لە 22ی کانوونی دووەمی 1946، لە شاری مەهاباد لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، دادوەر و سەرکردەیەکی ئایینیی کورد بە ناوی قازی محەمەد چووە سەر سەکۆیەکی دارین لە بەردەم ئەو خەڵکەی لە مەیدانی چوارچرا کۆ ببوونەوە و ڕاگەیەندراوێکی بە دەنگی بەرز خوێندەوە کە لە ماوەی چەند مانگ کۆبوونەوەی نهێنی، نامەگۆڕینەوەی مەترسیدار و حیسابی سیاسیی ورددا داڕێژرابوو. ڕاگەیەندراوەکە دامەزراندنی کۆماری کوردستانی ڕاگەیاند؛ یەکەمین و، وەک مێژوو دواتر دەری خست، تەنها کۆماری کوردی لە مێژوودا.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: مەهاباد و نەریتی کوردیی باکووری ڕۆژئاوای ئێران
2. بەشی 2: بنەماڵەی قازی؛ دەسەڵاتی ئایینی و هێزی سیاسی
3. بەشی 3: جەنگی جیهانیی دووەم و دەرفەتی سۆڤیەت
4. بەشی 4: حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران
5. بەشی 5: کۆماری مەهاباد؛ بنیاتنانی دەوڵەتێک لە ساڵێکدا
6. بەشی 6: ڕووخان؛ کاتێک چەترەکەی سۆڤیەت داخرا
7. بەشی 7: دەستگیرکردن، دادگایی و سێدارە
8. بەشی 8: میرات؛ ئەو سەرۆکەی مەرگی لە بری تاراوگە هەڵبژارد
9. خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: مەهاباد و نەریتی کوردیی باکووری ڕۆژئاوای ئێران
مەهاباد، کە بە ساوج بوڵاغیش ناسراوە و کوردەکانی ناوچەکە بە سابڵاخ دەیناسن، شارێکە لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای ئێرانە، لە دڵی ناوچە بەرزە کوردنشینەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران. ناوچەکە بۆ چەندین هەزار ساڵ بەشێک لە جیهانی کوردی بووە و دانیشتووانەکەی ناسنامەیەکی کولتووری و زمانیی جیاوازیان لە بەرامبەر شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریی ئێرانی، عوسمانی و سەفەویدا پاراستبوو. تا سەرەتای سەدەی بیستەم، مەهاباد ناوەندی کولتووری و بازرگانیی کوردانی ئێران بوو، بە نەریتی زانستی ئایینی، چالاکیی بازرگانی و هۆشیارییەکی کوردی کە لە فشارە ناوەندگەرایەکانی سەردەمی قاجار و سەرەتای سەردەمی پەهلەوی ڕزگاری ببوو.
بەشی 2: بنەماڵەی قازی؛ دەسەڵاتی ئایینی و هێزی سیاسی
قازی محەمەد لە 1893 لە ناو بەناوبانگترین بنەماڵەی مەهاباددا لەدایک بوو. قازییەکان، کە ئەم نازناوە بە مانای دادوەرە، بۆ چەندین نەوە وەک سەردادوەرە ئیسلامییەکانی ناوچەی مەهاباد کاریان کردبوو و دەسەڵاتی ئایینییان بە ئەرکی دادوەری و نفووزی سیاسییەوە تێکەڵ دەکرد، بەو شێوەیەی لە بنەماڵە ئایینییە کوردەکانی سەرانسەری ناوچەکەدا تایبەتمەند بوو. قازی محەمەد لە فیقهی ئیسلامیدا خوێند و بە شوێن بنەماڵەکەیدا چووە پیشەی دادوەری؛ وەک قازیی مەهاباد کاری دەکرد و لە هەمان کاتدا هۆشیاریی سیاسی و تواناکانی ڕێکخستنی پەرە پێ دەدا، کە دەیانکردە دامەزرێنەری چاوەڕواننەکراوی کۆمارێک.
