مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان لە زۆر ڕووەوە مێژووی دوو پیاوە کە هاوبەشییەکەیان هێندەی بەرهەمدار بوو، هێندەش پڕ لە ناکۆکی بوو. مستەفا بارزانی ئەو شکۆیە سەربازییە، دەسەڵاتە هۆزەکییە و هێمایەی بەرخۆدانی ئەفسانەیی دابین دەکرد کە هێزی جەماوەری بە پارتی دەبەخشی. ئیبراهیم ئەحمەد چوارچێوەی فکری، پێکهاتەی ڕێکخراوەیی، بەرنامەی سیاسی و بەهرەی یاسایی و ئەدەبیی دابین دەکرد کە ناوەڕۆکی دامەزراوەیی بە حیزبەکە دەبەخشی. بێ بارزانی، پارتی ئەو پشتگیرییە جەماوەرییەی نەدەبوو کە دەیکرد بە هێزێک لە سیاسەتی عێراقدا. بێ ئەحمەد، ئەو یەکگرتووییە سیاسییەی نەدەبوو کە لە ڕێکخراوێکی سەربازیی هۆزەکی زیاتر دەیکرد. پەیوەندیی نێوان ئەو دوو پیاوە بۆ بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد پێویست بوو و هەمیشەش دژوار بوو؛ دواجار بە دابڕانێکی تاڵ کۆتایی هات کە ئەحمەد و زاواکەی، جەلال تاڵەبانی، ناچار کرد بڕۆنە تاراوگە و ڕاستەوخۆ بوو بە هۆی دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. بەڵام لە قۆناغە بەرهەمدارەکەیدا، هاوبەشیی ئەحمەد و بارزانی یەکێک بوو لە کاریگەرترین هاوکارییەکانی مێژووی سیاسیی کورد.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: سلێمانی؛ شاری ڕۆشنبیران و پارێزەران
2. بەشی 2: بیرکردنەوەی یاسایی؛ پەروەردە، یاسا و پێگەیشتنی سیاسی
3. بەشی 3: دامەزراندنی پارتی؛ هاوداڕێژەری حیزبێک
4. بەشی 4: بەرنامەی فکری؛ نووسینی سیاسەتی کورد
5. بەشی 5: شۆڕشی ئەیلوول؛ مێشکی سیاسیی جەنگی کورد
6. بەشی 6: ئەدەبی بەرخۆدان؛ ئەحمەدی نووسەر
7. بەشی 7: دابڕانی بارزانی و ئەحمەد؛ کاتێک هاوبەشەکان بوون بە ڕکابەر
8. بەشی 8: تاراوگە و پێکهێنانی یەکێتیی نیشتمانی
9. بەشی 9: گەڕانەوە و ئاشتەوایی لە هەرێمی کوردستان
10. بەشی 10: میرات؛ داڕێژەرە فکرییەکە
11. هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: سلێمانی؛ شاری ڕۆشنبیران و پارێزەران
ئیبراهیم ئەحمەد لە 1914دا لە سلێمانی لەدایک بوو؛ لە پایتەختی فکری و کولتووریی باشووری کوردستان. سلێمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا شارێک بوو بە نەریتێکی زانست و شیعر و بیرکردنەوەی سیاسیی کوردی کە لە سروشتی زیاتر هۆزەکی و گوندنشینیی ناوچە کوردییەکانی باکوور و ڕۆژئاوا جیای دەکردەوە. ئەو شارە بوو کە محەممەد ئەمین زەکی، مێژوونووسە مەزنە کوردەکەی پێگەیاندبوو؛ کەشە کولتوورییەکەشی چەندین نەوە ڕۆشنبیری کوردی پەروەردە کردبوو کە لەوە تێدەگەیشتن دۆزی کورد تەنها پێویستی بە بەرخۆدانی سەربازی نییە، بەڵکو بە ڕێکخستنی سیاسی، بەڵگەهێنانەوەی یاسایی و دەربڕینی کولتووریش هەیە.
