێڵگە نەوتییەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورد و ڕۆژانە 300,000 بەرمیل لە کێڵگەکانی کەرکووک. لە بەرامبەردا، بەغدا دەبوو دووبارە پشکی 17 لە سەدی حکومەتی هەرێم لە بودجەی نیشتمانی بداتەوە و 1 ملیار دۆلاری دیکە لە بودجەی بەرگری بۆ دابینکردنی تێچوونی پێشمەرگە تەرخان بکات. بۆ یەکەم جار، مووچەی پێشمەرگە دەبوو وەک بڕگەیەکی تایبەت لە بودجەی وەزارەتی بەرگریی عێراقدا دابنرێت؛ هەنگاوێکی گرنگ بەرەو دانپێدانان بە پێشمەرگە وەک بەشێکی ڕەوا لە بەرگریی نیشتمانیی عێراق.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕێککەوتنەکە لە پێویستیی هاوبەشەوە سەری هەڵدابوو؛ هەردوو بەغدا و هەولێر بۆ شەڕکردن دژ بە داعش پێویستییان بە یەکتر بوو و دابەزینی توندی نرخی نەوت هاوکاریی بۆ مانەوەی دارایی پێویست کردبوو.
• تەرخانکردنی 1 ملیار دۆلار بۆ پێشمەرگە و دانانی مووچەی پێشمەرگە لە بودجەی بەرگریی عێراقدا، یەکەم دانپێدانانی فەرمی بوو بە پێشمەرگە وەک بەشێک لە پێکهاتەی بەرگریی نیشتمانیی عێراق.
• ڕێککەوتنەکە بە ناڕاستەوخۆ دان بە کۆنترۆڵی کورد بەسەر کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکدا دەنا؛ ئەو کێڵگانەی پێشمەرگە دوای هەڵهاتنی سوپای عێراق لە داعش لە حوزەیرانی 2014دا گرتبوونی، هەرچەندە نەوتی کەرکووکی لە ڕێگەی سیستەمی بەبازاڕکردنی بەغداوە دەگواستەوە.
• ڕێککەوتنەکە لە کۆتاییدا هەڵوەشایەوە؛ بەغدا تەواوی پارەکانی بودجەی نەدا و حکومەتی هەرێم دەستی کردەوە بە هەناردەی سەربەخۆی نەوت. ئەمە درزی نێوانیان قوڵتر کردەوە، درزێک کە لە کۆتاییدا گەیشتە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی نەوت و سەربازیی هەولێر و بەغدا بەروار: 2ی کانوونی یەکەمی 2014 لایەنەکان: حکومەتی فیدراڵیی عێراق (حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیران) و حکومەتی هەرێمی کوردستان (نێچیرڤان بارزانی، سەرۆک وەزیران) ڕۆڵی ئەمریکا: لە پشت پەردەوە ناوبژیوانیی کرد؛ پشتیوانیی سەربازی مەرجدار بوو بە جێبەجێکردن پابەندیی نەوتی حکومەتی هەرێم: ڕۆژانە 550,000 بەرمیل لە ڕێگەی سۆمۆوە (250,000 لە کێڵگە کوردییەکان + 300,000 لە کەرکووک) پابەندیی بودجەی بەغدا: گەڕاندنەوەی 17 لە سەدی بودجەی فیدراڵی بۆ حکومەتی هەرێم پارەی پێشمەرگە: 1 ملیار دۆلار لە بودجەی بەرگری؛ مووچەی پێشمەرگە وەک بڕگەیەکی تایبەتی وەزارەتی بەرگری چوارچێوە: هێرشی داعش؛ ڕووخانی سوپای عێراق لە مووسڵ و کەرکووک (حوزەیرانی 2014)؛ پێشمەرگە بەرگری لە بەرەیەکی 650 میلی دەکرد ئەنجام: بەشێکی جێبەجێ کرا؛ بەغدا تەواوی پارەکانی ڕاگرت؛ حکومەتی هەرێم دەستی کردەوە بە هەناردەی سەربەخۆ؛ ڕێککەوتنەکە ڕووخا
چوارچێوەی مێژوویی: داعش، نەوت و قەیرانی مانەوە
لە حوزەیرانی 2014، داعش بە خێراییەکی ترسناک بەسەر باکووری عێراقدا بڵاو بووەوە. سوپای عێراق لە مووسڵ و تکریت و سەرانسەری ناوچە سەرەکییە سوننییەکاندا ڕووخا. کاتێک هێزەکانی عێراق هەڵهاتن، پێشمەرگەی کورد بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکە جووڵا و کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکەی کۆنترۆڵ کرد کە کورد بۆ چەندین دەیە داوای کردبوون. پێشمەرگە لەناکاودا خۆی بینییەوە لە بەرگری لە بەرەیەکی 650 میلی بەرامبەر داعش؛ درێژترین بەرەی شەڕی چالاک دژ بەو گرووپە جیهادییە لە هەر شوێنێکی جیهاندا.