بەشی 3: جەنگی جیهانیی دووەم و دەرفەتی سۆڤیەت
جەنگی جیهانیی دووەم دیمەنی ستراتیژیی ئێرانی گۆڕی و ئەو بارودۆخەی دروست کرد کە کۆماری مەهابادی کردە شتێکی مومکین. داگیرکردنی باکووری ڕۆژئاوای ئێران لەلایەن سۆڤیەتەوە لە 1941، ناوچەیەکی دروست کرد کە تێیدا دەسەڵاتی حکومەتی ئێران تا ڕادەیەکی زۆر ڕاگیرابوو و پاراستنی سۆڤیەت بۆ ئەو گرووپانە بەردەست بوو کە ئامادە بوون لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی سۆڤیەتدا هاوڕێڕەو بن. قازی محەمەد بە لێهاتوویییەکی سیاسیی نائاسایی مامەڵەی لەگەڵ ئەم بارودۆخەدا کرد؛ پەیوەندی لەگەڵ نوێنەرانی سۆڤیەتدا دروست دەکرد و لە هەمان کاتدا بەرنامەیەکی نەتەوەییی کوردی پەیڕەو دەکرد کە زۆر لەوە تێدەپەڕی کە سۆڤیەتییەکان لە سەرەتادا لە خەیاڵیاندا بوو.
بەشی 4: حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران
لە ئابی 1945، قازی محەمەد حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI)ی دامەزراند؛ یەکەم حیزبی سیاسیی فەرمیی کورد لە ئێران. حیزبەکە بەرنامەیەکی مافە کولتووری و زمانییەکانی کوردی لەگەڵ بەرنامەیەکی سۆسیال دیموکراتیدا تێکەڵ دەکرد، کە هەم ئاواتە نەتەوەییە کوردییەکانی ئەندامەکانی و هەم زاراوە سیاسییەکانی سەردەمی سۆڤیەتی دەنوێند، کە حیزبەکە ناچار بوو لە چوارچێوەیاندا کار بکات. دامەزراندنی حیزبەکە بە خۆی گرنگ بوو: نوێنەرایەتیی یەکەم هەوڵی ڕێکخستنی ژیانی سیاسیی کورد لە ئێران لە ڕێگەی پێکهاتەی حیزبێکی سیاسیی نوێوە دەکرد.
بەشی 5: کۆماری مەهاباد؛ بنیاتنانی دەوڵەتێک لە ساڵێکدا
لە 22ی کانوونی دووەمی 1946، قازی محەمەد لە مەیدانی چوارچراوە کۆماری کوردستانی ڕاگەیاند. ئەنجومەنی هەرێمی ئەوی بە سەرۆکی کۆمارە نوێیەکە هەڵبژارد. لەناو ئەو خاکە بچووکەی کە کۆمارەکە کۆنترۆڵی دەکرد، بە سەرەکی ناوچەی مەهاباد، دامەزراوەگەلێکی بنیاتی نا کە هەوڵێکی ڕاستەقینەیان بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی کارا دەنوێند: کابینەیەک، سوپایەکی نەتەوەیی، خوێندن و پەخش بە زمانی کوردی، چاپەمەنییەکی کوردیزمان و پێکهاتەیەکی ئیداری کە جێگەی فەرمانڕەواییی پارێزگاییی ئێرانی گرتەوە.
فەرماندەییی سوپای کۆمارەکە لە دەستی مستەفا بارزانیدا بوو، کە بە چەند سەد شەڕکەری پێشمەرگەوە لە عێراقەوە سنووری ئێرانی بڕیبوو. هێزەکانی بارزانی کاراترین بەشی سەربازیی کۆمارەکە بوون، بەڵام لە هەمان کاتدا پشتبەستنی بنەڕەتیی کۆمارەکەیان بە پشتیوانیی دەرەکی دەنوێند. قازی محەمەد لەم پشتبەستنە تێدەگەیشت. دەیزانی بەبێ پاراستنی سۆڤیەت، سوپای ئێران دەتوانێت مەهاباد بگرێتەوە. هیوای ئەوەی هەبوو کە بارودۆخی سیاسیی نێودەوڵەتی بەردەوام ئەو چەترە دابین بکات کە کۆمارەکەی مومکین کردبوو.
