لە مێژووی کورددا ساتێک هەیە کە وەک دەربڕینی یەکلاکەرەوەی توانای سەربازیی کورد لە هەموو ساتەکانی تر بەرزتر دەوەستێت: شۆڕشی ئەیلوولی 1961، کاتێک ڕاپەڕینێکی کوردی لە شاخەکانی باکووری عێراقدا بۆ چواردە ساڵ سوپای عێراقی لە دۆخێکی بێ سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەدا ڕاگرت. ئەو پیاوەی لە ناوەندی ئەو ڕاپەڕینەدا بوو، ئەوەی پێشتر لە سێ ڕاپەڕیندا سەرکردایەتیی هۆزی بارزانی کردبوو، بۆ یەکێتیی سۆڤیەت دوور خرابووەوە، بە سەرکردایەتیی سەد و پەنجا پیاوی چەکدار بە شاخەکانی ئێراندا گەڕابووەوە و دواتر لە درێژترین و گرنگترین ماوەی بەرخۆدانی چەکداری ڕێکخراوی مێژووی نوێی کورددا سەرکردایەتیی گەلەکەی دەکرد، مستەفا بارزانی بوو. ئەو پێشمەرگەی هەتاهەتایی بوو؛ ئەو پیاوەی هەرگیز دەستی لە شەڕکردن هەڵنەگرت.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: هۆزی بارزانی و شاخەکانی بارزان
2. بەشی 2: ڕاپەڕینە سەرەتاییەکان؛ یەکەم وانەکانی بەرخۆدانی کورد
3. بەشی 3: کۆماری مەهاباد و دوورخستنەوە بۆ سۆڤیەت
4. بەشی 4: گەڕانەوە؛ ئەفسانەیەک بە شاخەکاندا دەگەڕێتەوە
5. بەشی 5: شۆڕشی ئەیلوول؛ چواردە ساڵ بەرخۆدانی کورد
6. بەشی 6: ڕێککەوتنی ئازار؛ بەیانییەکی فریودەر
7. بەشی 7: ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر؛ خیانەت و هەڵوەشانەوە
8. بەشی 8: تاراوگە، نەخۆشی و مردن لە واشنتن
9. بەشی 9: میرات؛ ئەو هێمایەی نەدەمرێت
10. بەشی 10: بنەماڵەی بارزانی؛ لە ڕاپەڕێنەرەوە بۆ سەرۆک
11. هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: هۆزی بارزانی و شاخەکانی بارزان
مستەفا بارزانی لە 1903دا لە گوندی بارزان، لە قەزای ڕەواندز لەو ناوچەیە لەدایک بوو کە ئەمڕۆ هەرێمی کوردستانی عێراقە. هۆزی بارزانی دەسەڵاتی بنەماڵەیەکی ئایینیی سۆفیی نەقشبەندی لەگەڵ نەریتە سەربازییەکانی هۆزە کوردە شاخاوییەکاندا کۆ دەکردەوە؛ بارزانییەکان بۆ چەندین نەوە شێخی تەریقەتەکەیان لە ناوچەکەدا پێگەیاندبوو. باوکی مستەفا، شێخ محەممەد، و برا گەورەکەی، شێخ ئەحمەد، هەردووکیان سەرکردایەتیی ڕاپەڕینیان دژی دەسەڵاتی بەریتانیا و پاشان عێراق کردبوو، و خودی مستەفا لە منداڵییەوە بەشداریی شەڕە هۆزەکییەکانی کردبوو. کاتێک لە کۆتایی دەیەی 1930دا بوو بە سەرۆکی هۆزی بارزانی، پێشتر ئەزموونی چەندین دەیەی لە سیاسەتی بەرخۆدانی کورددا وەرگرتبوو.
بەشی 2: ڕاپەڕینە سەرەتاییەکان؛ یەکەم وانەکانی بەرخۆدانی کورد
بارزانی لە ڕاپەڕینی 1931–1932دا دژی حکومەتی عێراق شەڕی کرد؛ پاشان لە 1943–1945دا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی خۆی کرد، کە تێیدا سوپای عێراق، سەرەڕای ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەردەوامەکان، نەیتوانی لە شاخەکانی بارزان دەریبکات. ئەو وانەیەی لە ڕاپەڕینە سەرەتاییەکانی وەریگرت، هەم ورەبەخش بوو هەم ئاگادارکەرەوە: کورد دەیتوانی لە شاخەکانی خۆیدا بە کاریگەری شەڕ بکات، بەڵام بێ پشتگیریی دەرەکی نەیدەتوانی بەرخۆدانێکی درێژخایەن بپارێزێت. ئەم هەژمارە ڕێڕەوی تەواوی ژیانی دواتری داڕشت.
