جۆرێک لە پێچەوانەیی لەو ڕاستییەدایە کە یەکەم مێژووی جدی و زانستیی گەلی کورد لەلایەن پیاوێکەوە نووسرا کە ژیانی پیشەیی خۆی لە خزمەتی ئەو دەوڵەتانەدا بەسەر برد کە بوونی کوردیان ڕەت دەکردەوە. محەمەد ئەمین زەکی ئەفسەرێکی سوپای عوسمانی، وەزیرێکی حکومەتی عێراق، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و خزمەتکارێکی متمانەپێکراوی ئەو دامەزراوانە بوو کە بنەمای سەرەکییان ئەوە بوو کوردەکان یان تورکن یان عەرەبن، یان زۆر بێت گەلێکی هۆزیی جواندیمەنن کە مێژوویەکی واتاداری تایبەت بە خۆیان نییە. بەڵام لەو دەیان ساڵەی نێوان خزمەتی سەربازی و کاری وەزارەتیدا، زۆرجار لە بارودۆخێکی زۆر دژواردا و بە سەرچاوەگەلێک کە لای ئەکادیمییەکی ئەمڕۆ هێندە ناکافی دەردەکەون کە جێی پێکەنینن، مێژوویەکی دوو بەرگیی گەلی کوردی بەرهەم هێنا کە بۆ چەندین نەوە وەک سەرچاوەی زانستیی یەکلاکەرەوە لەم بوارەدا مایەوە.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: سلێمانی — ئەو شارەی زاناکەی پێ گەیاند
2. بەشی 2: ئەفسەری عوسمانی — لە خوێندکاری سەربازییەوە بۆ کۆلێژی ئەرکان
3. بەشی 3: ساڵانی توێژینەوە — بیست ساڵ لە ناو ئەرشیفەکانی ئەورووپا
4. بەشی 4: ئاگری 1919 — مێژوویەک کە لە یادەوەرییەوە دووبارە بنیات نرایەوە
5. بەشی 5: ئەو کتێبەی مێژووی کوردی گۆڕی
6. بەشی 6: سیاسەتمەدارەکە — وەزیری بەرگری، پەرلەمانتار و داکۆکیکار
7. بەشی 7: فرەزمانەکە، شاعیرەکە و نیگارکێشەکە
8. بەشی 8: یادداشتە قەدەغەکراوەکە
9. بەشی 9: میرات — باوکی مێژوونووسیی کوردی
بەشی 1: سلێمانی — ئەو شارەی زاناکەی پێ گەیاند
محەمەد ئەمین زەکی لە 1880دا لە سلێمانی لەدایک بوو؛ ئەو شارە گەورەی باشووری کوردستان کە لە دامەزراندنیەوە لە سەدەی هەژدەهەمدا پایتەختی کولتووری و فکریی جیهانی کورد بووبوو. هەم فێرکردنی کلاسیکیی ئیسلامی و هەم خوێندنی عەلمانیی نوێی عوسمانیی وەرگرت و بۆ بەردەوامبوون لە خوێندن نێردرا بۆ ئەستەنبوڵ؛ ئەو ڕێڕەوەی گەنجە بەهرەمەندەکانی پارێزگا کوردییەکان لە ڕێگەیەوە دەیانتوانی بچنە ناو نخبەی سەربازی و کارگێڕیی عوسمانی.
بەشی 2: ئەفسەری عوسمانی — لە خوێندکاری سەربازییەوە بۆ کۆلێژی ئەرکان
زەکی ڕێڕەوێکی سەربازیی گرتەبەر و لە ناو ئەفسەرەکانی عوسمانیدا پلەی بەرز بووەوە، تا لە کاتی شەڕی جیهانیی یەکەمدا گەیشتە پلەی موقەدەم. لە کۆلێژی ئەرکانی عوسمانی لە ئەستەنبوڵ خوێندی. بۆ زەکی، خوێندنی سەربازی دەرفەتی دەستگەیشتنی بە ئەرشیف و کتێبخانە و تۆڕە فکرییەکانی پایتەختی عوسمانی دابین کرد. خوێنەرێکی تێرنەهاتوو، کەسێکی فرەزمان کە لە کۆتاییدا نۆ زمانی بە تەواوی فێر بوو، و پیاوێک بوو کە حەزەکەی بۆ زانین گەیشتبووە مێژووی گەلەکەی خۆی، کوردەکان، کە هەرگیز بە هیچ شێوەیەکی زانستیی ڕێکخراو نەنووسرابوو.
