هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد چیرۆکێکە کە ڕەگی بە قووڵی لە مێژووی کورددا داکوتاوە و ڕۆحی خۆڕاگری و ئارەزووی دیاریکردنی چارەنووس دەنوێنێتەوە. لەم وتارەدا لە چوارچێوەی مێژوویی ئاڵۆز و پەرەسەندنی خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکۆڵینەوە و تیشک دەخەینە سەر کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییە کوردەکان، بزووتنەوەکان و گۆڕانکارییە کولتوورییەکان. گەڕانەکەمان هەوڵ دەدات تێگەیشتنێکی ورد لە کولتوور و میراتی کوردستان پێشکەش بکات و لە هەمان کاتدا ڕۆڵە کاریگەرەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پێکهێنانی دۆخی هاوچەرخدا ڕوون بکاتەوە.
پاشخانی مێژوویی کورد
کورد یەکێکە لە گەلە ڕەسەنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە مێژوو و کولتوورێکی دەوڵەمەند و فرەڕەنگ کە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. ئەوان بە سەرەکی لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا دەژین؛ ئەم ناوچانە پێکەوە ئەو هەرێمە پێک دەهێنن کە لە مێژوودا بە کوردستان ناسراوە. بە درێژایی مێژوو، کورد ئاستە جیاوازەکانی خۆبەڕێوەبردن و سەرکوتکردنی بەخۆوە بینیوە و زۆرجار ناچار بووە لە دۆخە جیوپۆلیتیکییە ئاڵۆزەکاندا مامەڵە بکات.
بیرۆکەی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەدەی 20دا، بە تایبەتی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، دەستی بە ڕوونبوونەوە کرد. پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا سەرەتا بەڵێنی دەوڵەتێکی تایبەتی بە کورد دا، بەڵام ئەمە بە خێرایی بە پەیماننامەکانی دواتر، بە تایبەتی پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا، لاواز کرا؛ ئەو پەیماننامەیە خواستەکانی کوردی پشتگوێ خست و خاکەکەی بەسەر دەوڵەتە هاوسێکاندا دابەش کرد.
بزووتنەوە مێژووییە سەرەتاییەکانی کورد
لە سەرەتای سەدەی 20دا شەپۆلێکی نەتەوەخوازی جیهانی گرتەوە و گرووپە ئەتنیکییە جیاوازەکانی هان دا هەوڵی دیاریکردنی چارەنووس بدەن. وەڵامی کورد بەهێز بوو؛ بزووتنەوە مێژووییە زۆرەکانی کورد و هەوڵە دیپلۆماسییەکان بەڵگەی ئەمەن. ڕاپەڕینی کورد لە تورکیا لە 1925دا، کە بە شۆڕشی شێخ سەعید ناسراوە، هەوڵێکی سەرەتایی گرنگ بوو بۆ سەلماندنی خۆبەڕێوەبردن. هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرکوت کرا، ئەم شۆڕشە دەستپێکی خەباتێکی بەردەوامی بۆ مافەکانی کورد نیشان دا.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان
چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کورد بەشێکی بنەڕەتیی ئەم خەباتە بوون و میراتەکانیان تا ئەمڕۆش دەنگ دەدەنەوە. بە تایبەتی، کەسانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی لە دەیەی 1920دا وەک سەرکردەی سەرەکی بۆ داواکردنی مافەکانی کورد دەرکەوتن. بزووتنەوەکانی بەرزنجی داواکارییەکانی کورد بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردنی ڕوون کردەوە. هەوڵەکانی بناغەیان بۆ تێکۆشانە سیاسییەکانی داهاتووی کورد دانا و ئیلهامیان بە نەوەکانی دواتر دا بۆ بەردەوامبوون لە هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردن.
