بۆ زیاتر لە چل ساڵ، تورکیا مامەڵەی لەگەڵ پرسی کورددا وەک کێشەیەک کردووە کە دەبێت تێکبشکێنرێت. ئەمڕۆ، پرۆسەی نوێکراوەی ئاشتی شتێکی جیاواز نیشان دەدات: ناسنامە، یادەوەری و ئیرادەی سیاسی بە هێز ناسڕدرێنەوە.
ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە بۆچی زۆر کورد گواستنەوە لە خەباتی چەکداری بۆ سیاسەتی دیموکراتی بە خۆبەدەستەوەدان نابینن، بەڵکو بە سەرکەوتنێکی سیاسیی مێژوویی دەیبینن کە لە دەیان ساڵ خۆڕاگرییەوە سەری هەڵداوە.
پاشخانی سەرەکی
• قۆناغە چەکدارییە نوێکەی ململانێکە لە 1984 دەستی پێ کرد، کاتێک پەکەکە ڕاپەڕینی خۆی دژی دەوڵەتی تورکیا دەست پێ کرد.
• عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە 1999ەوە زیندانییە و هەروا کەسایەتییەکی ناوەندیی بزووتنەوەی کوردە.
• لە شوباتی 2025، ئۆجەلان داوای لە پەکەکە کرد چەک دابنێت و خەباتەکە بگوازێتەوە بۆ ناو سیاسەتی دیموکراتی.
• داهاتووی پرۆسەکە بە چاکسازیی یاسایی، ئازادییە سیاسییەکان، مافە کولتوورییەکان و ئەوەوە بەستراوە کە ئەنقەرە مامەڵە لەگەڵ ڕەگەکانی پرسی کورد دەکات یان نا.
ململانێیەک کە نەدەکرا بسڕدرێتەوە
بۆ زیاتر لە چوار دەیە، چیاکانی کوردستان قورسایی یەکێک لە درێژخایەنترین و ئازاربەخشترین ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان هەڵگرتووە. لە 1984ەوە، کۆمەڵگەی کورد بە جەنگ، سەرکوت، ئاوارەبوون، زیندانیکردن و نکۆڵیی بەردەوام لە ناسنامەکەیدا تێپەڕیوە.
گوندەکان چۆڵ کران. زمان و کولتووری کورد سەرکوت کران. ڕابەرە سیاسییەکان زیندانی کران. خێزانەکان بەهۆی ململانێیەکەوە لێک دابڕان کە نەوەکانی داڕشت.
هیچ گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەی ئەم مێژووە ناتوانێت جەنگ بە جوانی پیشان بدات. کەسانێکی زۆر گیانیان لەدەست دا. بەڵام هیچ گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانە ناتوانێت ئەو ڕاستییە قووڵترەش پشتگوێ بخات: پرسی کورد ون نەبوو. لە هەموو ئەو هەڵمەتانە ڕزگاری بوو کە بۆ سڕینەوەی داڕێژرابوون.
بۆچی ئەم پرۆسەی ئاشتییە گرنگە
بۆ ساڵانێکی زۆر، دەوڵەتی تورکیا باوەڕی وابوو کە پرسی کورد بە هێز چارەسەر دەکرێت. مامەڵەی لەگەڵ پرسێکی سیاسی و نەتەوەییدا وەک کێشەیەکی ئاسایشی دەکرد و پارە، سەرباز، تۆڕە هەواڵگرییەکان، ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سنوور و دەسەڵاتەکانی باری نائاسایی دەخستە خزمەت هەوڵی تێکشکاندنی بەرگریی کورد.
زمانەکە هەمیشە هەمان بوو: شکستهێنان، لەناوبردن، بێکاریگەرکردن، کۆتاییهێنان. بەڵام دوای چل ساڵ، پرسەکە هەر ماوە. ناسنامەی کورد هەر ماوە. سیاسەتی کورد هەر ماوە. داواکاریی کەرامەت هەر ماوە.
