گەلی کورد مێژوویەکی سەرنجڕاکێش و ئاڵۆزی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. بە تایبەتی سەدەکانی ناوەڕاست سەردەمێکی گرنگ بوون، کە بە سەرهەڵدانی دەوڵەتە بەهێزە کوردییەکان، کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد و پێشهاتە کولتوورییە زیندووەکان ناسراون؛ پێشهاتەگەلێک کە بۆ سەدەکانی دواتر ناوچەکەیان داڕشت. ئەم وتارە گرنگیی مێژوویی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕۆڵیان لە بوارە سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەکاندا دەخاتە ڕوو.
پێکهاتنی ناسنامەی کوردی
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە ناو خاکە فرەچەشنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چەمکی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی دەستی بە پێکهاتن کرد. کورد بە پشتبەستن بە کولتوورە کۆنەکانی باوباپیرانیان، لەسەر بنەمای زمان و دابونەریتی تایبەت و مێژووی هاوبەشیان دەستیان بە یەکگرتن کرد. ئەم سەردەمە بۆ جێگیرکردنی ئەوەی دواتر بە کولتوور و میراتی کوردستان ناسرا، چارەنووسساز بوو.
سەرەڕای نەبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی، دامەزراندنی چەند میرنشینێکی کوردی لە ناوچەکەدا بەرزبوونەوەی پێگەی گەلی کوردی پیشان دا. لە دیارترینیان شەددادییەکان و ڕەوادییەکان بوون، کە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیان لە ئەرمەنستان و ئێرانی ئەمڕۆدا قەڵای پاراستنی کولتوور و بەڕێوەبردنی کوردی بوون.
کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا
سەدەکانی ناوەڕاست هەروەها شایەتیی سەرهەڵدانی چەند کەسایەتییەکی مێژووییی ناوازەی کورد بوون کە شوێنەوارێکی نەسڕاوەیان لە مێژووی کورد و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەجێ هێشت. سەرکردە، جەنگاوەر و زانا کوردەکان ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە ڕەوتە سیاسی و فکرییەکانی سەردەمەکەیاندا گێڕا.
سالادین (سەلاحەدین): لەوانەیە بەناوبانگترین کەسایەتیی کورد بێت؛ سەلاحەدین سەرکردەیەکی سەربازی بوو کە بە ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا ناسراوە. ئەو لە ساڵی 1187دا بە سەرکەوتوویی ئۆرشەلیمی دووبارە گرتەوە و ئازایەتی و ستراتیژیی کوردی لە جەنگدا خستە ڕوو.
میرەکەی کورد، ئەحمەد جەلاییر: جەلاییر بە دیپلۆماسی و لێهاتوویی سەربازییەوە سەرکردایەتیی گەلەکەی دەکرد و بەسەر بەشێک لە عێراق و ئێرانی ئەمڕۆدا فەرمانڕەوایی کرد؛ ئەو چاودێریی سەردەمێکی ئاشتی و گەشەپێدانی ڕێژەیی کرد.
ئەڵجەزەری: داهێنەر و ئەندازیارێکی دیار کە بە ئامێرە میکانیکییە نوێکارەکان جیهانی دەوڵەمەندتر کرد و بە پێشەنگێکی ئەندازیاری دادەنرێت.
ئەم کەسایەتییە گشتییە کوردانە هەم سیفەتە سەربازییەکان و توانای سەرکردایەتیی کوردیان خستە ڕوو و هەم جەختیان لەو بەشدارییە کولتووری و فکرییانە کردەوە کە گەلی کورد لەم سەردەمەدا کردبوونی.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
لەگەڵ پێشڕەوی سەدەکانی ناوەڕاستدا، کورد لە خاڵی یەکگەیشتنی چەند ئیمپراتۆریەتێکدا بوو؛ بە دیاریکراوی ئیمپراتۆریەتی سەلجووقی و دواتر ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەم پێگە تایبەتە پێویستی بە پەرەپێدانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی هەبوو تا لە ناو ئاڵۆزییەکانی هاوپەیمانی و ڕکابەریی سیاسی ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە.