بەڵام حکومەتی هەرێم لە قەیرانی دارایی بوو. بەغدا لە کانوونی دووەمی 2014دا بودجەی هەرێمی کوردستانی بڕیبوو، وەک سزا بۆ هەناردەی سەربەخۆی نەوتی کورد لە ڕێگەی تورکیاوە. فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێم و شەڕڤانانی پێشمەرگە چەندین مانگ بەبێ مووچە مانەوە. لە هەمان کاتدا نرخی جیهانیی نەوت بە توندی دادەبەزی؛ نرخەکە بۆ نیوە دابەزی و لە زیاتر لە 100 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێکەوە گەیشتە کەمتر لە 50 دۆلار. ئەمە داهاتی هەردوو بەغدا و هەولێری وێران کرد. ڕێککەوتنی کانوونی یەکەمی 2014 هەوڵێک بوو بۆ چارەسەرکردنی ئەم قەیرانە: بەغدا پێویستی بە گەیاندنی نەوتی کورد لە ڕێگە فەرمییەکانەوە هەبوو و هەولێر پێویستی بە پارەی بودجە و دابینکردنی تێچوونی سەربازی هەبوو.
بۆچی ڕێککەوتنەکە هەڵوەشایەوە؟
ڕێککەوتنەکە نزیکەی هەر لە دەستپێکەوە دەستی کرد بە هەڵوەشانەوە. بەغدا تەواوی پشکی 17 لە سەدی بودجەی نەدا و وەک هۆکار ئاماژەی بە داهاتی نەوتی کەمتر لە چاوەڕوانکراو و ناکۆکی لەسەر پابەندیی حکومەتی هەرێم بە بەڵێنەکانی هەناردەی نەوت کرد. حکومەتی هەرێم بەغدای تۆمەتبار کرد بە ڕاگرتنی بەئەنقەستی پارەکان. بەغدا حکومەتی هەرێمی تۆمەتبار کرد بە تێپەڕاندنی سۆمۆ بۆ هەناردەکردنی سەربەخۆی نەوت؛ نەک تەنها لە کێڵگە کوردییەکانەوە، بەڵکو لە کەرکووکیشەوە. هەر لایەنێک ئەوی دیکەی بە خراپیی نیاز تۆمەتبار دەکرد.
کێشە سەرەکییەکە پەیوەندیی بە پێکهاتەکەوە هەبوو: ڕێککەوتنەکە هەوڵی دا پێکهاتەیەکی دارایی هاوکارانە لە نێوان دوو حکومەتدا بنیاد بنێت کە لە بنەڕەتدا متمانەیان بە یەکتر نەبوو. حکومەتی هەرێم هەناردەی سەربەخۆی نەوتی بە پێویستییەک بۆ مانەوە دەزانی؛ تەنها دەستەبەر بۆ ئەوەی بەغدا نەتوانێت بڕینی بودجە وەک چەکێکی کۆنترۆڵی سیاسی بەکار بهێنێت. بەغدا فرۆشتنی سەربەخۆی نەوتی کوردی بە پێشێلکردنی دەستوور و هەڕەشە بۆ یەکگرتوویی نیشتمانی دەزانی. ئەم دوو تێڕوانینە ڕکابەرە بۆ فیدراڵیزمی عێراق، واتە کۆنترۆڵی ناوەندی بەرامبەر خودموختاریی ناناوەندی، بە تەنها ڕێککەوتنێکی دابەشکردنی داهات نەدەکرا لێکیان بگونجێنرێت.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
کانوونی دووەمی 2014 ــ بەغدا بەهۆی هەناردەی سەربەخۆی نەوتی کوردەوە پشکی بودجەی حکومەتی هەرێم دەبڕێت.
حوزەیرانی 2014 ــ داعش مووسڵ دەگرێت؛ سوپای عێراق دەڕووخێت؛ پێشمەرگە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان دەگرێت.
ئابی 2014 ــ هاوپەیمانیی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا دەست بە هێرشی ئاسمانی دژ بە داعش دەکات؛ پێشمەرگە بەرگری لە بەرەیەکی 650 میلی دەکات.
ئەیلوولی 2014 ــ حەیدەر عەبادی لەبری نووری مالیکی دەبێتە سەرۆک وەزیرانی عێراق؛ دەرفەتێکی نوێ بۆ گفتوگۆی بەغدا و هەولێر دەڕەخسێت.
2ی کانوونی یەکەمی 2014 ــ ڕێککەوتنی نەوت و سەربازیی هەولێر و بەغدا واژۆ دەکرێت؛ ڕۆژانە 550,000 بەرمیل بەرامبەر 17 لە سەدی بودجە + 1 ملیار دۆلار پارەی پێشمەرگە.
2015 ــ بەغدا تەواوی پارەکانی بودجە نادات؛ حکومەتی هەرێم دەستی دەکاتەوە بە هەناردەی سەربەخۆی نەوت؛ ڕێککەوتنەکە دەڕووخێت.