بەشی 3: کۆماری مەهاباد و دوورخستنەوە بۆ سۆڤیەت
لە 1945دا بارزانی چووە ئێران و پەیوەندی بە کۆماری مەهابادەوە کرد؛ ئەو دەوڵەتە کوردییە کورتخایەنەی کە قازی محەممەد لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران لەژێر پاراستنی سۆڤیەت ڕایگەیاند. ئەو فەرماندەیی هێزە سەربازییەکانی کۆمارەکەی کرد، کە کاریگەرترین پێکهاتەی سەربازیی دەوڵەتە تازەکە بوون. کاتێک کۆمارەکە لە کۆتایی 1946دا ڕووخا و قازی محەممەد ئێعدام کرا، بارزانی ڕازی نەبوو خۆی بەدەستەوە بدات. لەبری ئەوە، شەڕکەرەکانی لە ڕێپێوانێکی ناوازەدا بە خاکی ئێراندا بەرەو باکوور برد، سنووری سۆڤیەتی بڕی و چووە تاراوگە لە یەکێتیی سۆڤیەت. یازدە ساڵ لەوێ مایەوە.
بەشی 4: گەڕانەوە؛ ئەفسانەیەک بە شاخەکاندا دەگەڕێتەوە
لە 1958دا، پاشایەتیی عێراق لە کودەتایەکی سەربازیدا بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم ڕووخێنرا؛ قاسم بانگهێشتی بارزانی کرد بگەڕێتەوە عێراق. لە تشرینی یەکەمی 1958دا گەیشتە بەغدا و خەڵکی کورد وەک قارەمانێک پێشوازییان لێ کرد. ئێستا پەنجا و پێنج ساڵ بوو، یازدە ساڵی لە تاراوگەی سۆڤیەت بەسەر بردبوو و لە نەبوونیدا بووبوو بە کەسایەتییەکی نزیک لە ئەفسانە؛ ئەو پێشمەرگەیەی هەرگیز خۆی بەدەستەوە نەدابوو، ئەو کوردەی بەرەنگاریی سوپاکانی کردبوو و کیشوەرەکانی بڕیبوو. گەڕانەوەکەی نزیکەی دەستبەجێ سیاسەتی کوردی گۆڕی.
بەشی 5: شۆڕشی ئەیلوول؛ چواردە ساڵ بەرخۆدانی کورد
شۆڕشی ئەیلوول لە 11ی ئەیلوولی 1961دا دەستی پێ کرد. هێزەکانی بارزانی، واتە پێشمەرگە، کۆنترۆڵی ناوچە شاخاوییە کوردییەکانیان گرت و بۆ چواردە ساڵ بەرامبەر هێرشە دووبارەکانی سوپای عێراق پاراستیان. خۆڕاگریی بەرخۆدانی کورد لە تەواوی شۆڕشی ئەیلوولدا مەزنترین دەستکەوتی بارزانی بوو وەک فەرماندەیەکی سەربازی. سوپای عێراق نەیدەتوانی لە شاخەکاندا شەڕکەرەکانی شکست بدات، بەڵام ئەوانیش نەیاندەتوانی کۆنترۆڵی خۆیان بۆ دەرەوەی ناوچە شاخاوییەکان بڵاو بکەنەوە. ململانێکە بوو بە جەنگێکی ماندووکردن، کە هیچ لایەک نەیدەتوانی تێیدا سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەدەست بهێنێت.
بەشی 6: ڕێککەوتنی ئازار؛ بەیانییەکی فریودەر
لە 1970دا حکومەتی بەعس و بارزانی گەیشتنە ڕێککەوتنێک: ڕێککەوتنی ئازار، کە بەڵێنی خودموختاریی کوردی لە ماوەی چوار ساڵدا دەدا. ئەمە گرنگترین دەستکەوتی سیاسیی ژیانی بارزانی و تاڵترین نائومێدییەکەی بوو. حکومەتی بەعس هەرگیز نیازی جێبەجێکردنی تەواوی ڕێککەوتنەکەی نەبوو؛ ماوە چوارساڵییەکە بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵی بەعس بەسەر ناوچە کوردییەکاندا بەکار هات، لە کاتێکدا وا دەردەکەوت کە بە نیازپاکی دانوستان دەکات. لە 1974دا، کاتێک پێشنیاری خودموختاریی حکومەت زۆر لە مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە کەمتر بوو، جەنگەکە دەستی پێ کردەوە.
