لە 16ی ئازاری 1988دا، هێزە عێراقییەکان لە شەڕی ئێران و عێراقدا بە چەکی کیمیایی هێرشیان کردە سەر هەڵەبجە. هەزاران کەس کوژران و ڕزگاربووان بە برین و خەمباریی لەدەستدانی کەسوکار و ژیانێکی تێکچوو بەجێ مان. هێرشەکە بوو بە یەکێک لەو تاوانانەی لەژێر حکومەتی سەدام حسێندا دژ بە هاوڵاتییە مەدەنییە کوردەکان ئەنجام دران و لە یادەوەریی گشتیدا بەربڵاوترین شوێنیان گرت. تێگەیشتن لە هەڵەبجە پێویستی بە سەرنجدان هەیە هەم بەوەی لەو ڕۆژەدا ڕووی دا و هەم بە هەڵمەتی فراوانتری چەوساندنەوە کە دەوری دا. ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان: پڕۆژەی ئاگرەکان؛ چاودێریی مافی مرۆڤ: جینۆساید لە عێراق.
لە هەڵەبجە چی ڕووی دا؟
پێش ئەوەی هێزە عێراقییەکان هێرشە کیمیاییەکە ئەنجام بدەن، هەڵەبجە کەوتبووە دەست هێزە ئێرانییەکان و چەکدارە پارتیزانە کوردەکان. گێڕانەوەی ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان بەکارهێنانی چەند ماددەیەکی کیمیایی دیاری دەکات، لەوانە گازی خەردەل و ماددە کیمیاییە ژەهراوییەکانی کاریگەر لەسەر دەمار. دانیشتووانی مەدەنی لە شارەکەی خۆیاندا بەر ئەم ماددانە کەوتن. هەندێک لە ڕزگاربووان لە دەرەوەی وڵات چارەسەر کران، لە کاتێکدا زۆرێکیان دوای کۆتاییهاتنی شەڕیش بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ بەردەوام لەگەڵ لێکەوتە جەستەیی و دەروونییەکان ژیان. گێڕانەوەی ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان و فیلمی بەڵگەنامەییی ڕزگاربووان.
ژمارەی کوژراوان بە گشتی بە نزیکەی 5,000 کەس باس دەکرێت، بەڵام نابێت بەڵگەکان وەک ژماردنێکی کۆتایی و ورد پیشان بدرێن. چاودێریی مافی مرۆڤ ژمارەیەکی بەڵگەدار بە نزیکەی 3,200 کوژراو ڕاگەیاند و ئاماژەی کرد کە ڕەنگە ژمارەی ڕاستەقینە لە 5,000 زیاتر بێت. ئەم خەمڵاندنانە باس لە تاوانێکی کۆمەڵکوژی دەکەن؛ نادیاریی ژمارەی کۆتایی قەبارەی ئەو لەدەستدانە مەدەنییە ناگۆڕێت. چاودێریی مافی مرۆڤ: دادپەروەری بۆ عێراق.
هەڵەبجە و هەڵمەتی ئەنفال
هێرشەکە لە کاتی هێرشێکی فراوانتر بۆ سەر کۆمەڵگە کوردییەکاندا ڕووی دا. چاودێریی مافی مرۆڤ لە لێکۆڵینەوەکەی لەسەر ئەنفالدا وێرانکردنی گوند و ڕاگواستنی زۆرەملێ و دەستبەسەرکردن و کوشتنی بەکۆمەڵی بەڵگەدار کرد. گێڕانەوەکەی باس لە هەشت ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەکات کە بە فەرمی ناویان دیاری کرابوو و لە نێوان شوبات و ئەیلوولی 1988دا ئەنجام دران. هەروەها جیاوازییەکی گرنگ دەخاتە ڕوو: هێرشی هەڵەبجە جیا بوو لەو ئۆپەراسیۆنانەی بە ئەنفال ناودەبرێن، هەرچەندە بەشێکە لە مێژووی توندوتیژیی حکومەتی عێراق دژ بە کوردەکان. چاودێریی مافی مرۆڤ: ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال؛ چاودێریی مافی مرۆڤ: هەڵەبجە و جیاوازیی ئۆپەراسیۆنەکان.
پاراستنی ئەو جیاوازییە یارمەتیی ڕوونکردنەوەی وردی مێژوو دەدات. «هەڵەبجە» ئاماژە بە هێرشێکی دیاریکراو و قوربانییەکانی دەکات. «ئەنفال» ئاماژە بە هەڵمەتێکی فراوانتر و ڕێکخراو دەکات کە زنجیرە ئۆپەراسیۆنی خۆی هەبوو. یادکردنەوەی پەیوەندیی نێوانیان دەبێت ئەزموونە تاکەکەسییەکانی ئەو کۆمەڵگانەش بپارێزێت کە لە شوێنەکانی دیکە هێرشیان کرایە سەر.
