تا 9ی حوزەیرانی 2026، هەواڵەکانی کورد جارێکی دیکە بە تێکەڵەیەکی ئاشنای فشاری ئەمنی، دانوستانی سیاسی، نادڵنیایی ئابووری و خۆڕاگریی کولتووری شێوە دەگرن. لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان، ڕۆژاوا، باکوور، ڕۆژهەڵات و دیاسپۆرا، نوێترین گۆڕانکارییەکان گەلێک نیشان دەدەن کە لە نێوان جەنگە ناوچەییەکان و خەباتە ناوخۆییەکاندا گیراوە، بەڵام هێشتا سوورە لەسەر بەرگری لە ناسنامە، دامەزراوەکان و مافەکانی ئایندە.
فشاری ئەمنی دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمی کوردستان
پەلەپێویستترین چیرۆکی ئەم هەفتەیە ئاسایشە. میدیای کوردی هەواڵی چالاکیی نوێی درۆنی لە ئاسمانی هەولێر و پارێزگای دهۆک دا، لەوانە بەرگرتن لە درۆن لە نزیک سۆران و ئاکرێ. هیچ زیانێکی بەرچاوی مرۆیی لەو ڕووداوانەدا ڕانەگەیەنرا، بەڵام واتا هێماییەکەی جدییە: جارێکی دیکە هەرێمی کوردستان بۆ ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی فراوانتری ناوچەیی ڕادەکێشرێت، تەنانەت کاتێک دەسەڵاتدارانی کورد دەڵێن لایەنێکی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە نین.
بۆ خەڵکی هەولێر، دهۆک و سلێمانی مەترسییەکە تەنها جەستەیی نییە. ئاگادارکردنەوە دووبارەکانی درۆن و هێرشە سنووربەزێنەکان کەشێکی نادڵنیایی دروست دەکەن. خێزانەکان دەپرسن ئایا قوتابخانە، فڕۆکەخانە، کێڵگەکانی نەوت، بارەگا سیاسییەکان یان بنکەکانی پارتە نەیارەکان ڕەنگە ببنە ئامانج. هەرێمی کوردستان هەوڵی داوە خۆی وەک ناوچەیەکی سەقامگیریی ڕێژەیی لە ناو عێراقدا پێشکەش بکات؛ بەڵام جوگرافیاکەی ئەو سەقامگیرییە ناسک دەکات هەر کاتێک ئێران، تورکیا، عێراق، سووریا، ئیسرائیل یان ئەمریکا بۆ ڕووبەڕووبوونەوە ڕادەکێشرێن.
هەولێر و بەغدا: نەوت، مووچە و گومرگ
لە تەنیشت ئاسایشدا، قووڵترین فشار هێشتا ئابوورییە. هەولێر و بەغدا هێشتا لەبارەی هەناردەی نەوت، مووچەی کەرتی گشتی، سیستەمە گومرگییەکان و داهاتە نانەوتییەکانەوە دانوستان دەکەن. ئەمانە ناکۆکییە بچووکە ئیدارییەکان نین. دیاری دەکەن ئایا مامۆستا، فەرمانبەر، ئەفسەری پۆلیس، خانەنشین و کرێکاری ئاسایی لە هەرێمی کوردستان لە کاتی خۆیدا مووچە وەردەگرن یان نا.
سیستەمی گومرگیی ASYCUDA بووەتە یەکێک لە هەستیارترین خاڵەکان. بەغدا سیستەمێکی یەکگرتووی گومرگی بە ڕێگای زیادکردنی شەفافیەت و داهاتی فیدراڵی دەزانێت. بەرپرسانی کورد دەترسن ئەگەر بەبێ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەکە لەلایەن دامەزراوەکانی خودی هەرێمی کوردستانەوە جێبەجێ بکرێت، ڕەنگە دەسەڵاتە دەستوورییەکانی هەرێم بەسەر دەروازە سنوورییەکان و بازرگانیدا لاواز بکات. بۆیە بابەتەکە زیاترە لە مامەڵە کاغەزییەکان؛ پەیوەندی بە خۆبەڕێوەبردن، دەسەڵات و ئەوەوە هەیە کە کێ دەروازە ئابوورییەکانی کوردستان کۆنترۆڵ دەکات.