گۆڕانکارییەکانی ناوەڕاستی سەدەی 20
دوای جەنگی جیهانیی دووەم، چوارچێوەی جیوپۆلیتیکی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕا. دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەو گرنگیدانە جیهانییەی دواتر بە مافەکانی مرۆڤ کرا، مەیدانێکی نوێی بۆ داواکارییەکانی کورد ڕەخساند. لە عێراق، هاتنە سەر دەسەڵاتی حیزبی بەعس بووە هۆی توندترکردنی سەرکوتکردنی کورد. ئەمەش گۆڕانێکی لە ستراتیژیی سەرکردە کوردەکاندا دروست کرد؛ لە ڕاپەڕینە پەرشوبڵاوەکانەوە بەرەو بزووتنەوە سیاسییە ڕێکخراوەکان ڕۆیشتن کە ئامانجیان بەدەستهێنانی پشتگیریی نێودەوڵەتی بوو.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
لەو سەردەمەدا، چەند کەسایەتییەکی گشتیی کورد دەرکەوتن کە دڵ و هزری گەلی کوردیان ڕاکێشا و سەرنجی نێودەوڵەتییان بۆ بارودۆخی ناخۆشی ئەوان ڕاکێشا. کەسایەتییەکانی وەک مەلا مستەفا بارزانی و جەلال تاڵەبانی ڕۆڵێکی گرنگیان لە پێشخستنی خواستەکانی کورددا گێڕا. بارزانی پارتی دیموکراتی کوردستانی (KDP) دامەزراند و داوای ماف و ئازادییەکانی کوردی دەکرد؛ تاڵەبانیش دواتر یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی (PUK) دامەزراند و چوارچێوەیەکی سیاسیی بۆ دیالۆگ و دانوستان ڕەخساند.
بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق
پاشخانی پڕئاژاوەی جەنگی ئێران و عێراق لە دەیەی 1980دا و جەنگی کەنداو لە سەرەتای دەیەی 1990دا، ڕێگای نوێیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق کردەوە. دوای لاوازبوونی ڕژێمی سەددام حسێن، گەلی کورد ئەو دەرفەتەی قۆستەوە بۆ سەلماندنی مافەکانی و خۆبەڕێوەبردنی خۆی. دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین لە باکووری عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، پێکهاتنی حکومەتی هەرێمی کوردستانی زیاتر ئاسان کرد.
دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان
تا کۆتایی دەیەی 1990، دەرکەوتنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە گەشتی بەرەو خۆبەڕێوەبردنی کورددا. حکومەتی هەرێم، بە ڕابەرایەتیی کەسایەتییە سیاسییە گرنگەکان، تەنها ئامانجی حوکمڕانی نەبوو، بەڵکو هەوڵی پاراستن و پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردستانیشی دەدا. ئەم چوارچێوە حکومییە ڕێگەی بە کورد دا سیاسەتە کۆمەڵایەتییە پێشکەوتووەکان جێبەجێ بکات، زمانی کوردی ببووژێنێتەوە و ڕێز لە ناسنامە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی بگرێت.
ڕۆڵی سەقامگیری و خەباتەکان لە بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن
هەرچەندە حکومەتی هەرێم ئاستێک لە سەقامگیریی لە ناوچەکەدا دروست کرد، دابەشبوونە ناوخۆییەکان و ململاێ سیاسییەکان تەحەددای گەورەیان دروست کرد. ململاێی دەسەڵات لە نێوان پارتی و یەکێتیدا بووە هۆی قۆناغەکانی ناکۆکی و پێکدادان؛ ئەمەش هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردنی یەکگرتووی کوردی ئاڵۆزتر کرد. سەرەڕای ئەم تەحەددایانە، حکومەتی هەرێم هەوڵی داوە سوود لە دۆخی نیوەخۆبەڕێوەبردنی خۆی وەربگرێت، گەشەپێدانی ئابووری پێش بخات و بە دیپلۆماسیی هەرێمی پەیوەندییە بەهێزترەکان لەگەڵ وڵاتە هاوسێکان دروست بکات.