بەشی 6: ڕووخان؛ کاتێک چەترەکەی سۆڤیەت داخرا
کشانەوەی سۆڤیەت لە ئێران لە ئایاری 1946، لەژێر فشاری ئەمریکا و لە بەرامبەر ئیمتیازی نەوتیدا، ئەو پاراستنەی لابرد کە کۆمارەکەی مومکین کردبوو. حکومەتی ئێران دەستی بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی کرد بۆ گرتنەوەی ئەو ناوچانەی سۆڤیەت داگیری کردبوون، لەوانە مەهاباد. تا تشرینی دووەمی 1946، سەربازانی ئێران لە شارەکە نزیک دەبوونەوە. قازی محەمەد بڕیارە چارەنووسسازەکەی دا: هەڵنەدەهات. ڕێگەیەکی هەڵهاتنی پێشکەش کرابوو و ڕەتی کردبووەوە. دەمایەوە و لێکەوتەکان قبووڵ دەکرد. بارزانی لەگەڵ شەڕکەرەکانیدا لە بری تەسلیمبوون بە هێزەکانی ئێران، سنووری بڕییەوە بەرەو یەکێتیی سۆڤیەت.
بەشی 7: دەستگیرکردن، دادگایی و سێدارە
کاتێک دەسەڵاتدارانی ئێران لە کانوونی یەکەمی 1946 مەهاباد گرتەوە، قازی محەمەدیان دەستگیر کرد. لە دادگایەکی سەربازی لە مەهاباد بە تۆمەتی خیانەت و یاخیبوون دژی دەوڵەتی ئێران دادگایی کرا. دادگاییەکە کورت بوو و ئەنجامەکە لە پێشەوە دیاری کرابوو. بە تاوانبار دانرا و حوکمی مەرگی بەسەردا درا. لە 31ی ئازاری 1947، قازی محەمەد لەگەڵ براکەی سەدری قازی و ئامۆزاکەی سەیفی قازی لە مەیدانی چوارچرا هەڵواسران؛ هەمان ئەو مەیدانەی چواردە مانگ پێشتر لێوە کۆمارەکەی ڕاگەیاندبوو.
بەشی 8: میرات؛ ئەو سەرۆکەی مەرگی لە بری تاراوگە هەڵبژارد
قازی محەمەد وەک سەرۆکی تەنها کۆماری کوردی لە مێژوودا، دامەزرێنەری حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و ئەو پیاوەی بڕیاری دا لەگەڵ گەلەکەیدا بمرێت لە بری ئەوەی بۆ تاراوگە هەڵبێت، لە بیر ماوەتەوە. بڕیارەکەی بۆ مانەوە لە مەهاباد، کاتێک دەیتوانی هەڵبێت، ناوەڕۆکی میراتەکەیەتی: لە سەرکردەیەکی سیاسیی کە نەیتوانیبوو کۆمارەکەی پێکەوە ڕابگرێت، گۆڕی بۆ شەهیدێک کە فیداکارییەکەی کێشێکی ئەخلاقیی بە پرسی کورد بەخشی کە هەرگیز کاڵ نەبووەتەوە. بزووتنەوەی نەتەوەییی کوردی ئێران لە 1947ەوە بە بەردەوامی پشت بە یادەوەریی ئەو بەستووە.
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1893 — لە مەهاباد لەناو بنەماڵە بەناوبانگەکەی قازیی دادوەرانی ئیسلامیدا لەدایک دەبێت.
1941 — داگیرکردنی باکووری ڕۆژئاوای ئێران لەلایەن سۆڤیەتەوە دەرفەتی سیاسی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دروست دەکات.
ئابی 1945 — حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) دادەمەزرێنێت.
22ی کانوونی دووەمی 1946 — لە مەیدانی چوارچراوە کۆماری کوردستان ڕادەگەیەنێت؛ بە سەرۆک هەڵدەبژێردرێت.