هەناردەی نەوت هەروا بە هەمان ناکۆکییەوە بەستراوەتەوە. بۆ ساڵان، بۆڕییەکەی بەرەو بەندەری جەیهانی تورکیا لە ژیانی دارایی هەرێمی کوردستاندا سەرەکی بووە. کاتێک هەناردە ڕادەگیرێت یان دوا دەخرێت، هەموو ئابووریی کەرتی گشتی زیانی پێ دەگات. کاتێک مووچە دوا دەکەوێت، ناکۆکییەکە لە هەموو ماڵێکدا دەردەکەوێت. نوێترین گفتوگۆکان نیشان دەدەن کە هەم هەولێر و هەم بەغدا دەزانن چارەسەرێک پێویستە، بەڵام وردەکارییەکانی کۆنترۆڵ، پارەدان، گرێبەست و ئاسایش هێشتا سەختن.
گەنجانی کوردی کەرکووک ڕووبەڕووی ئایندەیەکی داخراو دەبنەوە
لە کەرکووک، ناڕەزایی کورد لەبارەی دامەزراندن و بەڕێوەبردنەوە زیاد دەکات. ڕاپۆرتە کوردییەکان تیشکیان خستووەتە سەر هەزاران پۆستی حکومی کە بەهۆی بنبەستی سیاسی و ئیدارییەوە هێشتا ڕاگیراون. بۆ گەنجانی کوردی شارەکە، بە تایبەتی دەرچووان، کێشەکە بە شێوەیەکی ئازاربەخش کردەییە: ساڵانی خوێندن کار مسۆگەر ناکەن و بنبەستی سیاسی دەتوانێت ئاسۆی نەوەیەکی تەواو بەستوو بکات.
کەرکووک هەمیشە گرنگییەکی هێمایی زۆری بۆ کورد، تورکمان، عەرەب و پێکهاتەکانی دیکە هەبووە. بەڵام بابەتی ئەمڕۆ تەنها هێمایی نییە. پەیوەندی بەوەوە هەیە کێ دەستی بە کار دەگات، کێ لە دامەزراوە گشتییەکان نوێنەرایەتی دەکرێت، ڕێز لە زمان و ناسنامەی کێ دەگیرێت و ئایا ناوچە جێناکۆکەکان بە دادپەروەری بەڕێوە دەبرێن. بۆیە کێشەی بێکاری بەشێکە لە پرسیارێکی فراوانتری کوردی لە کەرکووک: شارێکی بە مێژوو کوردی بە دانیشتوانێکی تێکەڵەوە چۆن دەتوانرێت بەڕێوە ببرێت بەبێ دوورخستنەوە یان پەراوێزخستنی خەڵکەکەی؟
ڕۆژاوا: لە نێوان مانەوە، دانوستان و نادڵنیاییدا
لە ڕۆژاوا و باکووری سووریا، هێزە دیموکراتییەکانی سووریا بە سەرکردایەتیی کورد و بەڕێوەبردنە خۆبەڕێوەبەرەکە هەروا لە نێوان مانەوە و دانوستاندا گیراون. پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە چی بەسەر دامەزراوەکانی بە سەرکردایەتیی کورددا دێت لە هەر چوارچێوەیەکی ئایندەی سووریادا. سەرکردە کوردەکان دانپێدانان بە بەڕێوەبردنی ناوخۆیی، مافە زمانییەکان، پێکهاتەکانی ژنان و هێزە ئەمنییەکان دەوێت. دیمەشق دەیەوێت دامەزراوەکان بخاتە ژێر دەسەڵاتی ناوەندی.
ئاڵوگۆڕە نوێکانی زیندانی و گفتوگۆکانی یەکخستن نیشان دەدەن کە دیالۆگ هێشتا ئەگەری هەیە، بەڵام نادڵنیاییە قووڵترەکە لانابەن. پڕۆژەی ڕۆژاوا بە ساڵانی جەنگ دژی داعش، خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی و قوربانیی گەورەی پێکهاتە کورد، عەرەب، ئاشووری و پێکهاتەکانی دیکە بنیادنرا. هەر ڕێککەوتنێک لەگەڵ دیمەشق بەوە هەڵدەسەنگێنرێت کە ئایا دەستکەوتە سیاسی و کولتوورییەکانی ئەو سەردەمە دەپارێزێت، یان بە هێواشی لە ناو دەوڵەتێکی سووریدا بە ناوەندگەرایی زیاترەوە دەتوێنێتەوە.
باکوور و ڕێگای ڕاگیراوی ئاشتی لە تورکیا
لە تورکیا و باکوور، پرۆسەی ئاشتیی کورد هێشتا ناسکە. پەکەکە لە 2025دا دوای بانگەوازەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان کۆتایی بە خەباتی چەکداری ڕاگەیاند؛ بەڵام هەنگاوەکانی دواتر لەسەر ڕیزبەندیی جێبەجێکردندا گیراون. ئەنقەرە سەرەتا چەکدانانی تەواوی دەوێت. ئەکتەرە سیاسییە کوردەکان چاکسازیی یاسایی، گەرەنتیی دیموکراتی و چوارچێوەیەکی سیاسیی ڕوونیان دەوێت پێش ئەوەی هەر هەنگاوێکی بێگەڕانەوە بنرێت.