بەشی 7: ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر؛ خیانەت و هەڵوەشانەوە
لە ئازاری 1975دا شای ئێران و سەددام حوسێن ڕێککەوتنی ئەلجەزائیریان واژۆ کرد، کە ناکۆکیی سنووری نێوان ئێران و عێراقی یەکلایی کردەوە. لە بەرامبەر سازشەکانی ئێران لەسەر ڕێڕەوی ئاوەکە، عێراق ڕازی بوو کۆتایی بە پشتگیریی ئۆپۆزسیۆنی کورد بدات؛ ئێرانیش ڕازی بوو کۆتایی بە پشتگیریی هێزەکانی بارزانی بدات. ڕێککەوتنەکە هەموو ئەوەی دا بە عێراق کە بۆ تێکشکاندنی ڕاپەڕینی کورد پێویستی پێ بوو، و ڕێککەوتنێکی سنووریی دا بە شا کە لە ئازادیی کورد زیاتر نرخی بۆ دادەنا. هێزەکانی بارزانی، کە لە ڕێگاکانی دابینکردن و خاکی ئێران بڕابوون، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا هەڵوەشانەوە. ئەمە کارەساتبارترین شکستی ژیانی بارزانی بوو.
بەشی 8: تاراوگە، نەخۆشی و مردن لە واشنتن
بارزانی بۆ تاراوگە چووە ویلایەتە یەکگرتووەکان و لەوێ چارەسەری شێرپەنجەی سییەکانی وەرگرت. لە 1ی ئازاری 1979دا لە نەخۆشخانەیەکی واشنتن کۆچی دوایی کرد، بێ ئەوەی هەرێمی کوردستان ببینێت یان گەڕانەوەی بنەماڵەکەی بۆ دەسەڵات لەو شاخانەدا ببینێت کە لێیان دەرکرابوو. تەمەنی حەفتا و پێنج ساڵ بوو. تەواوی ژیانی پێگەیشتوویی لە شەڕکردن، دانوستان، دوورخستنەوە و گەڕانەوەدا بەسەر بردبوو.
بەشی 9: میرات؛ ئەو هێمایەی نەدەمرێت
میراتی بارزانی ئاڵۆز، جێی مشتومڕ و مەزنە. وەک فەرماندەیەکی سەربازی نیشانی دا کە پێشمەرگەی کورد دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ شاخەکانی خۆی بەرامبەر تەواوی هێزی سوپای دەوڵەتێک بپارێزێت. وەک سەرکردەیەکی سیاسی نیشانی دا کە ئامانجە نەتەوەییەکانی کورد دەتوانرێت لە بزووتنەوەیەکی بەردەوامدا ڕێک بخرێن کە توانای دانوستان لەگەڵ دەوڵەتان و ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتیی هەبێت. شکستەکانی، واتە پشتبەستن بە هێزە دەرەکییەکان، دەسەڵاتی کەسی کە ڕێگری لە پەرەسەندنی دامەزراوە دیموکراتییەکان دەکرد و کارەساتی 1975، ئەوانیش بەشێکن لە میراتەکەی.
بەشی 10: بنەماڵەی بارزانی؛ لە ڕاپەڕێنەرەوە بۆ سەرۆک
ئەو نەریتە سیاسییەی مستەفا بارزانی دامەزراند، بنەماڵەکەی بەردەوامییان پێ داوە. کوڕەکەی، مەسعود بارزانی ، لە قەیرانەکانی دەیەی 1990دا، لەوانە جەنگی ناوخۆ لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانی، سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد و لە 2005ەوە وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان خزمەتی کرد. هەڵمەتی ئەنفالی 1986–1989، کە تێیدا سەددام حوسێن هەوڵی لەناوبردنی دانیشتووانی کوردی دا، سەدان گوندی بارزانی وێران کرد و هەزاران کەسی هۆزەکەی کوشت؛ ئەمە توندترین دەربڕینی ئەو نرخە بوو کە بارزانییەکان و گەلی کورد لەبەر بەرخۆدانەکەیان دایان.
خەباتە سەرەتاییەکان و ئیرادەی بەرخۆدان (1903–1945)
1903 — لەناو بەرخۆداندا لەدایک بوو: لە گوندی شاخاویی بارزان، لە قەزای ڕەواندز لە باکووری عێراق، لەدایک بوو. لە هۆزی بەرچاوی بارزانی هاتە دنیا؛ بنەماڵەیەک کە پێشتر بە قووڵی تێکەڵی خەبات دژی دەسەڵاتی عوسمانی و دواتر بەریتانیا بووبوو.
1931–1932 — یەکەم ڕاپەڕینەکان: لەگەڵ برا گەورەکەی، شێخ ئەحمەد بارزانی، لە یەکەم ڕاپەڕینی مەزنی بارزانی دژی حکومەتی عێراق و پشتگیرە بەریتانییەکانی سەردەمی ئینتدابدا چەکی هەڵگرت. ئەم ماوەیە لێهاتوویی لە شەڕی چریکی لە زەوییە شاخاوییە دژوارەکاندا تیژ کردەوە.
1943–1945 — هەنگاو بەرەو سەرکردایەتی: بارزانی سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی مەزنی خۆی دژی بەغدا کرد. بە بەکارهێنانی زەوییە دژوارەکانی شاخەکانی بارزان بۆ بەرژەوەندیی خۆی، هێزەکانی بە سەرکەوتوویی بەرەنگاریی سوپای عێراقیان کرد؛ دەریخستنیان نامومکین دەردەکەوت و ئەویان وەک فەرماندەیەکی بەهێزی سەربازی چەسپاند.
کۆماری مەهاباد و ڕێپێوانە درێژەکە (1946–1958)
1946 — بەرگریکاری مەهاباد: بارزانی چووە ئێرانی دراوسێ تا وەک فەرماندەی باڵای سەربازیی کۆماری مەهاباد خزمەت بکات؛ دەوڵەتێکی کوردیی کورتخایەن بە پشتگیریی سۆڤیەت. کاتێک کۆمارەکە ناچار ڕووخا و هێزە ئێرانییەکان نزیک بوونەوە، بارزانی ڕازی نەبوو خۆی بەدەستەوە بدات. لەبری ئەوە، 500 شەڕکەری دڵسۆزی پێشمەرگەی خۆی لە «ڕێپێوانێکی درێژ»ی ئەفسانەیی و زۆر دژواردا بە شاخەکاندا و بە بڕینی ڕووباری ئاراس بردە ناو یەکێتیی سۆڤیەت.
1946–1958 — تاراوگەی سۆڤیەت: بۆ زیاتر لە دەیەیەک بارزانی لە تاراوگەدا لە یەکێتیی سۆڤیەت ژیا. لەم ماوەیەدا سیاسەت و ستراتیژیی سەربازیی خوێند، پەیوەندیی لەگەڵ سەرکردە سۆڤیەتییەکان پێک هێنا و پەیوەندیی گرنگی لەگەڵ بازنە سیاسییە کوردییەکانی ناوخۆ پاراست؛ لە کاتێکدا دەیبینی کە پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) بە ناوی ئەوەوە پێک دەهات.
گەڕانەوە بۆ عێراق و شۆڕشی ئەیلوول (1958–1974)
تشرینی یەکەمی 1958 — گەڕانەوەیەکی سەرکەوتووانە: دوای شۆڕشی 14ی تەممووز، واتە کودەتای قاسم، کە پاشایەتیی عێراقی ڕووخاند، بارزانی بۆ گەڕانەوە بۆ عێراق بانگهێشت کرا. بە پێشوازییەکی قارەمانانە گەڕایەوە و بە فەرمی وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان ناسێنرا؛ لە سەرەتادا پەیوەندیی پتەوی لەگەڵ حکومەتە کۆمارییە تازەکە هەبوو.
11ی ئەیلوولی 1961 — شۆڕشی ئەیلوول دەست پێ دەکات: پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا زوو خراپ بوون، چونکە حکومەت ڕازی نەبوو مافێکی بەناوەڕۆک بە کورد بدات. بارزانی شۆڕشی ئەیلوولی دەست پێ کرد و سەرکردایەتیی خەباتێکی چەکداری مەزنی دەساڵەی کرد کە هێزی سەربازیی عێراقی ماندوو کرد.
ئازاری 1970 — ڕێککەوتنی ئازار: ڕاپەڕینەکە حکومەتی بەعسی ناچار کرد بێتە سەر مێزی دانوستان؛ حکومەتێک کە ئەوکات بە توندی لەژێر کاریگەریی سەددام حوسێنی گەنجدا بوو. بارزانی ڕێککەوتنێکی مێژوویی ئاشتیی بەدەست هێنا کە بەڵێنی خودموختاریی کورد، مافە زمانییەکان و بەشداری لە دەسەڵاتی سیاسی دەدا.