بنەماڵەی ئەحمەد بەشێک بوو لەم نەریتە فکرییە. ئیبراهیم ئەحمەد پەروەردەیەکی نایابی وەرگرت کە بە سیستەمی تازەپێکهاتووی قوتابخانەکانی عێراقدا بردی و دواجار گەیاندییە خوێندنگەی یاسا، کە تێیدا وەک پارێزەر ڕاهێنرا؛ ئەو لێهاتووییە شیکارییە و ئەو ڕێزگرتنە لە بەڵگەهێنانەوە و بەڵگەی بەدەست هێنا کە لە تەواوی ژیانیدا نیشانەی بیرکردنەوە سیاسییەکەی بوو.
بەشی 2: بیرکردنەوەی یاسایی؛ پەروەردە، یاسا و پێگەیشتنی سیاسی
ڕاهێنانی یاسایی ئەحمەد لە کۆلێژی یاسای بەغدا هەم بڕوانامەی پێ بەخشی هەم چوارچێوەیەکی فکری. وەک یەکێک لە ژمارە کەمەکەی پیاوانی کورد کە لە سیستەمی یاسایی عێراقدا بووبوون بە پارێزەر، توانای مامەڵەکردنی لەگەڵ جیهانی دامەزراوەیی دەوڵەتی عێراق بە شێوەیەک هەبوو کە فەرماندە سەربازییە هۆزەکییەکانی وەک بارزانی ئەو توانایەیان نەبوو. دەیتوانی لە دادگاکاندا بەڵگە بهێنێتەوە، بەڵگەنامەی یاسایی داڕێژێت، ئەو چوارچێوە دەستوورییانە شیکاری بکات کە مافەکانی کورد دەکرا لەناویاندا داوا بکرێن، و دۆزی کورد بە زمانێک پێشکەش بکات کە دامەزراوە یاسایی و سیاسییەکانی عێراق ناچار بن بە جدی مامەڵەی لەگەڵ بکەن.
باوەڕی وابوو خۆبەڕێوەبردنی بەردەوامی کورد پێویستی بە دروستکردنی دامەزراوە سیاسییە ڕاستەقینەکان هەیە؛ حیزب بە پێکهاتەی دیموکراتی، سیستەمی یاسایی بە پشتبەستن بە یاسای نووسراو، و دەزگای کارگێڕی کە لەبەردەم دەستە هەڵبژێردراوەکاندا بەرپرسیار بێت، لەبری دەسەڵاتی کەسیی سەرۆکە هۆزەکییەکان و فەرماندە سەربازییەکان. ئەم تێڕوانینە دامەزراوەییە هەم گرنگترین بەشداریی ئەو لە بزووتنەوەی کورددا بوو، هەم سەرچاوەی تاڵترین ناکۆکییەکانی لەگەڵ بارزانی.
بەشی 3: دامەزراندنی پارتی؛ هاوداڕێژەری حیزبێک
پارتی دیموکراتی کوردستان لە ئابی 1946دا دامەزرا. ئەحمەد یەکێک بوو لە کەسایەتییە دامەزرێنەرەکان و یارمەتیی داڕشتنی بەرنامەی حیزبەکەی دا، کە داواکاریی مافە نەتەوەییەکانی کوردی لەگەڵ بەرنامەیەکی سۆسیال دیموکراتی کۆ دەکردەوە کە کێشە ئابوورییەکانی دانیشتووانی کوردی دەخستە بەر باس. کاتێک بارزانی لە 1958دا گەڕایەوە عێراق و بوو بە سەرۆکی پارتی، ئەحمەد بوو بە سکرتێری گشتی. هاوبەشییەکە، بە شێوەیەکی ناتەواو بەڵام بەرهەمدار، لە ساڵەکانی سەرەتای شۆڕشی ئەیلوولدا کاری کرد.
