پوختە
هەڵمەتی ئەنفال (1986-1989) کۆمەڵکوژییەک بوو دژی دانیشتووانی کورد لە عێراق لەژێر دەسەڵاتی سەددام حوسێندا؛ بووە هۆی کوژرانی نزیکەی 182,000 کورد و وێرانکاریی کولتووریی فراوان. سەرەڕای ئەم تاوانانە، خۆڕاگریی گەلی کورد بووەتە هۆی زیندووبوونەوەی کولتووری و داکۆکیی بەردەوام لە مافەکانیان و دانپێدانان بەوان. کەسایەتییە سەرەکییەکانی وەک جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ڕۆڵی بنەڕەتییان لە بەرگریدا گێڕا. وانە وەرگیراوەکان جەخت لە گرنگیی یادکردنەوە، یەکگرتن و هۆشیاریی نێودەوڵەتی دەکەنەوە بۆ ڕێگریکردن لە تاوانەکانی داهاتوو.
ناوەڕۆک
پاشخانەی مێژوویی هەڵمەتی ئەنفال
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
کاریگەریی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان
گرنگیی لە ئێستادا و لێکەوتەکانی داهاتوو
- کاریگەرییە سەرەکییەکانی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر گەلی کورد چین؟
- هەندێک لە کەسایەتییە گرنگە کوردەکانی سەردەمی هەڵمەتی ئەنفال کێن؟
- هەڵمەتی ئەنفال چۆن کاریگەریی لەسەر کولتوور و میراتی کوردی هەبوو؟
- چ وانەیەک دەتوانرێت لە هەڵمەتی ئەنفال وەربگیرێت؟
هەڵمەتی ئەنفال یەکێک لە خەمناکترین و تاریکترین سەردەمەکانی مێژووی کورد نیشان دەدات. لەنێوان ساڵانی 1986 و 1989دا، لەژێر ڕژێمی سەددام حوسێن، کۆمەڵکوژییەکی ڕێکخراو دژی دانیشتووانی کورد لە عێراق ئەنجام درا. بۆ تێگەیشتنی تەواو لە لێکەوتەکانی ئەم هەڵمەتە، پێویستە بە قووڵی لە پاشخانە مێژووییەکەی، کاریگەرییەکانی لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان و ڕۆحی خۆڕاگریی گەلی کورد بکۆڵینەوە. ئەم شیکردنەوەیە هەروەها تیشک دەخاتە سەر کەسایەتییە مێژوویی و گشتییە سەرەکییە کوردەکان کە لەم سەردەمە سەختەدا ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە.
پاشخانەی مێژوویی هەڵمەتی ئەنفال
نابێت هەڵمەتی ئەنفال بە تەنها سەیر بکرێت، بەڵکو دەبێت لە چوارچێوەی فراوانتری مێژووی کورددا لێی تێ بگەین. دانیشتووانی کورد بۆ ماوەیەکی درێژ ڕووبەڕووی ستەم و نکۆڵیکردن لە مافەکانیان بوونەتەوە، بە تایبەتی لە عێراقدا. دوای کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەم و پەیمانی سەڤر لە ساڵی 1920دا کە دوای ئەو هات و بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کوردەکان دا، هیواکانی کورد بۆ سەربەخۆیی بە دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان تێک شکان؛ بە تایبەتی عێراق، کە گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکانی یەک خست.
لەگەڵ زیادبوونی گرژییەکان لە سەدەی 20دا، بزووتنەوە مێژووییە کوردییە جیاوازەکان و دیپلۆماسی سەریان هەڵدا و داوای خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانیان کرد. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراق لە ساڵەکانی 1990دا، بەشێک لەم ناڕەزاییانەی چارەسەر کرد، بەڵام بێ لێکەوتەی توند نەبوو. حکومەتی عێراق، بە تایبەتی لەژێر فەرمانڕەوایی حوسێندا، پەنای بردە بەر تاکتیکی دڕندانە و ڕێگای بۆ هەڵمەتی ئەنفال خۆش کرد.
تێگەیشتن لە هەڵمەتی ئەنفال
هەڵمەتی ئەنفال، کە ناوی لە سوورەتی هەشتەمی قورئان وەرگرتووە، ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی یاخیبوون داپۆشرابوو. ئامانجە ڕاستەقینەکەی لەناوبردنی دانیشتووانی کورد بوو. هەڵمەتەکە کوشتنی بەکۆمەڵ، ئاوارەکردنی بەزۆر، وێرانکردنی گوندەکان و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەخۆ دەگرت؛ بە تایبەتی لە هێرشە گازییەکەی هەڵەبجە لە ساڵی 1988دا، کە هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی بێتاوان ژیانیان لەدەست دا.
کوشتنی بەکۆمەڵ: خەمڵێنراوە کە لەم هەڵمەتە دڕندانەیەدا نزیکەی 182,000 کورد کوژراون.