گەلێک کە لە نکۆڵیکردن ڕزگاری دەبێت، پێشتر شتێکی بردووەتەوە کە هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت لێی بسەنێتەوە.
لە خەباتی چەکدارییەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتی
ململانێی چەکدارییەکە بارودۆخێکی ئازاربەخشی بێچارەسەری دروست کرد. تورکیا دەیتوانی زیانێکی زۆر گەورە بگەیەنێت، بەڵام نەیدەتوانی سەرکەوتنێکی کۆتایی بەدەست بهێنێت. پەکەکە دەیتوانی بەرگری بەردەوام بکات، بەڵام تێچووی جەنگی بێکۆتایی بۆ کۆمەڵگەی کوردیش بوو بە شتێکی بەرگەنەگیراو.
دوای دەیان ساڵ ئاگر و خوێن، هەردوو لا ناچار بوون ڕووبەڕووی هەمان ڕاستی ببنەوە: هیچ چارەسەرێکی سەربازی بۆ پرسی کورد نییە. ئەو ڕاستییە بناغەی پرۆسەی ئێستایە.
خاڵی وەرچەرخان لە شوباتی 2025 هات، کاتێک عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کە لە 1999ەوە زیندانییە، داوای لە پەکەکە کرد چەک دابنێت، خۆی هەڵبوەشێنێتەوە و خەباتەکە بە تەواوی بگوازێتەوە بۆ گۆڕەپانی سیاسەتی دیموکراتی. بۆچوونی هەر کەسێک سەبارەت بە ئۆجەلان هەرچی بێت، لێدوانەکەی گۆڕانێکی مێژوویی نیشان دا.
ئەوە تەنها بانگەوازێک نەبوو بۆ کۆتاییهێنان بە ڕێکخراوێک. بانگەوازێک بوو بۆ گۆڕینی شێوازی خەبات — لە ڕووبەڕووبوونەوەی چەکدارییەوە بۆ دانوستانی دیموکراتی، چاکسازیی یاسایی و بەشداریی سیاسی.
بۆچی زۆر کورد ئەمە بە سەرکەوتن دەبینن
پەکەکە بە ڕاگەیاندنی ئاگربەست وەڵامی دایەوە و دواتر، دوای کۆنگرەکەی لە ئایاری 2025، کۆتایی هەڵمەتی چەکداری و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی خۆی ڕاگەیاند. بزووتنەوەکە ڕایگەیاند کە ئەرکە مێژووییەکەی گەیشتووەتە قۆناغێکی نوێ و ئێستا دەبێت پرسی کورد لە ڕێگەی سیاسەتی دیموکراتییەوە چارەسەر بکرێت.
بۆ زۆر کورد، ئەمە بە خۆبەدەستەوەدان نەبینرا. بە گواستنەوەیەک بینرا. ئەو جیاوازییە گرنگە.
خۆبەدەستەوەدان کاتێک ڕوو دەدات کە گەلێک تێکشکاوە. گواستنەوە کاتێک ڕوو دەدات کە خەباتێک شێوەی دەگۆڕێت، چونکە جیهانی دەوروبەری ناچار کردووە بگۆڕێت.
بزووتنەوەی کورد لە ڕووی سەربازییەوە نەسڕایەوە. بە تێکشکاندن ناچار نەکرا بێدەنگ بێت. بەڵکو دوای چل ساڵ، ئێستا پاڵ بە تورکیاوە دەنرێت کە لە ڕێگەی پەرلەمان، یاسا، تێکەڵکردنەوەی کەسان، چاکسازیی سیاسی و دانوستانی ئاشکراوە مامەڵە لەگەڵ پرسی کورد بکات.