بەشی 3: ساڵانی توێژینەوە — بیست ساڵ لە ناو ئەرشیفەکانی ئەورووپا
لە نزیکەی 1900 تا 1919، زەکی پرۆژەیەکی سەربەخۆی بەرچاوی توێژینەوەی ئەنجام دا. لە کاتێکدا وەک ئەفسەرێکی عوسمانی خزمەتی دەکرد، هاوکات بەدوای سەرچاوەکانی مێژوویەکی زانستیی گەلی کورددا دەگەڕا؛ لە ئەرشیفە عوسمانییەکان کار دەکرد، نامەی لەگەڵ زانا ئەورووپییەکان دەگۆڕییەوە، تۆمارە مێژووییە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی بە عەرەبی و فارسی دەخوێندەوە و پێڕستی سەرچاوەیەکی کۆ دەکردەوە کە لە کۆتاییدا گەیشتە نزیکەی 250 سەرچاوە بە نۆ زمان. ئەم توێژینەوەیە بەبێ پاڵپشتیی دامەزراوەیی، بەبێ پۆستێکی زانکۆیی و بەبێ ژێرخانی توێژینەوەی ئەکادیمیی نوێ ئەنجام درا.
بەشی 4: ئاگری 1919 — مێژوویەک کە لە یادەوەرییەوە دووبارە بنیات نرایەوە
لە 1919دا، ماڵەکەی زەکی لە بەغدا تا بنەڕەت سووتا و سەرجەم ئەرشیفی توێژینەوەکەی لەناو برد؛ تێبینییەکان، ڕوونووسەکان، دەستنووسە کارییەکان و دەیان ساڵ کار و زانستی کۆکراوە. بۆ زۆربەی خەڵک ئەمە کۆتایی بە پرۆژەکە دەهێنا. بەڵام زەکی لە ماوەی دەیەی 1920ەکاندا بەرهەمەکەی لە یادەوەرییەوە دووبارە بنیات نایەوە، لە هەمان کاتدا کاری حکومیی لە دەوڵەتی نوێی عێراقدا گرتبووەبەر. ئەو ڕاستگۆییەی لە بەرهەمە بڵاوکراوەکەدا دانی بەم پرۆسەیەدا نا، بەوەی ئاماژەی بەو شوێنانە دەکرد کە دڵنیایی لە دووبارە بنیاتنانەوەکەیدا نەبوو، خۆی نیشانەی دەستپاکیی زانستییە.
بەشی 5: ئەو کتێبەی مێژووی کوردی گۆڕی — تاریخی کورد و کوردستان (1931)
تاریخی کورد و کوردستان لە 1931دا لە بەغدا بڵاو کرایەوە. بەرهەمەکە، دوو بەرگ بە کۆی زیاتر لە 600 لاپەڕە، شوێنی مێژووی کوردی لە سەردەمی کۆنەوە تا سەردەمی نوێ کەوت. ئەمە یەکەم جار بوو مێژوویەکی زانستی و پشتبەستوو بە سەرچاوەی گەلی کورد بە زمانی کوردی بنووسرێت. پێش زەکی، تەنها سەرچاوەی گەورەی پێشووتر شەرەفنامە بوو؛ تۆمارە مێژووییە فارسییەکەی سەدەی شانزەهەم کە شەرەفخانی بەدلیسی کۆی کردبووەوە. بەرهەمەکەی زەکی شتێکی جیاواز بوو: هەوڵێک بۆ جێبەجێکردنی ڕێبازەکانی توێژینەوەی نوێی مێژوویی بەسەر سەرجەم مەودای مێژووی کورددا.
