وێنەیەک هەیە کە لە 1946 لە مەهاباد لە ئێران گیراوە، لە کۆرپەیەکی کورد کە لەو ماوە کورتەی بوونی کۆماری کوردستاندا لەدایک بووە. کۆرپەکە مەسعود بارزانییە، کوڕی مستەفا بارزانی؛ ئەو فەرماندە سەربازییەی هێزەکانی بەرگرییان لە تەنها کۆماری کوردی لە مێژوودا کرد. لەو بنەماڵەیەی لە جیهانی کوردیدا زۆرترین ئەفسانەی لە دەوردا دروست کراوە لەدایک بوو، لەو شوێن و کاتەی لە مێژووی کورددا زۆرترین بارە هێمایییەکەی هەبوو. هەموو ئەوەی دواتر هات، بە مانایەک، ئەنجامی ئەو دەستپێکە بوو: قورساییی ئەو میراتە و پرسیاری ئەوەی چی پێ بکات. وەڵامی مەسعود بارزانی، بە درێژایی هەشت دەیە مێژووی پڕ ئاژاوەی کورد، ئەوە بوو کە میراتەکە بەتەواویی قبووڵ بکات، بە پابەندییەکی تەواو نوێنەرایەتیی بکات و بیگەیەنێتە ئەنجامە لۆژیکییەکەی: ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی 2017 کە تێیدا گەلی کورد بە نەوەد و سێ لە سەد دەنگی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی خۆی دا.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: لەدایکبوون لە مەهاباد؛ قورساییی میراتێک
2. بەشی 2: گەورەبوون لە شاخەکان؛ منداڵییەکی پڕ بەرگری
3. بەشی 3: شۆڕشی ئەیلوول؛ کوڕی ژەنەڕاڵێک دەبێتە ژەنەڕاڵ
4. بەشی 4: میراتگرتنی پارتی؛ سەرکردایەتی دوای کارەسات
5. بەشی 5: هەڵمەتەکانی ئەنفال؛ ڕزگاربوون لە خراپترین دۆخ
6. بەشی 6: شەڕی ناوخۆ؛ تاریکترین بەش
7. بەشی 7: لەناو خۆڵەمێشەوە؛ بنیاتنانی حکومەتی هەرێم
8. بەشی 8: سەرۆکی هەرێمی کوردستان
9. بەشی 9: ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی؛ نەوەد و سێ لە سەد
10. بەشی 10: میرات؛ پارێزەری خەونەکە
بەشی 1: لەدایکبوون لە مەهاباد؛ قورساییی میراتێک
مەسعود بارزانی لە 16ی ئابی 1946 لە مەهاباد لە ئێران لەدایک بوو، لە لووتکەی کۆماری کوردستاندا. باوکی مستەفا فەرماندەییی هێزە سەربازییەکانی کۆمارەکەی دەکرد؛ خودی کۆمارەکە هەشت مانگ پێشتر لەلایەن قازی محەمەدەوە ڕاگەیەنرابوو. شاری مەهاباد بۆ ئەو ساڵە کورت و نائاسایییە پایتەختی تەنها دەوڵەتی کوردی لە مێژووی نوێدا بوو. مەسعود بارزانی وەک کوڕی بەناوبانگترین سەرکردەی سەربازیی کوردی ئەو سەدەیە هاتە دنیا، لە تەنها کۆماری کوردیدا کە هەرگیز بوونی هەبووبوو، لە سەروبەندی ڕووخانی ئەو کۆمارەدا.
کاتێک کۆمارەکە لە کانوونی یەکەمی 1946 ڕووخا و مستەفا بارزانی لە بری تەسلیمبوون شەڕکەرەکانی بەرەو باکوور لە سنووری سۆڤیەت تێپەڕاند، مەسعودی کۆرپە لەلایەن دایکی و ئەو بنەماڵەیەی لە عێراق مابووەوە بردرا. لەژێر سێبەری باوکێکی ئامادەنەبوو و ئەفسانەییدا گەورە بوو. مستەفا بۆ یازدە ساڵ لە تاراوگەی سۆڤیەتدا بوو. لە 1958 گەڕایەوە، ساڵی شۆڕشی عێراق. مەسعود دوازدە ساڵ بوو کاتێک دیسان باوکی بینییەوە، لە وڵاتێکدا کە خەریکی گۆڕانی خۆی بوو و لەگەڵ بزووتنەوەیەکی کوردیدا کە لە لێواری گەورەترین تاقیکردنەوەی خۆیدا بوو.
بەشی 2: گەورەبوون لە شاخەکان؛ منداڵییەکی پڕ بەرگری
پێگەیشتنی سیاسیی مەسعود بارزانی بەتەواویی لەناو پارتی و کولتووری بەرگریی چەکداریی کورددا ڕووی دا. لە هەرزەکاریدا پەیوەندیی بە ڕێکخراوی گەنجانی پارتییەوە کرد و کاتێک هێشتا لە بیستەکانی تەمەنیدا بوو بەشداریی ئۆپەراسیۆنەکانی پێشمەرگەی دەکرد. پەروەردەکەی پەروەردەی فەرماندەیەکی سەربازیی نەتەوەگەرای کورد بوو: شاخەکان، پێکهاتە سیاسییەکانی پارتی و ئەزموونی ڕاستەوخۆی شەڕ لەگەڵ دەوڵەتی عێراق. پیاوی شاخەکان بوو؛ دەسەڵاتی لە نەریتی ڕاستەوخۆ و کرداریی بەرگریی چەکداریی کوردەوە سەرچاوەی دەگرت، لە وەفاداریی کەسیی ئەو شەڕکەرانەوە کە بۆ چەندین نەوە لەژێر سەرکردایەتیی بنەماڵەکەیدا کاریان کردبوو، و لە ئازایەتیی جەستەییی خۆیەوە لە بارودۆخی شەڕی شاخدا.
بەشی 3: شۆڕشی ئەیلوول؛ کوڕی ژەنەڕاڵێک دەبێتە ژەنەڕاڵ
شۆڕشی ئەیلوول، ئەو ڕاپەڕینەی کورد کە لە 1961 دەستی پێ کرد و تا 1975 بەردەوام بوو، ئەزموونی دیاریکەری سەرەتای ژیانی کاریی مەسعود بارزانی بوو. لە سەرەتاوە لە شۆڕشەکەدا شەڕی کرد و ئەو ئەزموونە سەربازییە و دەسەڵاتە کەسییەی لەناو هێزەکانی پێشمەرگەدا بەدەست هێنا کە دەیکردە جێگرەوەی سروشتیی سەرکردایەتیی باوکی. شۆڕشەکە بە کارەساتی ئازاری 1975 کۆتایی هات، کاتێک ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان شای ئێران و سەددام حوسێن پشتیوانیی دەرەکیی بزووتنەوەی کوردی بڕی و تەواوی ڕاپەڕینەکە لە ماوەی چەند ڕۆژدا ڕووخا. مەسعود بارزانی ئەم ڕووخانەی بە ڕاستەوخۆ ئەزموون کرد. ئەم ئەزموونەی ڕووخانی تەواوی سەربازی، تێگەیشتنی لە پێگەی کورد بە شێوەیەک داڕشت کە کاریگەریی لە هەموو ژیانی کاریی دواتریدا هەبوو.
بەشی 4: میراتگرتنی پارتی؛ سەرکردایەتی دوای کارەسات
مستەفا بارزانی لە 1ی ئازاری 1979 لە واشنتن دی سی، لە تاراوگە، بە شێرپەنجەی سی مرد. مەسعود بارزانی سەرکردایەتیی پارتیی گرتە دەست، بەڵام ئەو حیزبەی بە میراتی گرتبوو تێکشکابوو. هێزە سەربازییەکەی لە 1975 لەناو چووبوو. سەرکردایەتییەکەی لە تاراوگەدا بوو. لە دەیەی دواتردا پارتیی لە بنەڕەتەوە بنیات نایەوە، ئۆپەراسیۆنە چەکدارییەکانی لە شاخە کوردییەکانی باکووری عێراق دەست پێ کردەوە، هاوپەیمانیی نوێی بنیات نا؛ لەوانە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و زۆرجار دوودڵانە لەگەڵ ئێران کە ئێستا خۆی لە شەڕدا بوو لەگەڵ عێراق؛ و ڕێکخراوێکی سەربازی و سیاسیی پێک هێنا کە توانای بەرگریی بەردەوامی هەبوو.
بەشی 5: هەڵمەتەکانی ئەنفال؛ ڕزگاربوون لە خراپترین دۆخ
لە هەڵمەتی ئەنفالی 1986–1989دا سەددام حوسێن هەوڵی دا کێشەی کورد بۆ هەمیشە چارەسەر بکات. هەڵمەتەکە، کە عەلی حەسەن ئەلمەجید (عەلی کیمیایی) بەڕێوەی دەبرد، چەکی کیمیاییی دژی مەدەنییە کوردەکان بەکار هێنا، بە شێوەیەکی سیستەماتیک گوندە کوردییەکانی وێران کرد، دانیشتووانی گوندنشینی کوردی بەزۆر ڕاگوێزە کرد و لەنێوان 100,000 و 182,000 پیاو و ژن و منداڵی کوردی کوشت. لە 16ی ئازاری 1988 بە چەکی کیمیایی هێرش کرایە سەر گوندی هەڵەبجە و لە یەک ڕۆژدا لەنێوان 3,500 و 5,000 کەس کوژران؛ گەورەترین هێرشی چەکی کیمیایی دژی مەدەنییەکان لە مێژوودا. ئەنفال بە تایبەتی خاکی ژێر کۆنترۆڵی پارتیی کردە ئامانج، ناوچەی بارزان و پارێزگای دهۆک. مەسعود بارزانی ڕزگاری بوو و دەستی کرد بە ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ بەڵگەکانی ئەنفال.
بەشی 6: شەڕی ناوخۆ؛ تاریکترین بەش
شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی لە 1994–1998 تاریکترین بەشی مێژووی هەرێمی کوردستان بوو. بڕیاری مەسعود بارزانی لە 1996 بۆ بانگهێشتکردنی هێزەکانی حکومەتی عێراق بۆ ناو هەرێم، بۆ یارمەتییدانی پارتی دژی یەکێتی، جێگەی زۆرترین ناکۆکیی ژیانی سیاسیی ئەوە. هێزەکانی عێراق بۆ ماوەیەکی کورت دووبارە چوونە ناو خاکی کوردی کە لەژێر پاراستنی نێودەوڵەتیدا بوو و ڕێگەیان بە پارتی دا پێش کشانەوە هەولێر بگرێتەوە. هەنگاوەکە لە ڕووی سەربازییەوە سەرکەوتوو بوو، بەڵام زیانی بە پێگەی نێودەوڵەتیی بارزانی گەیاند. ڕێککەوتنی واشنتنی 1998 لە کۆتاییدا کۆتایی بە ململانێکە هێنا.
بەشی 7: لەناو خۆڵەمێشەوە؛ بنیاتنانی حکومەتی هەرێم
دوای ڕووخانی سەددام حوسێن لە 2003 و چەسپاندنی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە دەستووری عێراقی 2005دا، هەرێمی کوردستان چووە خۆشگوزەرانترین و جێگیرترین قۆناغی خۆی. داهاتی نەوت بە لێشاوی هات. شارەکان بنیات نرانەوە. وەبەرهێنانی بیانی هات. حکومەتی هەرێم لە عێراقێکی پڕ ئاژاوەدا بوو بە دوورگەیەکی جێگیری و خۆشگوزەرانیی ڕێژەیی. مەسعود بارزانی لە 2005ەوە وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان کاری کرد. ئیدارەکەی دەستکەوتی ڕاستەقینەی هەبوو؛ بنیاتنانەوە، ئاسایش و توانای دامەزراوەیی؛ لە پاڵ شکستە ڕاستەقینەکاندا: سیاسەتی ئیمتیازدان بە لایەنگران، گەندەڵی و چەسپاندنی زاڵبوونی پارتی، کە نەوشیروان مستەفای هان دا گۆڕان دامەزرێنێت.
بەشی 8: سەرۆکی هەرێمی کوردستان
مەسعود بارزانی لە 2005ەوە تا 2017 پۆستی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستانی لە دەستدا بوو؛ زیاتر لەو ماوەیەی هەر مانداتێکی دەستووری ڕێگەی پێ دەدا، ڕاستییەک کە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر جێگەی ناکۆکی دەبوو. ناکۆکییە یاسایی و دەستوورییەکانی دەوروبەری بەردەوامبوونی سەرۆکایەتییەکەی، لە 2015 قەیرانێکی سیاسییان دروست کرد، کاتێک پەرلەمانی هەرێم هەوڵی سنووردارکردنی دەسەڵاتەکانی دا و لە کۆتاییدا ڕێگریی لێ کرد بچێتە ناو هەولێر. ئەم گرژییە دامەزراوەییانە ئەو کێشە پێکهاتەیییە قوڵترەیان دەنوێند کە دوو حیزبی زاڵ هەموو دامەزراوەکانی دەوڵەت کۆنترۆڵ دەکەن؛ هەمان ئەو سیستەمەی بزووتنەوەی گۆڕانی نەوشیروان مستەفا خستبوویە بەر ڕەخنە.
بەشی 9: ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی؛ نەوەد و سێ لە سەد
لە 25ی ئەیلوولی 2017، هەرێمی کوردستان ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی ئەنجام دا. نەوەد و سێ لە سەدی دەنگدەران پشتیوانیی سەربەخۆیییان کرد. ئەمە دراماتیکترین کردەی سیاسی لە مێژووی هەرێمی کوردستان بوو و بەدیهاتنی ئەوەی مەسعود بارزانی ژیانی بۆ تەرخان کردبوو: دەربڕینێکی دیموکراتیی ئارەزووی گەلی کورد بۆ دەوڵەتێکی خۆی. لێکەوتەکان وێرانکەر بوون: ئێران، تورکیا و حکومەتی عێراق وەڵامەکەیان هاوئاهەنگ کرد. هێزەکانی عێراق لە تشرینی یەکەمی 2017 کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانیان گرتەوە. ئابووریی هەرێم بە داخستنی سنوورەکان ڕووخا. مەسعود بارزانی لە تشرینی دووەمی 2017 لە سەرۆکایەتی دەستی لە کار کێشایەوە.
بەشی 10: میرات؛ پارێزەری خەونەکە
میراتی مەسعود بارزانی میراتی پیاوێکە کە تەواوی ژیانی بۆ یەک پرس تەرخان کرد: دەوڵەتداربوونی کورد. لە تەنها کۆماری کوردیدا لەدایک بوو کە هەرگیز بوونی هەبووبوو. منداڵییەکەی لە شاخەکان بەسەر برد. لە شۆڕشی ئەیلوول شەڕی کرد. لە ئەنفال ڕزگاری بوو. دوای ڕووخانی کارەساتباری پارتی لە 1975، حیزبەکەی بنیات نایەوە. گەلەکەی لە شەڕی ناوخۆ و بنیاتنانەوەی دوای 2003دا سەرکردایەتیی کرد. لە 2017 ئەوانی گەیاندە دەروازەی دەوڵەتداربوون و سەیری داخستنی دەرگاکەی کرد. ئەو خەونەی هەڵیگرت تەنها خەونی ئەو نییە، بەڵام لە هەر کەسایەتییەکی دیکەی نەوەکەی درێژتر و بە بەردەوامییەکی زیاتر هەڵیگرت. هەر سەرکردەیەکی سیاسیی کوردی دوای ئەوان کە باس لە دەوڵەتداربوون دەکات، لەو بۆشایییەدا ڕاوەستاوە کە مستەفا و مەسعود بارزانی دروستیان کرد.
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
16ی ئابی 1946 — لە مەهاباد لە ئێران، لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا، لەدایک دەبێت.