بەشی 4: بەرنامەی فکری؛ نووسینی سیاسەتی کورد
بەشداریی ئەحمەد لە بیرکردنەوەی سیاسیی کورددا سیستەماتیک و بەردەوام بوو. لە ڕێگەی نووسینەکانیەوە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی بۆ بیرکردنەوە لە ناسنامەی نەتەوەیی کورد، ڕێکخستنی سیاسیی کورد و پەیوەندیی نێوان بزووتنەوەی کورد و دەوڵەتی عێراق پەرە پێ دا. بەرگریی لە تێڕوانینێک بۆ خودموختاریی کورد دەکرد کە لەگەڵ یەکپارچەیی خاکی عێراق دەگونجا، بەڵام خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینەی دەویست؛ خودموختارییەکی بەناوەڕۆکی گەلێک کە بە زمانی خۆی و بەپێی دامەزراوە سیاسییەکانی خۆی خۆی بەڕێوە ببات.
بەشی 5: شۆڕشی ئەیلوول؛ مێشکی سیاسیی جەنگی کورد
لە شۆڕشی ئەیلوولی 1961–1975دا، ئەحمەد وەک سکرتێری گشتیی پارتی و وتەبێژی سیاسیی سەرەکیی دۆزی کورد خزمەتی کرد. لە کاتێکدا بارزانی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دەکرد، ئەحمەد دیپلۆماسییەکەی بەڕێوە دەبرد: کۆبوونەوە لەگەڵ نوێنەرانی حکومەتی عێراق، داڕشتنی پێشنیارەکان، بەڵگەهێنانەوە بۆ دۆزی یاسایی و سیاسیی کورد و پاراستنی پەیوەندییەکان لەگەڵ لایەنە نێودەوڵەتییەکان کە دۆزی کوردیان لە بەرنامەی کاری نێودەوڵەتیدا دەهێشتەوە.
بەشی 6: ئەدەبی بەرخۆدان؛ ئەحمەدی نووسەر
ڕێڕەوی ئەدەبیی ئیبراهیم ئەحمەد هاوتەریب بوو لەگەڵ ڕێڕەوە سیاسییەکەی. وەک چیرۆکنووس و ڕۆماننووس، یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ئەدەبی چیرۆکی پەخشانی نوێی کوردی بە زاری سۆرانی. ناسراوترین بەرهەمی، ڕۆمانی ژانی گەل (ئازاری گەل)، دابەشبوونەکانی ناوخۆی بزووتنەوەی کوردی دەخستە بەر باس؛ ڕکابەرییە کەسییەکان، ناکۆکییە ئایدیۆلۆژییەکان و لاوازییە پێکهاتەییەکانی کە حکومەتی عێراق دەیتوانی قۆستیان بکاتەوە. ڕۆمانەکە هەم دەستکەوتێکی ئەدەبی بوو هەم کردارێکی سیاسی: ئەو کێشانەی دەستنیشان دەکرد کە ئەگەر بزووتنەوەی کورد دەیویست سەرکەوتوو بێت، دەبوو چارەسەریان بکات.
بەشی 7: دابڕانی بارزانی و ئەحمەد؛ کاتێک هاوبەشەکان بوون بە ڕکابەر
دابڕانی نێوان ئیبراهیم ئەحمەد و مستەفا بارزانی، کە لە 1964دا گەیشتە لووتکە، یەکێک بوو لە کاریگەرترین ڕووداوەکانی مێژووی بزووتنەوەی کورد لە عێراقدا. هۆکارە بنەڕەتییەکە ناگونجانی بنەڕەتی بوو لە نێوان تێڕوانینی ئەحمەد بۆ ڕێکخراوێکی حیزبیی دیموکراتی و جێبەجێکردنی دەسەڵاتی کەسی و بنەماڵەیی لەلایەن بارزانییەوە. دابڕانەکە ئەحمەد و هاوپەیمانەکانی، لەوانە زاواکەی، جەلال تاڵەبانی ، بێ بنکە لە شاخەکانی کوردستان هێشتەوە و ناچاریان کرد بڕۆنە تاراوگە.
بەشی 8: تاراوگە و پێکهێنانی یەکێتیی نیشتمانی
دەرفەتی پێکهێنانەوە دوای هەڵوەشانەوەی بەرخۆدانی کورد لە 1975دا هات. دوای ئەوەی بزووتنەوەی بارزانی بە ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر تێکشکا، جەلال تاڵەبانی لە 1975دا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)ی دامەزراند. یەکێتی بوو بە ئامرازی ڕێکخراوەیی ئەو نەریتە سیاسییەی ئەحمەد پەرەی پێ دابوو: نەتەوەخوازییەکی کوردی دیموکراتی، چەپخواز و ڕۆشنبیری، جیاواز لە سیاسەتی هۆزەکی و بنەماڵەیی پارتیی بارزانی.