هیوا، مەترسی و پێویستیی دەستەبەرکردن
بۆ گەلی کورد، ئەم پرۆسەیە هەم هیوا و هەم مەترسی لەخۆ دەگرێت. هیواکە ڕوونە. ئاشتییەکی ڕاستەقینە دەکرێت دەرگا بۆ خوێندن بە زمانی دایک، مافە کولتوورییە بەهێزترەکان، چاکسازیی دیموکراتی، بەشداریی سیاسیی دادپەروەرانەتر و ئازادکردن یان تێکەڵکردنەوەی ئەو کەسانە بکاتەوە کە ململانێکە ژیانیانی داگیر کرد.
دەکرێت ڕێگە بدات سیاسەتی کورد هەناسە بدات، بەبێ هەڕەشەی بەردەوامی قەدەغەکردن، بەدواداچوونی دادوەری و ڕێوشوێنی باری نائاسایی. دەکرێت دەرفەت بە نەوەیەکی نوێ بدات بۆ داهاتووی خۆی لە ڕێگەی وشە، هەڵبژاردن، دامەزراوەکان و کۆمەڵگەی مەدەنییەوە خەبات بکات، نەک لە ڕێگەی چیا، زیندان و گۆڕەکانەوە.
بەڵام مەترسییەکەش ڕاستەقینەیە. کورد پێشتر پرۆسەی ئاشتییان بینیوە. بەڵێنیان بینیوە کە دراوە و پاشان شکێنراوە. بینیویانە دانوستان داڕماوە، شارەکان وێران کراون، شارەوانە هەڵبژێردراوەکان لابراون و پارتە سیاسییەکان بە تاوانبار دانراون.
پرۆسەی ئاشتی بەبێ دەستەبەرکردنی یاسایی تەنها وەستانێکی کاتییە. پرۆسەی ئاشتی بەبێ مافە کولتوورییەکان تەنها نمایشێکە. پرۆسەی ئاشتی بەبێ ئازادیی ڕادەربڕین، کێبڕکێی سیاسیی دادپەروەرانە و ڕێزگرتن لە ناسنامەی کورد ناتوانێت ئاشتییەکی بەردەوام بهێنێت.
ئەنقەرە دەبێت دواتر چی بکات
ئەگەر ئەنقەرە بەڕاستی ئاشتی دەوێت، دەبێت زیاتر لە داواکردنی چەکدانان بکات. دەبێت مامەڵە لەگەڵ ڕەگەکانی ململانێکە بکات. دەبێت دان بەوەدا بنێت کە پرسی کورد بە داواکردنی بێدەنگی لە کورد چارەسەر نابێت.
ئاشتی پێویستی بە چاکسازیی دیموکراتی، پاراستنی یاسایی، مافە کولتوورییەکان و کۆتاییهێنان بە ڕەفتاری بێفکری مامەڵەکردن لەگەڵ دەربڕینی سیاسیی کورد وەک هەڕەشەیەک بۆ دەوڵەت هەیە. گەلی کورد داوای خێرخوازی ناکات. داوای کەرامەت، یەکسانی و دانپێدانان دەکات.
پرۆسەی ئاشتی هەروەها واتایەکی فراوانتری ناوچەیی هەیە. کۆمەڵگە کوردییەکان لە سەرانسەری تورکیا، سووریا، عێراق و ئێران بە وردی چاودێری دەکەن. ئاشتییەکی جددی دەکرێت گرژییە ناوچەییەکان کەم بکاتەوە و بوار بۆ ژیانی دیموکراتیی کورد بڕەخسێنێت. پرۆسەیەکی شکستخواردوو دەکرێت بێمتمانەیی بۆ نەوەیەکی تر قووڵتر بکاتەوە.
واتا مێژووییەکە
بۆ چل ساڵ، دەوڵەتی تورکیا هەوڵی دا بسەلمێنێت کە هێز دەتوانێت کۆتایی بە پرسی کورد بهێنێت. شکستی هێنا. بۆ چل ساڵ، بە کورد وترا ناسنامەکەیان کێشەیە، زمانەکەیان مەترسیدارە، سیاسەتەکەیان ناڕەوایە و داواکارییەکانیان مەحاڵن.