1958 — مستەفا بارزانی لە تاراوگەی سۆڤیەت دەگەڕێتەوە؛ مەسعود دیسان بە باوکی دەگاتەوە.
1961–1975 — شۆڕشی ئەیلوول؛ مەسعود لەگەڵ هێزەکانی پێشمەرگە شەڕ دەکات.
ئازاری 1975 — ڕێککەوتنی جەزائیر؛ ڕووخانی ڕاپەڕینی کورد؛ تاراوگە.
1ی ئازاری 1979 — مستەفا بارزانی لە واشنتن دەمرێت؛ مەسعود سەرکردایەتیی پارتی بە میرات دەگرێت.
1986–1989 — هەڵمەتی ئەنفال؛ هێرشی کیمیایی بۆ سەر هەڵەبجە (16ی ئازاری 1988).
1991 — ڕاپەڕینی کورد؛ حکومەتی هەرێم دادەمەزرێت.
1994–1998 — شەڕی ناوخۆی پارتی و یەکێتی؛ ڕێککەوتنی واشنتن کۆتایی بە ململانێکە دەهێنێت.
2005 — بە یەکەم سەرۆکی هەرێمی کوردستان هەڵدەبژێردرێت.
25ی ئەیلوولی 2017 — ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی: 93% دەنگ بۆ دەوڵەتداربوونی کورد.
تشرینی یەکەمی 2017 — هێزەکانی عێراق کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان دەگرنەوە.
تشرینی دووەمی 2017 — لە پۆستی سەرۆک دەست لە کار دەکێشێتەوە.
سەرچاوەکان
1. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy. Routledge, 2003.
2. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds. 1993.
3. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
4. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press, 2006.
5. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
6. Natali, Denise. The Kurds and the State. Syracuse University Press, 2005.
7. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
8. Gunter, Michael M. The Kurds Ascending. Palgrave Macmillan, 2008.
پرسیارە باوەکان
مەسعود بارزانی کێیە؟
مەسعود بارزانی (لەدایکبووی 1946) کوڕی مستەفا بارزانی و سەرکردەی پارتی دیموکراتی کوردستانە. لە 2005ەوە تا 2017 وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق کاری کرد و سەرکردایەتیی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی 2017ی کرد کە تێیدا 93%ی دەنگدەران پشتیوانیی دەوڵەتداربوونی کوردیان کرد. ئەو کەسایەتییە سیاسییە زاڵەکەی سەردەمی دوای 2003ی هەرێمی کوردستانە.
هەڵمەتی ئەنفال چی بوو؟
هەڵمەتی ئەنفال (1986–1989) هێرشی جینۆسایدیی سەددام حوسێن بۆ سەر گەلی کورد بوو، بە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، ئێعدامی بەکۆمەڵ و ڕاگوێزەکردنی بەزۆر. لەنێوان 100,000 و 182,000 کورد کوژران. نەنگینترین تاکە هێرش، هێرشی چەکی کیمیایی بۆ سەر هەڵەبجە بوو لە 16ی ئازاری 1988، کە 3,500–5,000 مەدەنیی کوشت. خاکی پارتی لە باکووری عێراق یەکێک بوو لە ئامانجە سەرەکییەکان.
ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی 2017 بۆچی سەری نەگرت؟
سەرەڕای دەنگی بەڵێی 93%، ڕیفراندۆمەکە ڕووبەڕووی دژایەتییەکی دەستبەجێ و هاوئاهەنگی ئێران و تورکیا و حکومەتی عێراق بووەوە. هێزەکانی عێراق لە ماوەی چەند هەفتەی دوای ئەنجامەکەدا کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانیان گرتەوە. حکومەتی هەرێم داهاتی حیاتیی نەوت و دەستگەیشتن بە سنوورەکانی لەدەست دا، کە بووە هۆی ڕووخانی ئابوورییەکەی. کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دانپێدانان بە ئەنجامەکەی ڕەت کردەوە و مەسعود بارزانی لە تشرینی دووەمی 2017 لە سەرۆکایەتی دەستی لە کار کێشایەوە.