بەشی 9: گەڕانەوە و ئاشتەوایی لە هەرێمی کوردستان
دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 1992دا مەرجەکانی گەڕانەوەی ئەحمەدی بۆ کوردستان ڕەخساند. ئەو ژیا تا ئاشتەوایی نێوان پارتی و یەکێتی دوای جەنگی ناوخۆیان، پتەوبوونی خودموختاریی هەرێمی کوردستان، ڕووخانی سەددام حوسێن لە 2003دا و چەسپاندنی دەستووریی خودموختاریی هەرێمی کوردستان لە دەستووری عێراقی 2005دا ببینێت. لە 2000دا لە تەمەنی هەشتا و شەش ساڵیدا کۆچی دوایی کرد؛ زیاتر لە دوو دەیە دوای بارزانی ژیابوو.
بەشی 10: میرات؛ داڕێژەرە فکرییەکە
میراتی ئیبراهیم ئەحمەد میراتی داڕێژەرێکی فکرییە: ئەو پیاوەی چوارچێوەی سیاسی، پێکهاتەی ڕێکخراوەیی و دەربڕینی ئەدەبیی دابین کرد کە ناوەڕۆکی دامەزراوەیی بە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە عێراقدا بەخشی. بێ بارزانی، پارتی پشتگیریی جەماوەریی نەدەبوو؛ بێ ئەحمەد، یەکگرتوویی سیاسیی نەدەبوو. هەردوو بەشدارییەکە پێویست بوون و ئەوەی هاوبەشییەکەیان بە ناکۆکی کۆتایی هات، لە گرنگیی ئەوە کەم ناکاتەوە کە بە یەکەوە بنیاتیان نا.
میراتە ئەدەبییەکەی دەستکەوتێکی جیاوازە. وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەدەبی چیرۆکی پەخشانی نوێی کوردی و نووسەری ئەو بەرهەمانەی بە جدی ڕووبەڕووی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ژیانی کورد دەبوونەوە، بەشداریی لە بنیاتی کولتوورێکی ئەدەبیی کوردیدا کرد کە دەیتوانی لە دەیەکانی سەرکوتی سیاسیدا ناسنامەی نەتەوەیی بپارێزێت. ئەو یەکێتییە نیشتمانییەی تاڵەبانی بنیاتی نا، لە زۆر ڕووەوە ڕاستەوخۆترین دەربڕینی دامەزراوەیی تێڕوانینە سیاسییەکەی ئەحمەدە.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1914 — لە کەشە ڕۆشنبیرییەکەی باشووری کوردستان، لە سلێمانی لەدایک بوو.
نزیکەی دەیەی 1930 — لە کۆلێژی یاسای بەغدا وەک پارێزەر ڕاهێنرا؛ هاوکات وەک نووسەری ئەدەبی چیرۆکی پەخشانی کوردی پێگەیشت.
ئابی 1946 — لە سلێمانی بەشداریی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد؛ بەشداریی لە بەرنامە و پێکهاتەی ڕێکخراوەیی حیزبەکەدا کرد.
1958 — بارزانی دەگەڕێتەوە عێراق؛ ئەحمەد دەبێتە سکرتێری گشتیی پارتی.
ئەیلوولی 1961 — شۆڕشی ئەیلوول دەست پێ دەکات؛ ئەحمەد وەک مێشکی سیاسی و سەرەکیترین دانوستانکاری بزووتنەوەی کورد خزمەت دەکات.
1964 — دابڕانی بارزانی و ئەحمەد: ئەحمەد و هاوپەیمانەکانی، لەوانە زاواکەی جەلال تاڵەبانی، لە پارتی دەردەکرێن؛ ناچار دەبن بڕۆنە تاراوگە.
دەیەی 1970 — ڕۆمانی ژانی گەل (ئازاری گەل)، یەکێک لە شاهکارەکانی ئەدەبی نوێی کوردی، بڵاو دەکاتەوە.