بەڵام گەلی کورد خۆڕاگری کرد. پارت، بزووتنەوە، ڕاگەیاندن، کولتوور، ئەدەبیات، مۆسیقا، یادەوەری و بەرگرییان بنیات نا. ڕازی نەبوون ون ببن.
گەورەترین سەرکەوتنی کورد ئەوە نییە کە تورکیا بە زمانی سادەی جەنگ شکست هێناوە. سەرکەوتنە گەورەترەکە ئەوەیە کە تورکیا ناچار کراوە ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە ببێتەوە کە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ نکۆڵیی لێ کردووە: بەبێ کورد هیچ داهاتوویەکی سەقامگیر بوونی نابێت.
ئەمە واتای ڕاستەقینەی گواستنەوە لە خەباتی چەکداری بۆ سیاسەتی دیموکراتییە. ئەمە کۆتایی دۆزی کورد نییە. سەرەتای قۆناغێکی نوێیە. گۆڕەپانی جەنگ دەگۆڕێت. خەباتەکە بۆ ناو پەرلەمان، یاسا، کولتوور، پەروەردە، دیموکراسیی ناوخۆیی و ڕای نێودەوڵەتی دەگوازرێتەوە.
ئەنجام
گەلی کورد بۆ گەیشتن بە ئەم ساتە نرخێکی زۆر گەورەی دا. گۆڕەکان، زیندانەکان، گوندە وێرانکراوەکان، تاراوگەکان و یادەوەرییەکان ناسڕدرێنەوە. بەڵام ئەگەر ئەم پرۆسەی ئاشتییە ببێتە هۆی مافی ڕاستەقینە، چاکسازیی ڕاستەقینە و داهاتوویەکی دیموکراتی، ئەوا ئەو قوربانییانە بەفیڕۆ نەچووبن.
پرۆسەی ئاشتیی تورکیا بەخشینێک نییە کە پێشکەشی کورد کرابێت. ئەنجامی شێلگیریی کوردە. ئەنجامی ڕەتکردنەوەی ونبوون لەلایەن گەلێکەوەیە. ئەنجامی ئەوەیە کە دەوڵەتێک لە کۆتاییدا تێگەیشتووە پرسی کورد بە بۆمبارانکردن، قەدەغەکردن یان ناشتنی ناسڕدرێتەوە.
دوای چل ساڵ ئاگر و خوێن، خەباتەکە چووەتە گۆڕەپانێکی نوێ. ئەمەش، بەخۆی، سەرکەوتنێکی سیاسیی کوردە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی پرۆسەی ئاشتیی تورکیا بۆ کورد گرنگە؟
چونکە نیشان دەدات کە پرسی کورد تەنها لە ڕێگەی هێزی سەربازییەوە چارەسەر ناکرێت. ئاشتیی بەردەوام پێویستی بە دانپێدانانی سیاسی، چاکسازیی یاسایی و ڕێزگرتن لە ناسنامەی کورد هەیە.
ئایا پرۆسەی ئاشتی واتای ئەوەیە خەباتی کورد تەواو بووە؟
نەخێر. واتای ئەوەیە خەباتەکە چووەتە قۆناغێکی جیاواز، کە جەخت لە مافەکان، دانپێدانان، ئازادیی کولتووری، سیاسەتی دیموکراتی و دەستەبەرکردنی یاسایی دەکات.
بۆچی زۆر کورد پرۆسەکە بە سەرکەوتن دەبینن؟
زۆر کورد بە سەرکەوتنی دەبینن، چونکە دەیان ساڵ نکۆڵیکردن نەیتوانی ناسنامەی کورد یان داواکارییە سیاسییەکانی کورد بسڕێتەوە. ئێستا دەوڵەت ناچار دەکرێت بە شێوەیەکی سیاسی مامەڵە لەگەڵ پرسی کورد بکات.