ئاوارەبوون: سەدان هەزار کەس لە ماڵەکانیان ئاوارە کران، کە بووە هۆی ئازار و خەسارەتی فراوان.
کۆمەڵکوژیی کولتووری: وێرانکردنی شوێنە کولتوورییەکان و سەرکوتکردنی ناسنامەی کورد، هەوڵێک بوو بۆ سڕینەوەی کولتوور و میراتی کوردی.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
بە درێژایی مێژووی کورد، چەندین کەسایەتیی گشتیی کورد وەک هێمای خۆڕاگری و بەرگری سەریان هەڵداوە. لە ماوەی هەڵمەتی ئەنفالدا، زۆرێک لەم کەسایەتییانە بەبێ ماندووبوون کاریان کرد بۆ ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ دۆخە سەختەکەی کوردەکان.
یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان جەلال تاڵەبانییە، کە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی (PUK) دامەزراند و بوو بە کەسێکی سەرەکی لە بەرگریی کوردیدا. هەوڵە دیپلۆماسییەکانی لە کۆتایی سەدەی 20دا، کێشەکانی کوردیان لە ئاستی جیهاندا بەرچاوتر کرد.
کەسایەتییەکی گرنگی دیکە مەسعود بارزانییە، ڕابەری پارتی دێموکراتی کوردستان (KDP). ڕابەرایەتیی ئەو لە سەردەمی هەڵمەتی ئەنفال و دوای ئەو یارمەتیی بە جووڵاندنی پشتگیری بۆ دۆزی کورد دا و بووە هۆی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییە بنەڕەتییەکان کە دواتر سوودیان بۆ ناوچەی کوردی هەبوو.
کاریگەریی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان
لێکەوتەکانی هەڵمەتی ئەنفال زۆر لە کاریگەرییە جەستەیی و دەروونییە ڕاستەوخۆکان لەسەر ڕزگاربووان تێدەپەڕن. هێرشە ڕێکخراوەکە دژی دانیشتووانی کورد بووە هۆی وێرانکارییەکی کولتووریی بەرچاو.
زمانی کوردی، ئەدەب و کردەوە نەریتییەکان ڕووبەڕووی سەرکوتی توند بوونەوە، بە ئامانجی لاوازکردنی ناسنامەی کورد. بەڵام خۆڕاگریی کوردەکان بووە هۆی زیندووبوونەوەیەکی بەهێزی کولتووری دوای ساڵی 1991؛ ئەمە نیشانەی سرووشتی نەمر و بەردەوامی کولتوور و میراتی کوردستانە. هونەرمەند، نووسەر و مۆسیقاژەن سەریان هەڵداوە و سەرلەنوێ جەختیان لە نەریت و گێڕانەوە کوردییەکان کردووەتەوە.
وانەکانی هەڵمەتی ئەنفال
هەڵمەتی ئەنفال چەندین وانەی چارەنووسساز پێشکەش دەکات کە ئەمڕۆ لە گێڕانەوە مێژووییە کوردییەکاندا دەنگ دەدەنەوە. یەکەمین و گرنگترین، گرنگیی یادکردنەوەیە. نابێت تاریکیی ئەم هەڵمەتە هەرگیز لەبیر بکرێت، چونکە یادگە و مۆزەخانە دامەزراوەکان بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییان وەک بیرخەرەوەی ئەم تاوانانە کار دەکەن.
هەروەها هەڵمەتی ئەنفال پێویستیی بەرەیەکی یەکگرتوو لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا دەردەخات. داهاتووی گەلی کورد لە هاوپشتی و هاوکاریی لایەنە سیاسییە جیاوازەکاندایە؛ ئەمە لە هەوڵەکان بۆ دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردن لە هەرێمی کوردستان و کارکردن بەرەو دانپێدانانی نێودەوڵەتیدا ڕوونە.
گرنگیی لە ئێستادا و لێکەوتەکانی داهاتوو
کاتێک لە هەڵمەتی ئەنفال ورد دەبینەوە، هێشتا ئەمڕۆ لە بارودۆخی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەست بە لێکەوتەکانی دەکرێت. گەڕانی بەردەوام بۆ دانپێدانان و مافەکان، لەگەڵ سەرهەڵدانی بنەماگەری و ململانێ مەزهەبییەکان لە ناوچەکەدا، بەرچاوتر بووە. چیرۆکەکانی کوژراوان، ئاوارەکان و ڕزگاربووان، بزووتنەوەیەکی سەرهەڵداوی گەنجان دەجووڵێنن کە تامەزرۆن مێژووی کوردی خۆیان فێر بن و سەرلەنوێ بەدەستی بهێننەوە.