بەشی 6: سیاسەتمەدارەکە — وەزیری بەرگری، پەرلەمانتار و داکۆکیکار
زەکی دوای وازهێنان لە خزمەتی سوپای عوسمانی لە 1923دا، لە ئەکادیمیای سەربازیی عێراق وانەی گوتەوە و دواتر چووە ناو کارگێڕیی مەدەنیی مانداتی بەریتانیا. لە 1928دا وەک وەزیری بەرگریی عێراق دیاری کرا؛ بەرزترین پۆستی وەزارەتی کە کەسایەتییەکی کورد لە دەوڵەتە نوێیەکەی عێراقدا پێی گەیشتبوو. چەندین خول وەک ئەندامی پەرلەمان بە نوێنەرایەتی سلێمانی کار کرد و لە کانوونی یەکەمی 1944 تا حوزەیرانی 1946 بە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران (سەرۆکی پەرلەمان) هەڵبژێردرا.
بەشی 7: فرەزمانەکە، شاعیرەکە و نیگارکێشەکە
محەمەد ئەمین زەکی تەنها مێژوونووس و سیاسەتمەدار نەبوو. هەروەها شاعیرێک بوو کە بە کوردی و عەرەبی دەینووسی، نیگارکێشێک بوو کە بەرهەمەکانی دیمەنەکانی ژیان و مێژووی کوردیان وێنا دەکرد، و زمانەوانێک بوو کە شارەزایی تەواوی لە نۆ زمان، کوردی، عەرەبی، تورکی، فارسی، فەڕەنسی، ئینگلیزی، ڕووسی، ئەڵمانی و ئیتاڵی، دەرفەتی دەستگەیشتنی بە مەودایەکی نائاسایی فراوانی سەرچاوەی ڕەسەن و دووەمی بۆ توێژینەوە مێژووییەکانی دابین دەکرد.
بەشی 8: یادداشتە قەدەغەکراوەکە — وتنی ڕاستی بەرامبەر بەڵێنە شکێنراوەکان
لە 1932دا، کاتێک عێراق خۆی بۆ وەرگرتن لە کۆمەڵەی نەتەوەکاندا ئامادە دەکرد، زەکی یادداشتێکی سەبارەت بە مافەکانی کورد پێشکەش بە حکومەتی عێراق کرد و ئەو بەڵێنانەی لە سەردەمی مانداتی بەریتانیادا درابوون و شکستی سیستەماتیکی جێبەجێکردنیانی بە بەڵگە تۆمار کرد. یادداشتەکە سەرکوت کرا. بەڵام هەر بڵاو دەبووەوە، وەک ئەوەی بەڵگەنامە سەرکوتکراوەکان هەمیشە بڵاو دەبنەوە، و وەک بەڵگەنامەیەکی ڕاستگۆیی و ئازایەتیی بەرچاو ماوەتەوە.
بەشی 9: میرات — باوکی مێژوونووسیی کوردی
محەمەد ئەمین زەکی لە 1948دا لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد. میراتەکەی بە پلەی یەکەم لەسەر تاریخی کورد و کوردستان دامەزراوە. ئەم بەرهەمە کە بۆ عەرەبی، ئینگلیزی و زمانەکانی دیکە وەرگێڕدراوە، هێشتا دەقی بنەڕەتیی مێژوونووسیی کوردییە؛ ئەو بەرهەمەی زانایانی دواتر لەسەری بنیات ناوە، مشتومڕیان لەگەڵ کردووە و فراوانیان کردووە، بەڵام هەرگیز نەیانتوانیوە پشتگوێی بخەن. مێژوونووسە کوردەکانی ئەمڕۆ، جا لە سلێمانی بن یان هەولێر یان لەندەن یان واشنتن، هێشتا لەو مەودایەدا کار دەکەن کە محەمەد ئەمین زەکی کردەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی محەمەد ئەمین زەکی
1880 — لە سلێمانی لەدایک بوو، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
1902 — لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی دەرچوو؛ پەیوەست بوو بە سوپای عوسمانی.
1914–1918 — لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا وەک ئەفسەرێکی عوسمانی خزمەتی کرد؛ گەیشتە پلەی موقەدەم.
1919 — ئاگر ماڵەکەی لە بەغدا و سەرجەم ئەرشیفی توێژینەوەکەی لەناو برد؛ دەستی بە دووبارە بنیاتنانەوە لە یادەوەرییەوە کرد.
1923 — وازی لە خزمەتی سوپای عوسمانی هێنا؛ وەک وانەبێژ پەیوەست بوو بە ئەکادیمیای سەربازیی عێراق.