بەرپرسیارێتی چۆن بەڵگەدار کرا؟
گێڕانەوەکانی ڕزگاربووان بۆ تۆماری مێژوویی بنەڕەتین، لە تەنیشت ئەو تۆمارانەی لەلایەن دامەزراوە بەرپرسیارەکانی توندوتیژییەکەوە بەرهەم هێنران. چاودێریی مافی مرۆڤ لە توێژینەوەکەی ساڵی 1994دا لەسەر بەڵگەنامە عێراقییە دەستبەسەرداگیراوەکان، فەرمان و پەیوەندییەکانی دەوڵەتی پشکنی و بەڵگەی دۆزییەوە کە پشتگیریی بەرپرسیارێتیی عێراق لە هەڵەبجە و نیازی جینۆساید لە هەڵمەتی دژ بە کۆمەڵگە کوردییەکاندا دەکرد. ئەم جۆرە بەڵگەدارکردنە گرنگە، چونکە ئەزموونە تاکەکەسییەکان بە بڕیار و پێکهاتەکانی فەرماندەییەوە دەبەستێتەوە. چاودێریی مافی مرۆڤ: بێرۆکراسیی سەرکوتکردن.
بۆ خوێندکاران و توێژەران، ڕێگایەکی بەسوود بەراوردکردنی شایەتی و بەڵگەی بەڵگەنامەیی و لێکۆڵینەوەکانی دواترە، لەگەڵ سەرنجدان بەوەی هەر سەرچاوەیەک دەتوانێت چی بسەلمێنێت. شایەتێکی ڕووداو دەتوانێت ئەزموونی خۆی وەسف بکات؛ تۆمارێکی فەرمی ڕەنگە فەرمانێک یان گواستنەوەیەک یان ڕۆڵی دامەزراوەیەک ئاشکرا بکات. پێکەوە خوێندنەوەی ئەم جۆرانەی بەڵگە، گێڕانەوەیەکی تەواوتر دەدات بە بەراورد بە پشتبەستن بە تەنها وێنەیەک یان ئامارێکی دووبارەکراوە.
لێکەوتەکان بۆ ڕزگاربووان
کاریگەرییەکانی هەڵەبجە بە مردنە دەستبەجێکان کۆتایییان نەهات. توێژینەوەیەکی چۆنایەتی کە لە 2019دا بڵاو کرایەوە، چاوپێکەوتنی لەگەڵ شانزە ڕزگاربووی مەدەنی کرد کە دوای بەرکەوتن بە خەردەلی گوگردی، نیشانە هەناسەییە درێژخایەنەکانیان هەبوو. بەشداربووان باس لە سەختیی هەناسەدان و نیگەرانیی تەندروستیی دیکەیان کرد، لەگەڵ سنوورداربوونی کار و ژیانی خێزانی و بەشداریی کۆمەڵایەتی. لەبەر ئەوەی ئەمە توێژینەوەیەکی چاوپێکەوتنی بچووک بوو و بەشداربووانی هەڵبژێردرابوون، ئەنجامەکانی ئەزموونی ژیاو ڕوون دەکەنەوە، بەجێی ئەوەی ڕێژەکان بۆ هەموو ڕزگاربووان دیاری بکەن. پڵۆس وەن: دیدگا تەندروستییەکان لەنێو ڕزگاربووانی هەڵەبجەدا.
توێژینەوەیەکی جیاواز کە لە JAMA Network Open لە 2023دا بڵاو کرایەوە، چاوپێکەوتنی لەگەڵ 143 ڕزگاربوو کرد. نزیکەی نیوەیان گەیشتنە سنوورەکانی پشکنینی توێژینەوەکە بۆ ئەگەری تووشبوون بە تێکچوونی فشاری دەروونیی دوای ڕووداوی ترسناک یان خەمۆکی. توێژەران هەروەها پەیوەندیی نێوان زەبری دەروونی، هەستکردن بە دانپێدانانی خێزان و کۆمەڵگە، و نیشانەکانی تەندروستیی دەروونییان پشکنی. ئەمانە ئەنجامی چاودێری بوون لە نموونەیەک کە بەشداربووانی بۆ توێژینەوەکە هەڵبژێردرابوون، نەک دەستنیشانکردنی نەخۆشیی شارێکی تەواو یان بەڵگەی ئەوەی هۆکارێک بە تەنها نەخۆشیی دواتری دروست کردووە. نێڵدنەر و هاوکارانی: دانپێدانانی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی دەروونی.
یادکردنەوە و پێشگیری
هەر 16ی ئازارێک، یادکردنەوە سەرنج دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەوانەی کوژران و ئەوانەی هێشتا لەگەڵ لێکەوتەکان دەژین. ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان لە یادکردنەوەکەی ساڵی 2026دا، ڕێزگرتن لە قوربانییەکانی هەڵەبجەی بە ڕەتکردنەوەی بەردەوامی چەکە کیمیاییەکانەوە بەستەوە. هەروەها گرنگیی ڕێککەوتننامەی چەکە کیمیاییەکانی بیر خستەوە کە لە 1997دا کەوتە بواری جێبەجێکردن. ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاییەکان: یادکردنەوەی هێرشەکەی 1988.
لە گێڕانەوەیەکی فێرکاریدا، یادکردنەوە هەروەها بە مانای پاراستنی ناو و شایەتی و تۆمارە متمانەپێکراوەکان، ڕوونکردنەوەی ڕاستگۆیانەی نادیاری، و ناسینی ڕزگاربووانە وەک مرۆڤانی خاوەن ژیان و پێداویستیی بەردەوام. دەبێت هەڵەبجە بەو وردبینییە بخوێندرێتەوە: وەک تاوانێکی بەڵگەدار، لەدەستدانێکی قووڵ بۆ کۆمەڵگەی کورد، و بەرپرسیارێتییەکی بەردەوام بۆ گوێگرتن و تۆمارکردن و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوە.