پوختە
پێشمەرگە، بە واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە»، ئازایەتیی شەڕکەرە کوردەکان لە خەباتە درێژخایەنەکەیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەکان دەنوێنێت. ئەم وتارە گرنگیی مێژوویی پێشمەرگە دەکۆڵێتەوە، لە سەرهەڵدانەکەی لە سەرەتای سەدەی 20ەوە تا ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی لە ململانێ هاوچەرخەکاندا، لەوانە شەڕ دژی داعش. پێشمەرگە هەم بەرگریکاری سەربازی و هەم پارێزەری کولتوور و ناسنامەی کوردییە و ژنە شەڕکەرەکان بەشدارییەکی بەرچاویان تێیدا هەیە. سەرەڕای دەستکەوتەکانی، پێشمەرگە بەردەوام ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە. چیرۆکەکەی خۆڕاگریی گەلی کورد و هەوڵە بەردەوامەکەی بۆ دانپێدانان و ئاشتی دەخاتە ڕوو.
ناوەڕۆک
- کەسایەتییە سەرەکییەکانی ساڵەکانی پێکهاتنی پێشمەرگە
پێشمەرگە: پارێزەرانی ناسنامەی کوردی
خەباتە هاوچەرخەکان و ڕاپەڕین دژی داعش
- ئاڵنگارییەکانی دەرەوەی مەیدانی شەڕ
پاراستنی کولتوور و میراتی کوردی
- ڕوانین بۆ داهاتوو: ڕێگای بەردەم پێشمەرگە
- وشەی «پێشمەرگە» چ واتایەکی هەیە؟
- پێشمەرگە لە مێژووی کورددا چ ڕۆڵێکی گێڕاوە؟
- گرنگیی ژنان لە ناو پێشمەرگەدا چییە؟
- کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن وەڵامی پێشمەرگەی داوەتەوە؟
وشەی «پێشمەرگە» واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە» دەدات و هێمای ئازایەتی و خۆڕاگریی شەڕکەرە کوردەکانە لە ناو چەندین سەدە خەباتدا. بۆ تێگەیشتن لە مێژووی کورد، پێشمەرگە ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە خەباتی ناوچەکە بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەکاندا دەگێڕێت. ئەم وتارە گرنگیی مێژوویی پێشمەرگە، پەرەسەندنی بەرخۆدانەکەی و پاشخانی کولتوور و میراتی کوردستان دەکۆڵێتەوە.
ڕوانینێک لە مێژووی کورد
گەلی کورد، کە لە ناوچە شاخاوییەکانی عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا نیشتەجێیە، نەریتی دەوڵەمەندی هەیە کە لە ناو پێکهاتەی ناسنامەی نەتەوەییدا چنراوە. بە درێژایی مێژوو، کورد ڕووبەڕووی شەپۆلی سەرکوتکردن بووەتەوە، کە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکان و دیپلۆماسیی کورد. هاندەری ئەم بزووتنەوانە تەنها ئارەزووی سەربەخۆیی نەبووە، بەڵکو پاراستنی کولتوور و میراتی کوردیش بووە.
پێشمەرگە لە مێژوودا ڕۆڵی بەرگریکاری خۆبەڕێوەبردنی کورد و ناسنامەی کوردی گرتووەتە ئەستۆ و بێوچان بۆ پاراستنی خەڵکەکەی لە هەڕەشە دەرەکییەکان کاری کردووە. لە ململانێ عەشیرەییەکانی سەرەتای سەدەی 20ەوە تا شەڕە هاوچەرخەکانی دژی داعش، پێشمەرگە زیاتر لە خۆڕاگریی سەربازی دەنوێنێت؛ ڕۆحی خەباتکاریی نەتەوەی کورد لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە.
سەرهەڵدانی پێشمەرگە
ڕەگەکانی پێشمەرگە دەگەڕێنەوە بۆ سەرەتای سەدەی 20، کاتێک گەلی کورد دەستی بە ڕێکخستنی خۆی کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێزە ئیستیعمارییەکان و سەرکوتکردن. کەسایەتییە ناسراوە جیاوازەکانی کورد سەریان هەڵدا و هەوڵیان دا ناسنامەیەکی نەتەوەیی دابمەزرێنن و دانپێدانانی کۆمەڵگەی بەرفراوانتری نێودەوڵەتی بەدەست بهێنن. ڕووداوە سەرەکییەکان، وەک پەیماننامەی سیڤەری 1920، بناغەیان بۆ ئەوە دانا کە دواتر بوو بە چەندین دەیە خەبات بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن.
سەرەڕای هیوا سەرەتاییەکانی دوای پەیماننامەی سیڤەر، ئاواتەکانی کورد بە پەیماننامەی لۆزانی دواتر لە 1923دا پووچەڵ کرانەوە، کە داواکارییەکانی کورد بۆ دەوڵەتبوونی پشتگوێ خست. ئەمە کەشێکی مێژوویی پڕ لە بەرخۆدانی دروست کرد و لە کۆتاییدا پێشمەرگەی وەک هێزێکی سەربازیی فەرمی لە دەیەی 1940دا پێکهێنا.
کەسایەتییە سەرەکییەکانی ساڵەکانی پێکهاتنی پێشمەرگە
لە ماوەی ئەم سەردەمەدا، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد دیار بوون. کەسایەتییەکانی وەک مستەفا بارزانی، کە زۆرجار وەک باوکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت، بناغەی هێزەکانی پێشمەرگەیان پتەو کرد. سەرکردایەتیی بارزانی لە یەکەم ڕاپەڕینی کورد لە 1945دا جەختی لە پێویستیی بەرخۆدانی چەکداری کردەوە و داهاتووی سیاسەتی سەربازیی کوردی داڕشت.
پێشمەرگە: پارێزەرانی ناسنامەی کوردی
بە زیادبوونی هێز و ژمارەی پێشمەرگە، بوون بە پارێزەرانی ناسنامەی کولتووریی کوردی. تەنها مامەڵەیان لەگەڵ ئاڵنگارییە سەربازییەکان نەکرد، بەڵکو پاراستنی کولتوور و میراتە تایبەتمەندەکەی کوردستانیشیان گرتە ئەستۆ. مۆسیقا، سەما، جلوبەرگی نەریتی و فۆلکلۆر لەگەڵ گێڕانەوەکەیان تێکەڵ بوون و لە کاتی دژواریدا بۆ بەهێزکردنی ورە بەکارهاتن.
ڕۆڵی ژنان لە ناو پێشمەرگەدا
ژنان ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە هێزەکانی پێشمەرگەدا گێڕاوە و ڕۆڵە نەریتییە ڕەگەزییەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردیان خستووەتە ژێر پرسیار. کەسایەتییەکی زۆری کورد کە داوای مافەکانی ژنان دەکەن دیار بوون و ژنە شەڕکەرەکانیان لە کاتی ململانێکاندا خستە ڕوو. بەشداریی ژنان هەم هێزی ئەوانی پیشان دا و هەم جەختی لە گۆڕانی بۆچوونی کولتووری کوردی سەبارەت بە ڕەگەز کردەوە. ژنانی پێشمەرگە، کە شان بە شانی پیاوان وەک کەسایەتیی سەرەکی دیار بوون، هەم بۆ یەکسانیی نەتەوەیی و هەم بۆ یەکسانیی ڕەگەزی خەباتیان کرد.
خەباتە هاوچەرخەکان و ڕاپەڕین دژی داعش
سەرهەڵدانی داعش لە کۆتایی دەیەی 2010دا یەکێک لە گەورەترین هەڕەشەکانی بۆ گەلی کورد و ئاواتە مێژووییەکانی دروست کرد. هێزەکانی پێشمەرگە بوون بە لایەنێکی سەرەکی لە شەڕ دژی داگیرکردنی عێراق لەلایەن داعشەوە. سەرکەوتنە بەرچاوەکانیان، بە تایبەتی لە ڕزگارکردنی شاری شنگال لە کۆتایی 2014دا، لێهاتوویی تەکتیکی و بڕیاری پتەوی ئەوانی نیشان دا.
لەو سەردەمە پشێوەدا، بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد پێگەیەکی پێشەنگیان گرت، لە کاتێکدا حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) بۆ کۆکردنەوەی پشتگیریی نێودەوڵەتی کاری دەکرد. سەرکردەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لەوانە سەرۆک مەسرور بارزانی، پێویستیی یەکگرتوویی نێوان لایەنە کوردییەکانیان دەناسی بۆ پێکهێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو دژی هێزە دڕندەکان. پێشمەرگە توانای خۆی بۆ خۆگونجاندن و پەرەسەندن نیشان دا و جەختی لە تێکەڵکردنی تەکتیکی شەڕی پارتیزانی و شەڕی هاوچەرخ کردەوە؛ ئەمەش ناوبانگی ئەوی وەک شەڕکەری کاریگەر بەهێزتر کرد.
بۆچوونی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی
ئازایەتیی پێشمەرگە لە سەکۆی جیهاندا پشتگوێ نەخراوە. وڵاتێکی زۆر و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان ستایشی هەوڵەکانی لە شەڕ دژی داعشدا کردووە، کە بووەتە هۆی زیادبوونی پشتگیریی سەربازی و مرۆیی. خەباتی کورد سەرنجی بۆ ڕەنجە مێژووییەکانی ڕاکێشاوە و دەرفەتی گفتوگۆی لەبارەی مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن لە بەردەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا ڕەخساندووە.
بۆ داننان بە خەباتەکەی، چەندین فیلمی بەڵگەنامەیی و وتار بەرهەم هاتوون کە جەخت لە چیرۆکی خۆڕاگری و ئازایەتی و سروشتە ئاڵۆزەکەی سیاسەتی کوردی دەکەنەوە. هەندێک کەسایەتیی دیاری کورد سەکۆکانی ڕاگەیاندنیان بۆ بڵاوکردنەوەی هۆشیاری دەربارەی گێڕانەوە مێژووییەکان و خەباتەکانی ئێستایان بەکارهێناوە.
ئاڵنگارییەکانی دەرەوەی مەیدانی شەڕ
سەرەڕای دەستکەوتە سەربازییەکانی، پێشمەرگە بەردەوام ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی فرەلایەن دەبێتەوە، لەوانە دابەشبوونی سیاسی لە نێوان حزبە کوردییەکان و کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ململانێی درێژخایەن. پاشخانی مێژوویی سەرکوتکردنی کورد هێشتا کۆسپێکی گەورەیە لە بەردەم ئەو ئاشتی و ئارامییەی هەوڵی بۆ دەدات. هاوسەنگکردنی فەرمانڕەوایی ناوخۆیی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی پێویستی بە مامەڵەکردن لەگەڵ دیمەنی ئاڵۆزی سیاسی هەیە؛ گفتوگۆکان دەربارەی مافەکانی کوردیش زۆرجار پڕ لە گرژی و چارەسەرنەکراو دەمێننەوە.
پاراستنی کولتوور و میراتی کوردی
خەباتە بەردەوامەکانی پێشمەرگە گرنگیی بنەڕەتیی پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان دەخەنە ڕوو. دامەزراوە کولتوورییەکان، فێستیڤاڵەکان و دەستپێشخەرییە ئەکادیمییەکان کە سەرنجیان لەسەر مێژووی کوردە، یارمەتیی خۆڕاگری و یەکگرتوویی گەلی کورد دەدەن. لە ڕێگەی پەروەردە و پەرەپێدانی کولتوورەوە، پێشمەرگە و هاوپەیمانەکانی بۆ داهاتوویەک کار دەکەن کە ڕێز لە مێژووە دەوڵەمەندەکەیان بگرێت و مانەوەی ناسنامەیان مسۆگەر بکات.
ڕوانین بۆ داهاتوو: ڕێگای بەردەم پێشمەرگە
گۆڕانە بەردەوامەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاڵنگاری دروست دەکەن کە پێشمەرگە دەبێت بە وردی مامەڵەیان لەگەڵ بکات. بە گۆڕانی پەیوەندییەکانی دەسەڵات لە ناوچەکەدا، ناسنامەی پێشمەرگە وەک هێزێکی سەربازی کە ستایش دەکرێت، ڕێزی لێ دەگیرێت و مشتومڕی لەسەر دەکرێت، هەر لە ناوەڕاستی تێگەیشتن لە ئاواتە هاوچەرخەکانی کورددا دەمێنێتەوە. بەهێزکردنی هاوکاری لە نێوان لایەنە جیاوازەکانی کورد و چارەسەرکردنی ناڕەزاییە ناوخۆییەکان دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ ئاشتیی بەردەوام.
هەروەها، بە سەرهەڵدانی بزووتنەوە مێژووییە زیاتر و دیپلۆماسیی کورد، پەیوەندیکردن لەگەڵ هاوپەیمان و لایەنە پەیوەندیدارە نێودەوڵەتییەکان گرنگییەکی بنەڕەتیی دەبێت. هەوڵە بەردەوامەکان بۆ پتەوکردنی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو چوارچێوە بەرفراوانترە ناوچەییەکاندا ڕەنگە گفتوگۆی بەرهەمدار بەدوادا بهێنن و گفتوگۆیەک بەهێز بکەن کە ڕێز لە ناسنامەی تایبەت و ئاواتەکانی گەلی کورد بگرێت.
ڕۆحی بەردەوامی و هیوا
چیرۆکی پێشمەرگە زۆر زیاترە لە پاڵەوانیی سەربازی؛ باسی ڕۆحێکی نەشکاو، پابەندی بە کولتوور و ئاواتی کەرامەت دەکات. پێشمەرگە وەک هێمای بەرخۆدان بە درێژایی مێژووی کورد، خەباتی نەتەوەیەکی تەواو لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە. بە بیرکردنەوە لە چیرۆکەکانی، تەنها ڕێز لە قوربانییەکانی ناگرین، بەڵکو ڕێز لە گێڕانەوەی بەرفراوانتری گەلێک دەگرین کە ڕازی نییە لەبیر بکرێت.
بۆیە، کاتێک بیر لە گرنگیی مێژوویی پێشمەرگە دەکەینەوە، دان بە خەباتەکەی دژی سەرکوتکردن، هەوڵە بێوچانەکەی بۆ خۆبەڕێوەبردن و پابەندییەکەی بە پاراستنی کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستاندا دەنێین. ئەو گێڕانەوانەی لە خۆڕاگرییەکەیەوە دەردەکەون، هیوا بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشن، کاتێک هەوڵ بۆ داهاتوویەکی پڕ لە دەرفەت، گفتوگۆ و ئاشتی دەدەن.
بە ڕۆحێکی نەشکاو و پابەندییەکی بەردەوام بە دادپەروەری، میراتی پێشمەرگە هەر ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشێت و هانیان دەدات میراتە کولتوورییەکەیان بپارێزن و هەوڵ بۆ سبەینێیەکی ڕووناکتر بدەن.
پرسیارە باوەکان
وشەی «پێشمەرگە» چ واتایەکی هەیە؟
وشەی «پێشمەرگە» واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە» دەدات و هێمای ئازایەتی و خۆڕاگریی شەڕکەرە کوردەکانە.
پێشمەرگە لە مێژووی کورددا چ ڕۆڵێکی گێڕاوە؟
پێشمەرگە وەک بەرگریکاری خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی کوردی ڕۆڵێکی بنەڕەتیی گێڕاوە و بە درێژایی مێژوو بۆ پاراستنی خەڵکەکەی لە هەڕەشە دەرەکییەکان کاری کردووە.
پێشمەرگە چۆن سەری هەڵدا؟
پێشمەرگە لە سەرەتای سەدەی 20دا سەری هەڵدا، کاتێک گەلی کورد دەستی بە ڕێکخستنی خۆی دژی هێزە ئیستیعمارییەکان و سەرکوتکردن کرد؛ لە دەیەی 1940دا بە فەرمی بوو بە هێزێکی سەربازی.
گرنگیی ژنان لە ناو پێشمەرگەدا چییە؟
ژنان ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە ناو پێشمەرگەدا گێڕاوە، ڕۆڵە نەریتییە ڕەگەزییەکانیان خستووەتە ژێر پرسیار و لە ناو کۆمەڵگەی کورددا هەم بۆ یەکسانیی نەتەوەیی و هەم بۆ یەکسانیی ڕەگەزی خەباتیان کردووە.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن وەڵامی پێشمەرگەی داوەتەوە؟
دان بە ئازایەتیی پێشمەرگەدا لە ئاستی جیهاندا نراوە و بووەتە هۆی زیادبوونی پشتگیریی سەربازی و مرۆیی، چونکە خەباتەکانی سەرنجی بۆ مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن ڕاکێشاوە.