1928 — وەک وەزیری بەرگریی پاشایەتیی عێراق دیاری کرا.
1931 — تاریخی کورد و کوردستانی لە بەغدا بڵاو کردەوە.
1932 — یادداشتە سەرکوتکراوەکەی سەبارەت بە مافەکانی کورد پێشکەش بە حکومەتی عێراق کرد.
کانوونی یەکەمی 1944 — بە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران (سەرۆکی پەرلەمان) هەڵبژێردرا.
تەممووزی 1948 — لە تەمەنی 68 ساڵیدا لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
1. زەکی، محەمەد ئەمین. تاریخی کورد و کوردستان. بڵاوکەرەوەی دار الاسلامی، بەغدا، 1931.
2. مەکدۆوڵ، دەیڤید. مێژوویەکی نوێی کوردەکان. ئای. بی. تاوریس، 1996.
3. جوەیدە، وەدیع. بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد. بڵاوکەرەوەی زانکۆی سیراکوز، 2006.
4. بروینەسەن، مارتین ڤان. ئاغا، شێخ و دەوڵەت. کتێبەکانی زێد، 1992.
5. بەدلیسی، شەرەفخان. شەرەفنامە. 1597؛ وەشانی نوێ، بڵاوکەرەوەی مازدا، 2005.
6. حەسەنپوور، ئەمیر. نەتەوەپەرستی و زمان لە کوردستان، 1918–1985. بڵاوکەرەوەی زانکۆی توێژینەوەی مەڵن، 1992.
7. سلەگێت، پیتەر. بەریتانیا لە عێراق: داڕشتنی پاشا و وڵات. ئای. بی. تاوریس، 2007.
8. کرەیەنبروک، فیلیپ جی. و سپێڕل، ستێفان (ئامادەکاران). کوردەکان: تێڕوانینێکی هاوچەرخ. ڕاوەتڵێج، 1992.
پرسیارە باوەکان
محەمەد ئەمین زەکی کێ بوو؟
محەمەد ئەمین زەکی (1880–1948) زانا و مێژوونووس و دەوڵەتمەدارێکی کوردی خەڵکی سلێمانی بوو. ئەفسەرێکی سوپای عوسمانی بوو کە گەیشتە پلەی موقەدەم و دواتر بوو بە وەزیری بەرگریی عێراق (1928) و سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران (1944–1946). بە شێوەیەکی گشتگیر وەک باوکی مێژوونووسیی کوردی دادەنرێت، چونکە یەکەم مێژووی زانستیی ڕێکخراوی گەلی کوردی بە زمانی کوردی نووسی.
تاریخی کورد و کوردستان چییە؟
لە 1931دا لە بەغدا بڵاو کرایەوە و مێژووە دوو بەرگە چارەنووسسازەکەی زەکییە سەبارەت بە گەلی کورد لە سەردەمی کۆنەوە تا سەردەمی نوێ. بە پشتبەستن بە نزیکەی 250 سەرچاوە بە نۆ زمان و بە نووسین بە کوردی، یەکەم مێژووی کوردی بوو کە بە زمانی کوردی و لەسەر بنەمای ئەکادیمی نووسرا. دوای شەرەفنامەی سەدەی 16 بە دووەمین گرنگترین سەرچاوەی مێژووی کورد دادەنرێت.
بۆچی محەمەد ئەمین زەکی ناچار بوو توێژینەوەکەی لە یادەوەرییەوە دووبارە بنیات بنێتەوە؟
لە 1919دا ئاگرێک ماڵەکەی لە بەغدا لەناو برد و سەرجەم ئەرشیفی توێژینەوەکەی سووتاند؛ نزیکەی دوو دەیە لە تێبینی، ڕوونووس و دەستنووس. لەبری وازهێنان لە پرۆژەکە، لە ماوەی دەیەی 1920ەکاندا بەرهەمەکەی لە یادەوەرییەوە دووبارە بنیات نایەوە، لە هەمان کاتدا لە حکومەتی عێراق خزمەتی دەکرد. بەرهەمەکەی کە لە 1931دا بڵاو کرایەوە بە ڕاستگۆیی دانی بەو سنووردارییانەدا نا کە ئەم ڕووداوە سەپاندبووی.