کورد لە درێژایی پەیوەندییەکانی لەگەڵ هێزە دراوسێکاندا، زۆرجار هەوڵی دەدا خۆبەڕێوەبردنی خۆی جێگیر بکات و نیشتیمانەکەی بپارێزێت. لە بزووتنەوە دیارەکاندا ئەمانە هەبوون:
شەڕی دیمەشق (1176): وێستگەیەکی چارەنووسساز بۆ بەرگریی کوردستان؛ سەرکردایەتیی سەلاحەدین لەم شەڕەدا لە دژی خاچپەرستان، نفووزی کوردی لە ناوچەکەدا جێگیر کرد.
میرنشینە کوردییەکەی بەدرخان: ئەم میرنشینە کە لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا دامەزرا، ئاواتەکانی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردنی سیاسی و بەڕێوەبردنی ناوەندی پیشان دا.
کاریگەریی بەرامبەری کرداری سەربازی و دانوستانی دیپلۆماسی تایبەتمەندییەکی مێژووی کورد لەم سەردەمەدا بوو. سەرکردەکان بە لێهاتوویی لە نێوان عەشیرەتەکان و نەتەوە ڕکابەرەکاندا دەجووڵانەوە تا بەرژەوەندیی گەلەکەیان مسۆگەر بکەن و هاوکات هەستی ناسنامەی هاوبەش لە نێوان گرووپە جیاوازەکانی کورددا پەرە پێ بدەن.
گەشەی کولتووری: بووژانەوەی کوردی
سەدەکانی ناوەڕاست هەروەها نیشانەی جۆرێک بووژانەوە بوون بۆ کولتوور و میراتی کوردستان. لەگەڵ سەرهەڵدانی ناوەندەکانی فێربوون و کولتووردا، کورد هەنگاوی بەرچاوی لە ئەدەب، فەلسەفە و هونەردا نا. بەشدارییە دیارەکان ئەمانەیان دەگرتەوە:
ئەدەب: شاعیرە کوردەکانی وەک ئەحمەدی خانی شیعری حەماسییان نووسی، وەک «مەم و زین»، کە بوون بە دەقی بنەڕەتی لە ئەدەب و فۆلکلۆری کوردیدا.
فەلسەفە و مێژوو: زانایان لە خاکە کوردییەکاندا دەستیان بە تۆمارکردنی مێژوو و دابونەریتە کولتوورییەکانی خۆیان کرد و میراتی گەلەکەیان بۆ نەوەکانی داهاتوو جێگیر کرد.
هونەر و تەلارسازی: شێوازی تەلارسازیی تایبەتی کوردی سەری هەڵدا کە میراتە کولتوورییەکەی ناوچەکە و ئەو کاریگەرییانەی بە درێژایی ساڵانی نیشتەجێبوون تێیدا بڵاو بوونەوە، دەردەخست.
ئەم گەشەیەی کولتوور هەم ناسنامەی کوردی دەوڵەمەندتر کرد و هەم بەشدارییەکانی کوردی لە پێکهاتە فراوانترەکەی کولتووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە سەدەکانی ناوەڕاست پیشان دا.
میراتی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا
کاتێک سەدەکانی ناوەڕاست بەرەو کۆتایی دەچوون، گرنگیی کورد بەردەوام دەنگی دەدایەوە. سەرەڕای ئاستەنگ و تێکچوونەکان بەهۆی گۆڕانە فراوانترە جیۆپۆلیتیکییەکانەوە، ئەو بنەمایەی کەسایەتییە مێژووییەکان، بزووتنەوە کولتوورییەکان و پێکهاتە سیاسییە کوردییەکان دایاننا، چوارچێوەیەکی بەهێزی بۆ خۆڕاگریی کۆمەڵگەکە لە سەدەکانی دواتردا دابین کرد. ئەم میراتە هێشتا پەیوەندیدارە، لە کاتێکدا کوردی ئەمڕۆ بەردەوام هەوڵ دەدات لە ناو ئاستەنگە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا ڕێگای خۆی بدۆزێتەوە.
مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شایەتییەکە لەسەر ڕۆحە بەردەوامەکەی گەلێک کە پابەندە بە پاراستنی ناسنامە، کولتوور و خۆبەڕێوەبردنی خۆی لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا.
دەستپێکردنی گەشتێک بە ناو میراتی کورددا
تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، هەم گرنگیی ئەم سەردەمە ڕوون دەکاتەوە و هەم تێڕوانینێک پێشکەش دەکات بۆ ئەو دەوڵەمەندییە کولتوورییەی ئەمڕۆ گەلی کورد پێی دەناسرێتەوە. لە سەرکردە و ڕۆشنبیرە کاریگەرەکانەوە تا دابونەریتە کولتوورییە زیندووەکان، گرنگیی مێژوویی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە بنەمای ناسنامەی ئەم گەلەدا بە یەکەوە چنراوە.
کاتێک بەردەوام مێژووی کورد دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە و ڕێزی لێ دەگرین، با دەستکەوتەکانی ئەو کەسایەتییە گشتییە کوردانە بەرز بنرخێنین کە ئەو کولتوور و میراتەیان داڕشتووە کە لە سەرانسەری کوردستاندا بەردەوامە. لە ڕێگەی ئەدەب، دیپلۆماسی یان ئازایەتیی سەربازییەوە، کاریگەریی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد ئەمڕۆش بەهێزی دەنگ دەداتەوە.
بە بەهادان بە ئەم میراتە دەوڵەمەندە، هەم تێگەیشتنی خۆمان لە مێژووی کورد قووڵتر دەکەینەوە و هەم مسۆگەر دەکەین ڕۆحی کوردستان بۆ نەوەکانی داهاتوو بەردەوام بێت.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە چیدایە؟
مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بەهۆی سەرهەڵدانی دەوڵەتە بەهێزە کوردییەکان، کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکان و پێشهاتە کولتوورییە زیندووەکان گرنگە، کە بۆ چەندین سەدە ناوچەکەیان داڕشت.
هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کێ بوون؟
کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بریتین لە سەلاحەدین کە بە دووبارە گرتنەوەی ئۆرشەلیم لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا ناسراوە؛ ئەحمەد جەلاییر، سەرکردەیەکی دیپلۆماسی و سەربازی؛ و ئەڵجەزەری، داهێنەر و ئەندازیارێکی پێشەنگ.
میرنشینە کوردییەکان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا چ ڕۆڵێکیان گێڕا؟
میرنشینە کوردییەکانی وەک شەددادییەکان و ڕەوادییەکان بەرزبوونەوەی پێگەی گەلی کوردیان پیشان دا؛ سەرەڕای نەبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتوو، بەڕێوەبردنیان دابین کرد و کولتووری کوردییان پەرە پێدا.
گەشەی کولتووریی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا چۆن دەردەکەوت؟
گەشەی کولتووریی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە بەشداریی بەرچاو لە ئەدەب، فەلسەفە و هونەردا دەناسراوە، لەوانە شیعرە حەماسییەکانی شاعیرە کوردەکان، نووسینە مێژووییەکان و شێوازە تایبەتەکانی تەلارسازی.
میراتی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا ئەمڕۆ چییە؟
میراتی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە لە خۆڕاگری و پابەندبوونی بە پاراستنی ناسنامە، کولتوور و خۆبەڕێوەبردنی خۆیدا دەردەکەوێت، کە هێشتا لە کۆمەڵگەی کوردیی ئەمڕۆدا دەنگ دەداتەوە.