دیپلۆماسیی کورد و بزووتنەوە مێژووییەکان
لە ساڵانی دواییدا، حکومەتی هەرێم ڕێبازی دیپلۆماسیی خۆی بەهێزتر کردووە و هاوپەیمانییەکانی هەم لە ئاستی هەرێمی و هەم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دروست کردووە. سەرکردە کوردەکان گرنگیی پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوویان بۆ داواکردنی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و پشتگیریی مافەکانی خۆبەڕێوەبردنیان ناسیوە. ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە عێراق لە 2017دا دەربڕینێکی بەرچاوی ئەم هەوڵە دیپلۆماسییە بوو و پشتگیریی فراوانی خەڵکی کوردی بەدەست هێنا، هەرچەندە ڕووبەڕووی دژایەتیی توندی حکومەتی عێراق و دەوڵەتە هاوسێکان بووەوە.
بووژانەوەی کولتووری لە کوردستان
لە نێو خەباتە سیاسییەکاندا، بووژانەوەیەکی بەرچاو لە کولتوور و میراتی کوردستاندا ڕوویداوە. ئەدەب، مۆسیقا و هونەرەکانی کوردی دەبووژێنەوە و زیادبوونی نرخدان بە ناسنامەی کوردی پشتگیرییان لێ دەکات. فێستیڤاڵە کولتوورییە جیاوازەکان بۆ ڕێزگرتن لە ئەدەب، فۆلکلۆر و مۆسیقای کوردی سەریان هەڵداوە و هەستی یەکگرتوویی و شانازی لە نێو گەلی کورددا پەرە پێ دەدەن. ئەم گەشە کولتوورییە هێمای خۆڕاگرییە لە نێو ناخۆشییەکاندا و وەک چرایەکی ڕێنما بۆ ئەو کوردانە خزمەت دەکات کە بۆ خۆبەڕێوەبردن تێدەکۆشن.
چاکسازییە پەروەردەییەکان و پاراستنی میرات
حکومەتی هەرێم چاکسازییە پەروەردەییەکانی خستووەتە پێشەوە کە ئامانجیان پاراستنی کولتووری کوردییە. دەستپێشخەرییەکانی گونجاندنی مێژوو و زمانی کوردی لە بەرنامەکانی خوێندنی قوتابخانەدا، هەوڵێکی فراوانتر دەنوێننەوە بۆ دڵنیابوون لەوەی نەوەکانی داهاتوو بە میراتە دەوڵەمەندەکەیانەوە پەیوەست بن. ئەم چاکسازییە پەروەردەییانە تەنها بۆ پاراستنی کولتوور گرنگ نین، بەڵکو بۆ بەهێزکردنی گەنجانی کوردیش پێویستن؛ سەرکردە پەروەردە دەکەن کە دەتوانن داواکردنی خۆبەڕێوەبردن و مافەکان بەردەوام بکەن.
ڕوانگە جیهانییەکان لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد
وەڵامی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە داواکارییەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن جیاواز بووە. هەندێک دەوڵەت پشتگیریی مافەکانی کوردیان کردووە، بەڵام هەندێکی دیکە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانیان لەگەڵ ئەو وڵاتانە خستووەتە پێشەوە کە دژایەتیی سەربەخۆیی کورد دەکەن. ئاڵۆزییە جیوپۆلیتیکییەکان وایان کردووە خواستەکانی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووس زۆرجار بە بەرژەوەندیی هێزە جیهانییەکانەوە گرێ بدرێن و دۆخێکی سەخت دروست بێت.
سەرەڕای ئەمە، دانپێدانان بە ڕۆڵی کورد لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و بەشداری لە سەقامگیریی ناوچەکەدا زیاد بووە، بە تایبەتی لە شەڕی دژی داعشدا. ئازایەتی و پابەندیی هێزە کوردییەکانی پێشمەرگە ڕێزی جیهانییان ڕاکێشاوە و بوونەتە خاڵێکی گرنگ بۆ دروستکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ وڵاتە ڕۆژئاواییەکان. ئەم بەشدارییە سەربازی و دیپلۆماسییانە گفتوگۆکانی دەربارەی خۆبەڕێوەبردنی کورد نوێ کردووەتەوە.