کانوونی دووەم–تشرینی دووەمی 1946 — کۆمارەکە بەڕێوە دەبات؛ دامەزراوەی کوردیزمان دادەمەزرێنێت؛ فەرماندەییی هێزەکانی مستەفا بارزانی دەکات.
ئایاری 1946 — کشانەوەی سۆڤیەت لە ئێران پاراستنی کۆمارەکە لادەبات.
کانوونی یەکەمی 1946 — هێزەکانی ئێران مەهاباد دەگرنەوە؛ قازی محەمەد دەستگیر دەکرێت؛ هەڵهاتن ڕەت دەکاتەوە.
31ی ئازاری 1947 — لە مەیدانی چوارچرا، هەمان شوێنی ڕاگەیاندنی کۆمارەکە، بە هەڵواسین ئێعدام دەکرێت.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی قازی محەمەد
1893 — لە مەهاباد لەدایک دەبێت.
1945 — حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران دادەمەزرێنێت.
22ی کانوونی دووەمی 1946 — کۆماری کوردستان ڕادەگەیەنێت؛ دەبێتە سەرۆک.
کانوونی یەکەمی 1946 — کۆمارەکە دەڕووخێت؛ دەستگیر دەکرێت.
31ی ئازاری 1947 — لە مەیدانی چوارچرا ئێعدام دەکرێت.
سەرچاوەکان
1. Eagleton, William Jr. The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, 1963.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
5. Koohi-Kamali, Farideh. The Political Development of the Kurds in Iran. Palgrave, 2003.
6. Roosevelt, Archie. The Kurdish Republic of Mahabad. Middle East Journal, 1947.
7. Olson, Robert. The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s. University Press of Kentucky, 1996.
8. Ghods, M. Reza. Iran in the Twentieth Century. Lynne Rienner, 1989.
پرسیارە باوەکان
قازی محەمەد کێ بوو؟
قازی محەمەد (1893–1947) دادوەرێکی کوردی مەهاباد لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران بوو کە لە 1945 حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانی دامەزراند و کۆماری کوردستانی، تەنها کۆماری کوردی لە مێژوودا، ڕاگەیاند و لە کانوونی دووەمی 1946ەوە تا ڕووخانەکەی لە کانوونی یەکەمی 1946 وەک سەرۆکی کاری کرد. کاتێک کۆمارەکە ڕووخا، هەڵهاتنی ڕەت کردەوە و لە ئازاری 1947 بە هەڵواسین ئێعدام کرا.
کۆماری مەهاباد بۆچی ڕووخا؟
کۆمارەکە ڕووخا چونکە بەتەواویی پشتی بە پاراستنی سۆڤیەت بەستبوو. کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت لە ئایاری 1946، لەژێر فشاری ئەمریکا و لە بەرامبەر ئیمتیازە نەوتییەکانی ئێراندا، لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران کشایەوە، هیچ شتێک نەبوو ڕێگە لە گرتنەوەی مەهاباد لەلایەن سوپای ئێرانەوە بگرێت. لاوازیی بنەڕەتیی ستراتیژیی کۆمارەکە بێتواناییی ئەو بوو بۆ مانەوە بەبێ پشتیوانیی دەرەکی.
بۆچی میراتی قازی محەمەد لە یادەوەریی کوردیدا هێندە بەهێزە؟
بڕیارەکەی بۆ مانەوە لە مەهاباد کاتێک دەیتوانی هەڵبێت، لە بنیاتنەرێکی شکستخواردووی کۆمارەوە گۆڕی بۆ شەهیدێک. دەرفەتی هەڵهاتنی پێشکەش کرا و ڕەتی کردەوە. بڕیاری دا لەگەڵ گەلەکەیدا بمرێت لە بری ئەوەی خۆی ڕزگار بکات. ئەم هەڵبژاردنە کێشێکی ئەخلاقیی بە پرسی کورد بەخشی کە سەرکەوتنی سیاسی بە تەنها هەرگیز نەیدەتوانی دابینی بکات. بزووتنەوەی نەتەوەییی کوردی ئێران لە 1947ەوە بە بەردەوامی یادی ئەوی هێناوەتەوە.