ئەیلوولی 2017 ــ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کورد؛ بەغدا کەرکووک دەگرێت؛ ڕێککەوتنی نەوت گرنگیی کرداریی خۆی لەدەست دەدات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی کانوونی یەکەمی 2014 هەم تواناکان و هەم سنوورەکانی هاوکاریی بەغدا و هەولێری نیشان دا. لە باشترین ڕووەوە، نیشانی دا هەردوو حکومەت دەتوانن لەسەر ڕێکخستنێکی سوودبەخش بۆ هەردوو لایەن دانوستان بکەن؛ ڕێکخستنێک کە لە هەمان کاتدا خزمەتی بەرژەوەندیی نیشتمانیی عێراق بکات و ڕێز لە خودموختاریی کورد بگرێت. دانانی مووچەی پێشمەرگە لە بودجەی فیدراڵیی بەرگریدا پێشینەیەکی مێژوویی بوو و دانی بەو شەڕڤانە کوردانەدا دەنا کە قورسترین باری شەڕی داعش هەڵیاندەگرت.
بەڵام ڕووخانی ڕێککەوتنەکە ئەو گومانەی پشتڕاست کردەوە کە سەرکردە کوردەکان ماوەیەکی درێژ هەیانبوو: نەدەکرا متمانە بە بەغدا بکرێت بۆ جێبەجێکردنی پابەندییە داراییەکانی. حکومەتی هەرێم پێشتر چەند جارێک زیانی بینیبوو؛ بە ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970، بە ماددەی 140ی جێبەجێنەکراو و بە بڕینی بودجەی 2014. شکستی ڕێککەوتنی کانوونی یەکەمی 2014 ئەو باوەڕەی بەهێزتر کرد کە سەربەخۆیی دارایی کورد تەنها دەستەبەری مانەوەی سیاسیی کوردە.
شکستی ڕێککەوتنەکە بە ڕاستەوخۆ بەشداریی لە گەیشتن بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017دا کرد. سەرکردە کوردەکان وتیان ڕەتکردنەوەی بەردەوامی بەغدا بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکانی نەوت و بودجە نیشانی دەدات کە چوارچێوە دەستوورییەکە بە شێوەیەک شکاوە کە چاککردنەوەی ناکرێت. لەدەستدانی کەرکووک دوای ڕیفراندۆمەکە، و لەگەڵیدا لەدەستدانی کۆنترۆڵی ئەو کێڵگە نەوتییانەی لە ناوەندی ڕێککەوتنی 2014دا بوون، لێدانێکی وێرانکەر بوو. ڕێککەوتنی نەوتی هەولێر و بەغدا هەر نموونەیەکی بەهێزە بۆ دژبەیەکییە سەرەکییەکەی پەیوەندییەکانی کورد و عێراق: هەردوو لایەن لە ڕووی ئابوورییەوە پێویستییان بە یەکترە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە متمانەیان بە یەکتر نییە.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی نەوتی هەولێر و بەغدا چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی نەوت و بودجە بوو کە لە 2ی کانوونی یەکەمی 2014 لە نێوان حکومەتی فیدراڵیی عێراق و حکومەتی هەرێمدا واژۆ کرا. حکومەتی هەرێم پابەند بوو بە گواستنەوەی ڕۆژانە 550,000 بەرمیل لە ڕێگەی سۆمۆی بەغداوە؛ بەغداش پابەند بوو بە گەڕاندنەوەی پشکی 17 لە سەدی بودجەی حکومەتی هەرێم و دابینکردنی 1 ملیار دۆلار بۆ تێچوونی پێشمەرگە.
بۆچی ڕێککەوتنەکە ڕووخا؟
بەغدا تەواوی پشکی 17 لە سەدی بودجەی نەدا و حکومەتی هەرێم دەستی کردەوە بە هەناردەی سەربەخۆی نەوت. هەر لایەنێک ئەوی دیکەی بە پابەندنەبوون تۆمەتبار کرد. کێشە بنەڕەتییەکەی پێکهاتە، واتە دوو تێڕوانینی لێکنەگونجاوی بەڕێوەبردنی ناوەندی و ناناوەندیی نەوت، بە تەنها ڕێککەوتنێکی دابەشکردنی داهات چارەسەر نەدەکرا.
بەسەر کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکدا چی هات؟
پێشمەرگە لە حوزەیرانی 2014، دوای هەڵهاتنی سوپای عێراق لە داعش، کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووکی گرت. ڕێککەوتنی کانوونی یەکەمی 2014 ڕۆژانە 300,000 بەرمیل نەوتی کەرکووکی لە ڕێگەی سۆمۆوە دەگواستەوە. دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017، هێزەکانی عێراق و میلیشیا پشتیوانیکراوەکانی ئێران کەرکووکیان گرتەوە و حکومەتی هەرێم کۆنترۆڵی کێڵگەکان لەدەست دا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەنجوومەنی ئەتڵەسی ــ ڕێککەوتنی بەغدا و هەولێر لەسەر داهاتی باج و هەناردەی نەوت
دەزگای سیاسەتی کوردی ــ ڕێککەوتنی هەولێر و بەغدا: ڕێککەوتنێک لە کاتی پێویستیدا