ڕوانین بۆ داهاتوو
داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد هێشتا نادیارە، بە سەرەکی بەهۆی گۆڕانی بەردەوامی دۆخی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. سەرەڕای ئەم تەحەددایانە، کورد لە هەوڵدان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیدا بەردەوام جێگیرە و هێز لە میراتە مێژووییە دەوڵەمەندەکەی و کولتوورە زیندووەکەی وەردەگرێت. ئەم گەشتە پڕە لە دووڕێیانی سەخت، بەڵام خۆڕاگریی گەلی کورد بەڵگەی ڕۆحە بەردەوامەکەیەتی.
ئەوەی لەم وتارەوە وەریدەگریت: پێشوازیکردن لە میراتی کورد
چیرۆکی خۆبەڕێوەبردنی کورد چیرۆکێکی ئاڵۆزی، خۆڕاگری و دەوڵەمەندیی کولتوورییە. کاتێک بیر لە چوارچێوەی مێژوویی و گۆڕانکارییە بەردەوامەکان دەکەینەوە، ڕوونە کە ڕێگای داهاتوو پێویستی بە یەکگرتوویی، دیپلۆماسیی ستراتیژی و پابەندبوون بە پاراستنی کولتوور و میراتە تایبەتەکەی کوردستان دەبێت. تێگەیشتن لە ڕۆڵە گرنگەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و ئەو بزووتنەوانەی ئیلهامیان پێ بەخشیوە، تێڕوانینێکی بەنرخ بۆ هەوڵە فراوانترەکانی خۆبەڕێوەبردن پێشکەش دەکات.
لە گەشتەکەت بەناو ئەم جیهانە دەوڵەمەندەدا، بیرت بێت نرخ بە بەشدارییە کولتوورییەکان بدەیت، خەبات و سەختییە ڕووبەڕووبووەکان بناسیت و لە چیرۆکی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان نزیک ببیتەوە. ئەم گێڕانەوانە تەنها بۆ تێگەیشتنی مێژوویی گرنگ نین، بەڵکو بۆ وێناکردنی داهاتوویەکیش پێویستن کە تێیدا خەونی خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینە ڕۆژێک بۆ گەلی کورد ببێتە ڕاستی.
پرسیارە باوەکان
پاشخانی مێژوویی کورد چییە؟
کورد یەکێکە لە گەلە ڕەسەنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە مێژوو و کولتوورێکی دەوڵەمەند کە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. بە سەرەکی لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا دەژین کە بە یەکەوە بە کوردستان ناسراون.
کام ڕووداوە گرنگەکان لە سەدەی 20دا کاریگەرییان لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد دانا؟
بیرۆکەی خۆبەڕێوەبردنی کورد دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەستی بە پێکهاتن کرد، بە تایبەتی لەگەڵ پەیماننامەی سیڤەر لە 1920دا، کە بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردی دا، بەڵام پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا ئەمەی لاواز کرد.
هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکان لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا کێ بوون؟
لە کەسایەتییە دیارەکان شێخ مەحموودی بەرزنجییە کە لە دەیەی 1920دا داوای مافەکانی کوردی دەکرد، هەروەها کەسایەتییە نزیکترەکانی سەردەمی ئێستا، وەک مەلا مستەفا بارزانی و جەلال تاڵەبانی، کە ڕۆڵی گرنگیان لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کورددا گێڕا.
حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) چییە؟
حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە کۆتایی دەیەی 1990دا دامەزرا و خاڵێکی وەرچەرخانی لە خۆبەڕێوەبردنی کورددا نیشان دا. ئامانجی پاراستن و پەرەپێدانی کولتووری کوردی و جێبەجێکردنی سیاسەتە کۆمەڵایەتییە پێشکەوتووەکان بوو.
تەحەدداکانی ئێستا و ئاسۆکانی داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد چین؟
داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد بەهۆی گۆڕانی دۆخی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێشتا نادیارە، بەڵام گەلی کورد بە پشتبەستن بە میراتە مێژووییەکەی و خۆڕاگریی کولتووریی خۆی، بەردەوام هەوڵی دیاریکردنی چارەنووس دەدات.