1975 — ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر بزووتنەوەی بارزانی هەڵدەوەشێنێتەوە؛ تاڵەبانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) دامەزرێنێت.
1992 — حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزرێنرا؛ ئەحمەد دەگەڕێتەوە کوردستان.
2000 — لە سلێمانی لە تەمەنی 86 ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی ئیبراهیم ئەحمەد
1914 — لە سلێمانی لەدایک بوو.
نزیکەی دەیەی 1930 — بڕوانامەی یاسا لە کۆلێژی یاسای بەغدا؛ ڕێڕەوە ئەدەبییەکەی دەست پێ دەکات.
1946 — بەشداریی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات.
1958 — دەبێتە سکرتێری گشتیی پارتی.
1961 — شۆڕشی ئەیلوول؛ ئەحمەد وەک مێشکی سیاسیی جەنگی کورد خزمەت دەکات.
1964 — دابڕان لەگەڵ بارزانی؛ دەرکردن لە پارتی؛ تاراوگە.
1975 — یەکێتیی نیشتمانی لەلایەن تاڵەبانییەوە دامەزرێنرا.
1992 — دەگەڕێتەوە هەرێمی کوردستان.
2000 — لە سلێمانی کۆچی دوایی دەکات.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
4. Hanna Batatu. The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq. Princeton University Press, 1978.
5. Kirmanj, Sherko. Identity and Nation in Iraq. Lynne Rienner, 2013.
6. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
7. Ibrahim Ahmad. Janî Gel (The Suffering of the People). Sulaymaniyah, 1970s.
8. Marr, Phebe. The Modern History of Iraq. Westview Press, 2004.
پرسیارە باوەکان
ئیبراهیم ئەحمەد کێ بوو؟
ئیبراهیم ئەحمەد (1914–2000) پارێزەر، نووسەر و سیاسەتمەدارێکی کوردی سلێمانی بوو کە لە 1946دا بەشداریی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)ی کرد و لە شۆڕشی ئەیلوولدا وەک سکرتێری گشتیی حیزبەکە خزمەتی کرد. ئەو داڕێژەری فکریی بەرنامە سیاسییەکەی پارتی، خەزووری جەلال تاڵەبانی و باوکی ڕۆحیی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) بوو.
پەیوەندیی ئیبراهیم ئەحمەد لەگەڵ مستەفا بارزانی چی بوو؟
ئەحمەد و بارزانی دوو هاودامەزرێنەرە پێویستەکەی بزووتنەوەی نوێی کورد لە عێراقدا بوون. بارزانی شکۆی سەربازی و دەسەڵاتی هۆزەکیی دەهێنا؛ ئەحمەد شارەزایی یاسایی، ڕێکخستنی سیاسی و چوارچێوەی فکریی دەهێنا. هاوبەشییەکەیان لە 1964دا بە دابڕانێکی تاڵ کۆتایی هات، کاتێک ناکۆکییە بنەڕەتییەکان سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دیموکراتیی حیزبەکە یەکلایی نەکرانەوە؛ ئەمە بوو بە هۆی دەرکردنی ئەحمەد و تاڵەبانی لە پارتی و دواجار دامەزراندنی یەکێتی لەلایەن ئەوانەوە.
بەشداریی ئەدەبیی ئیبراهیم ئەحمەد چی بوو؟
ئەحمەد کەسایەتییەکی پێشەنگی ئەدەبی چیرۆکی پەخشانی نوێی کوردی بوو. چیرۆک و ڕۆمانەکانی، بە تایبەتی ڕۆمانی ژانی گەل (ئازاری گەل)، بە شێوەیەک ڕووبەڕووی ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ژیانی کورد دەبوونەوە کە هەم لە ڕووی هونەرییەوە جدی بوو هەم لە ڕووی سیاسییەوە پابەند. یارمەتیی چەسپاندنی ئەدەبی چیرۆکی پەخشانی کوردی دا وەک جۆرێکی سەرەکیی ئەدەبی لە تەنیشت نەریتە کۆنترەکەی شیعری کوردیدا.