خیانەت، هەڵوەشانەوە و ساڵەکانی کۆتایی (1974–1979)
1974 — ڕێککەوتنەکە هەڵدەوەشێتەوە: بەعسییەکان جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی 1970یان دوا دەخست، بە تایبەتی سەبارەت بە شاری نەوتدارەکەی کەرکووک. دوای ئەوەی بەغدا یاسایەکی کەمکرایەوەی خودموختاریی پێشکەش کرد، بارزانی ڕەتی کردەوە و جەنگێکی دڕندانە و سەرتاسەری دەستی پێ کردەوە.
ئازاری 1975 — ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر: لە لێدانێکی وێرانکەری جیۆسیاسیدا، سەددام حوسێن و شای ئێران ڕێککەوتنی ئەلجەزائیریان واژۆ کرد و ناکۆکییە سنوورییەکانیان یەکلایی کردەوە. لە بەرامبەردا، ئێران بە پشتگیریی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەناکاو هەموو یارمەتییە سەربازی و لۆجستییەکانی بۆ بارزانی بڕی. بەبێ ڕێگای کراوەی دابینکردن، ڕاپەڕینی کورد نزیکەی بە شەوێک هەڵوەشایەوە.
1975–1979 — تاراوگە و نەخۆشی: بارزانی، کە شکست هێنابوو و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانی خیانەتیان لێ کردبوو، بە سنووردا هەڵهات بۆ ئێران. دواجار بۆ وەرگرتنی چارەسەری شێرپەنجەی سییەکان چووە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ساڵەکانی کۆتایی دوور لەو شاخانە بەسەر برد کە بۆیان شەڕی کردبوو.
1ی ئازاری 1979 — کۆتاییی سەردەمێک: مستەفا بارزانی لە نەخۆشخانەی زانکۆی جۆرجتاون لە واشنتن دی سی، لە تەمەنی حەفتا و پێنج ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی دواجار گەڕێنرایەوە کوردستان و ئەو هەر وەک کەسایەتییەکی هێمایی و یەکخەر لە مێژووی کورددا ماوەتەوە.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی مستەفا بارزانی
1903 — لە بارزان لەدایک بوو.
1946 — فەرماندەیی هێزەکانی کۆماری مەهاباد دەکات؛ تاراوگەی سۆڤیەت.
1958 — دەگەڕێتەوە عێراق؛ سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات.
1961–1975 — شۆڕشی ئەیلوول.
1975 — ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر؛ هەڵوەشانەوە؛ تاراوگە.
1ی ئازاری 1979 — لە واشنتن کۆچی دوایی دەکات.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
4. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
5. Hanna Batatu. The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq. Princeton University Press, 1978.
6. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
7. Eagleton, William Jr. The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, 1963.
8. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.
پرسیارە باوەکان
مستەفا بارزانی کێ بوو؟
مستەفا بارزانی (1903–1979) سەرۆکی هۆزی بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان بوو کە سەرکردایەتیی شۆڕشی ئەیلوولی چواردەساڵەی (1961–1975) کرد؛ درێژترین بەرخۆدانی چەکداری بەردەوامی کورد لە مێژووی نوێدا. وەک قارەمانە سەربازییە دامەزرێنەرەکەی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە عێراقدا ڕێزی لێ دەگیرێت.
شۆڕشی ئەیلوول چی بوو؟
شۆڕشی ئەیلوول، کە لە 11ی ئەیلوولی 1961دا دەستی پێ کرد، ڕاپەڕینی کورد بوو بە سەرکردایەتیی بارزانی کە بۆ چواردە ساڵ سوپای عێراقی لە دۆخێکی بێ سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەدا ڕاگرت. شەڕکەرە پێشمەرگەکان کۆنترۆڵی ناوچە شاخاوییە کوردییەکانیان کرد و بەرامبەر هێرشە دووبارەکانی سوپای عێراق مانەوە، تا ڕێککەوتنی ئەلجەزائیری 1975 ڕێگاکانی دابینکردنیان لە ئێرانەوە بڕی و بوو بە هۆی هەڵوەشانەوەی بزووتنەوەکە.
میراتی مستەفا بارزانی چی بوو؟
بارزانی نیشانی دا کە پێشمەرگەی کورد دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ شاخەکانی خۆی بەرامبەر سوپای دەوڵەتێک بپارێزێت، و ئامانجە نەتەوەییەکانی کورد دەتوانرێت لە بزووتنەوەیەکی بەردەوامدا ڕێک بخرێن کە توانای ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتیی هەبێت. کوڕەکەی، مەسعود بارزانی، بە سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان و خزمەتکردن وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان بەردەوامی بە نەریتە سیاسییەکەی دا.