گرنگیی ئەمە زۆر لە سنوورەکانی تورکیا تێدەپەڕێت. ئەگەر پرۆسەی ئاشتی پێش بکەوێت، دەتوانێت سیاسەتی کورد لە سەرانسەری عێراق، سووریا و ئێران دووبارە شێوە پێ بدات. ئەگەر داڕووخێت، ئەنجامەکانیش دەتوانن بەسەر ناوچەکەدا بڵاو ببنەوە. پرۆسە کۆنەکەی ئاشتیی 2013–2015 بە نوێبوونەوەی توندوتیژی کۆتایی هات؛ کۆمەڵگە کوردییەکان ئەو وانەیەیان لە یادە. بۆیە زۆر دەنگی کوردی دەڵێن ئاشتی ناتوانرێت تەنها لەسەر بەڵێن بنیاد بنرێت. پێویستی بە یاسا، دامەزراوە، مافە کولتوورییەکان و متمانە هەیە.
ڕۆژهەڵات و گرووپە نەیارە کوردییەکانی ئێران
ڕۆژهەڵات هەروا یەکێکە لە سەختترین بەشەکانی کوردستان بۆ ڕاپۆرتکردن، بەهۆی کۆنترۆڵی توندی دەوڵەت لە ناو ئێراندا. تاران جار لە دوای جار گرووپە نەیارە کوردییەکانی ئێرانی نیشتەجێ لە هەرێمی کوردستان بە هەڕەشەکردن لە ئاسایشی ئێران تۆمەتبار کردووە؛ لە کاتێکدا چالاکوانانی کورد دەڵێن ئێران ئەو بانگەشانە بۆ پاساودانی فشار، چاودێری و هێرشە سنووربەزێنەکان بەکاردەهێنێت. ململانێی فراوانتر لە دەوری ئێران ئەم بابەتەی تەنانەت مەترسیدارتر کردووە.
بۆ کوردی ئاسایی ڕۆژهەڵات، بابەتە سیاسییەکە بە مافە زمانییەکان، ئێعدام، مافەکانی ژنان، بازرگانیی سنووری، هەژاری و ئازادییە بنەڕەتییەکانەوە بەستراوەتەوە. کۆمەڵگە کوردییەکان لە ئێران هەروا ڕووبەڕووی سنووردارکردن دەبنەوە کە زۆرجار لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەشی پێویست ڕاپۆرت ناکرێن. کاتێک بنکەکانی نەیارانی کوردی ئێران لە هەرێمی کوردستان دەکرێنە ئامانج، تەنها چیرۆکێکی سەربازی نییە؛ هەروەها بەشێکە لە خەباتە درێژخایەنەکەی کوردی ڕۆژهەڵات بۆ دانپێدانان و سەلامەتی.
چالاکیی دیاسپۆرا بابەتەکانی کورد لە ئەورووپا زیندوو ڕادەگرێت
دیاسپۆرای کورد هەروا ڕۆڵێکی گەورە لە بەرچاوڕاگرتنی بابەتەکانی کورد دەگێڕێت. خۆپیشاندان، هەڵمەتە یاساییەکان، بۆنە کولتوورییەکان و هەوڵەکانی لۆبی لە ئەورووپا زۆرجار تیشک دەخەنە سەر زیندانییە سیاسییەکان، مافە زمانییەکان، مافەکانی ژنان، دانپێدانان بە ناسنامەی کوردی و لێپرسینەوە لە توندوتیژی دژی هاووڵاتییە مەدەنییە کوردەکان. ئەم چالاکییە نیشان دەدات سیاسەتی کورد چۆن بووەتە سیاسەتێکی تێپەڕیوو لە سنوورە نەتەوەییەکان.
بڕیارێک کە لە ئەنقەرە، تاران، بەغدا یان دیمەشق دەدرێت، زۆرجار لە لەندەن، پاریس، بەرلین، ستۆکهۆڵم و ستراسبورگ هەست پێ دەکرێت، چونکە ملیۆنان کورد لە دیاسپۆرا دەژین و هەروا بە نیشتمانەوە بەستراون. بۆ مێژووی کورد ئەمە گرنگە: چیرۆکی کورد چیتر تەنها لە ناو کوردستاندا نانووسرێت. لە ڕێگەی کۆمەڵگەکانی دەرەوەشەوە دەنووسرێت کە زمان، یادەوەری و فشاری سیاسی دەپارێزن.