هۆشیاریی نێودەوڵەتی لەبارەی هەڵمەتی ئەنفالەوە گەشەی کردووە. زیادبوونی گفتوگۆ لەبارەی پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤەوە کە کوردەکان ڕووبەڕوویان بوونەتەوە، داوای هەوڵێکی هاوبەش دەکات بۆ دڵنیابوون لەوەی ئەم ڕووداوانە دووبارە نابنەوە. ئەم بەشداری و کارلێکە هەم بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییانە و هەم بۆ پاراستن و پێشخستنی ماف و شکۆی کوردەکان و گەلە ستەملێکراوەکانی تر.
ڕێزگرتن لە خۆڕاگری و هێز
هەڵمەتی ئەنفال بیرخەرەوەیەکی ترسناکی توانای مرۆڤە بۆ ئەنجامدانی تاوان، بەڵام لە هەمان کاتدا خۆڕاگریی سەرسوڕهێنەری گەلی کورد دەنوێنێت. پەرەسەندنی ناسنامە، کولتوور و خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی کورد، بەڵگەی هێزی گەلێکە کە ڕووبەڕووی سەختیی بێوێنە بووەتەوە. کاتێک ئەم بەشە تاریکەی مێژووی کورد بەبیر دەهێنینەوە، پێویستە گرنگیی شێلگیری، یەکگرتن و داکۆکیی بەردەوام لە مافەکانی گەلی کورد و دانپێدانان بەوان بناسین.
خەبات بۆ دانپێدانان و پاراستنی کولتوور هێشتا بەردەوامە. چیرۆکی هەڵمەتی ئەنفال، هەرچەندە خەمناکە، تیشکێکی بەهێز دەخاتە سەر ئازایەتیی ئەو کەسایەتییە گشتی و مێژووییە کوردانەی ژیانیان تەرخان کردووە بۆ خەبات لەپێناو دادپەروەری، ئاشتی و خۆبەڕێوەبردن. لاپەڕەکانی مێژوو تەنها باسی ئازار ناکەن، بەڵکو باسی هیواش دەکەن؛ چونکە گەلی کورد بەردەوامە لە کردنەوەی ڕێگایەک بەرەو جێگەی شایستەی خۆی لە مێژوو و جیهانی نوێدا.
ئەم گەشتە، هەرچەندە پڕە لە ئاڵنگاری، ئەو ئەندێشەیە بەهێز دەکات کە هێزی کۆمەڵگایەک لە چیرۆک و نەریتە هاوبەشەکان و ڕۆحی نەگۆڕی خەڵکەکەیدایە. داواکاریی دادپەروەری هێشتا لە گرنگترین پێشینەکانە و دڵنیایی دەدات کە ڕێز لە قوربانییەکانی ڕابردوو دەگیرێت و کولتوور و میراتی کوردی بۆ نەوەکانی داهاتوو گەشە دەکات.
پرسیارە باوەکان
هەڵمەتی ئەنفال چی بوو؟
هەڵمەتی ئەنفال ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە لەلایەن ڕژێمی سەددام حوسێنەوە لەنێوان ساڵانی 1986 و 1989دا ئەنجام درا و بە کۆمەڵکوژیی ڕێکخراو دژی دانیشتووانی کورد لە عێراق دەناسرێتەوە.
کاریگەرییە سەرەکییەکانی هەڵمەتی ئەنفال لەسەر گەلی کورد چین؟
هەڵمەتی ئەنفال بووە هۆی کوژرانی نزیکەی 182,000 کورد، ئاوارەبوونی فراوان و کۆمەڵکوژیی کولتووری، کە وێرانکردنی شوێنە کولتوورییەکان و سەرکوتکردنی ناسنامەی کورد لەخۆ دەگرێت.
هەندێک لە کەسایەتییە گرنگە کوردەکانی سەردەمی هەڵمەتی ئەنفال کێن؟
کەسایەتییە دیارەکانی سەردەمی هەڵمەتی ئەنفال جەلال تاڵەبانی، دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، و مەسعود بارزانی، ڕابەری پارتی دێموکراتی کوردستان، لەخۆ دەگرن؛ هەردووکیان ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە داکۆکی لە مافەکانی کورددا گێڕاوە.
هەڵمەتی ئەنفال چۆن کاریگەریی لەسەر کولتوور و میراتی کوردی هەبوو؟
هەڵمەتی ئەنفال بووە هۆی سەرکوتی توندی زمانی کوردی، ئەدەب و کردەوە نەریتییەکان. بەڵام دوای ساڵی 1991 زیندووبوونەوەیەکی کولتووری هەبوو کە خۆڕاگریی ناسنامەی کورد دەردەخات.
چ وانەیەک دەتوانرێت لە هەڵمەتی ئەنفال وەربگیرێت؟
هەڵمەتی ئەنفال گرنگیی یادکردنەوە، هاوپشتی لەنێوان لایەنە کوردییەکان و پێویستیی وەڵامێکی یەکگرتوومان فێر دەکات، بۆ دڵنیابوون لە دانپێدانان و پاراستنی مافەکانی کورد لە داهاتوودا.