بۆچی ئەم چیرۆکانە پەیوەندیدارن
لە یەکەم نیگادا ئەم چیرۆکانە جیاواز دەردەکەون: درۆن لە ئاسمانی هەولێر، گفتوگۆی مووچە لە بەغدا، کار لە کەرکووک، دانوستان لە ڕۆژاوا، پرۆسەیەکی ڕاگیراوی ئاشتی لە تورکیا، سەرکوت لە ڕۆژهەڵات و ناڕەزایی لە ئەورووپا. بەڵام بۆ کورد پەیوەندیدارن. هەموویان لە دەوری هەمان بابەتە مێژووییەکان دەسووڕێنەوە: ئاسایش، خۆبەڕێوەبردن، زمان، مانەوەی ئابووری و مافی بوون بەبێ ئەوەی وەک کێشەیەک سەیریان بکرێت کە ئەوانی دیکە بەڕێوەی ببەن.
پرسی کورد تەنها یەک ناکۆکی نییە. نەخشەیەکی بەڵێنە چارەسەرنەکراوەکانە بەسەر چوار دەوڵەت و دیاسپۆرایەکی جیهانیدا. بۆیە هەواڵەکانی کورد زۆرجار قورس هەست پێ دەکرێن: هەر ڕووداوێکی ئێستا سێبەرێکی درێژی مێژوویی هەڵدەگرێت. ناکۆکییەکی گومرگی هەروەها ناکۆکییەکی خۆبەڕێوەبردنە. ڕاگرتنی دامەزراندن هەروەها بابەتێکی نوێنەرایەتییە. هێرشێکی درۆن هەروەها ئاگادارکردنەوەیەکە لەوەی کوردستان هێشتا چەند لەبەردەم مەترسیدایە. ئاڵوگۆڕی زیندانی هەروەها تاقیکردنەوەی ئەوەیە کە دەستکەوتە سیاسییە کوردییەکان دەمێننەوە یان نا.
وێنە گەورەکە
نوێترین هەواڵەکانی کورد مەترسی نیشان دەدەن، بەڵام خۆڕاگریش. فشاری سیاسی نیشان دەدەن، بەڵام جووڵەش. هەرێمی کوردستان هەوڵ دەدات دامەزراوەکانی بپارێزێت لە کاتێکدا لەگەڵ بەغدا دانوستان دەکات. ڕۆژاوا هەوڵ دەدات دەستکەوتەکانی بپارێزێت لە کاتێکدا لەگەڵ دیمەشق دانوستان دەکات. کورد لە تورکیا چاودێری دەکەن ئاشتی دەبێتە یاسا یان تەنها قسە دەمێنێتەوە. کورد لە ئێران هەروا لە ڕووی مافەکانەوە ڕووبەڕووی دۆخێکی توند دەبنەوە. دیاسپۆرا هەروا دۆزی کورد دەخاتە سەر بەرنامە نێودەوڵەتییەکان.
مێژوو ئەم سەردەمە تەنها بە جەنگەکانی دەوروبەری کوردستانەوە لە یاد ناگرێت، بەڵکو بە چۆنیەتیی وەڵامدانەوەی کوردیش لە یادی دەگرێت. ئەرکی سەختی ئێستا ئەوەیە مانەوە بگۆڕدرێت بۆ ستراتیژ: دامەزراوەی بەهێزتر، دیپلۆماسیی باشتر، سەربەخۆیی ئابووری، مافە زمانییە پارێزراوەکان، یەکگرتوویی کورد لەو شوێنانەی دەکرێت و تۆمارێکی ڕوون لەوەی ڕوودەدات. چیرۆکی کوردستان لە 2026دا هێشتا بەسەر سنوورەکاندا دەنووسرێت و هەر بەشێکی کوردستان هەروا بە بەشەکانی دیکەوە بەستراوە.
سەرچاوە بەکارهاتووەکان
سەرچاوەکانی بەکارهاتوو بۆ ئەم کۆکردنەوە هەواڵییە بریتین لە بەشی ئینگلیزیی ڕووداو، کوردستان24، ڕۆیتەرز، بەشی ئینگلیزیی ANF، AP و گاردیان. ئەم وتارە وەک شیکردنەوە و ڕوونکەرەوەی هەواڵیی Kurdish-History.com نووسراوە، نەک وەک پەخشی زیندووی هەواڵی بەپەلە.