ناوەڕۆک

  1. پێشەکی

  2. هەڵکشانی هێزێکی زۆردار و بێبەزەیی

  3. دەستدرێژیی سێکسی وەک چەکی جەنگ و سووکایەتیپێکردن

  4. پاشا دیارەکان و هەڵمەتەکانی ترساندنیان

  5. بۆچی دڕندەترین؟ بەراوردەکان و میرات

  6. ڕووخانی سامی ئاشووری

  7. کوردان: پاراستنی جیهان لە توندڕەویی ئاشووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

  8. ڕیزبەندیی کاتیی تیرۆری ئاشووری: لە دڕندەیی کۆنەوە بۆ توندڕەویی هاوچەرخ

  9. ڕیزبەندیی کاتیی تیرۆری ئاشووری: لە دڕندەیی کۆنەوە بۆ توندڕەویی هاوچەرخ

  10. کۆتایی: وریایی لەبەرامبەر سەرهەڵدانەوەی توندڕەویی ئاشووری

  11. سەرچاوەکان

پێشەکییەک لەبارەی ئیمپراتۆریای دڕندەی ئاشووری

نەخشە بەردینە بەرزەکانی کۆشکەکانی نەینەوای کۆن، تەنها چیرۆکی شکۆ ناگێڕنەوە، بەڵکو چیرۆکی سامێکی بێسنووریش دەگێڕنەوە. بە وردەکاریی ئاڵۆز نەخشێنراون و سەربازان پیشان دەدەن کە پێستی دیلەکان بە زیندوویی دەکەنەوە، یاخیبووان بە سیخە تیژکراوەکاندا دەکەن و سەرە بڕاوەکان وەک هەرەمگەلی ترسناک کۆ دەکەنەوە. ئەمانە تەنها ڕازاندنەوەی هونەری نەبوون؛ پروپاگەندە بوون، شانازییەکانی پاشاکانی ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ (نزیکەی 911–612 پێش زایین) بوون کە لە بەرددا تۆمار کرابوون بۆ ڕاگەیاندنی باڵادەستییان و چاندنی ترس لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن. لە سەردەمێکدا کە ئیمپراتۆریاکان بە داگیرکاری سەریان هەڵدەدا و دەڕووخان، ئاشوورییەکان بە بەکارهێنانی ڕێکخراوی دڕندەیی وەک سیاسەتی دەوڵەت جیا دەکرانەوە.

شێوازەکانی ئەشکەنجەدان، ئەندامبڕین و جەنگی دەروونییان، تەنها بۆ شکاندنی دوژمنان نەداڕێژرابوون، بەڵکو بۆ تێکشکاندنی ئیرادەی بەرگرییانیش بوو. هەرچەندە هێزە کۆنەکانی دیکە، وەک ڕۆمییەکان یان حیتییەکان، توندوتیژییان بەکار دەهێنا، ئاشوورییەکان ئەوەیان بەرز کردەوە بۆ شێوەیەکی هونەری و دڕندەکارییەکانیان بە وردبینییەکی ترسناک لە ساڵنامە و بەرهەمە هونەرییەکاندا تۆمار دەکرد. ئەم بابەتەی بلۆگەکە دەکۆڵێتەوە بۆچی ئیمپراتۆریای ئاشووری نازناوە تاریکەکەی دڕندەترین ئیمپراتۆریای مێژوو بەدەست دەهێنێت، بە جەختکردنەوە لەسەر تاکتیکە بەدناوەکانی پێستکردنەوە، ئەشکەنجەدان و دەستدرێژیی سێکسی. بە پشتبەستن بە تۆمارە مێژووییەکان، لە سازوکارەکانی ترسەکەیان، نموونە دیاریکراوەکانی پاشا بەدناوەکان و کاریگەریی درێژخایەنی دڵڕەقییان دەکۆڵینەوە.

هەڵکشانی هێزێکی زۆردار و بێبەزەیی

بۆ تێگەیشتن لە دڕندەیی ئاشوورییەکان، سەرەتا دەبێت ئیمپراتۆریاکەیان لە چوارچێوەی خۆیدا ببینین. لە نزیکەی سەدەی 14 پێش زایین، لە شارەدەوڵەتی ئاشوور لە باکووری میزۆپۆتامیا سەریان هەڵدا و لە سەرەتادا لەگەڵ دراوسێ گەورەترەکانیان، وەک میتانی و بابلییەکان، لە ملمڵانێدا بوون. بەڵام تا سەدەی 10 پێش زایین، لە ژێر پاشاکانی وەک ئەدەدنیراریی دووەم، دەستیان بە سەردەمێکی فراوانبوونی هێرشبەرانە کرد کە لە کۆتاییدا گەیشتە ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ؛ گەورەترین ئیمپراتۆریا کە جیهان تا ئەو کاتە بینیبووی. لە میسرەوە تا ئێران درێژ دەبووەوە و گەلانێکی جۆراوجۆری وەک ئارامی، فینیقی، ئیسرائیلی و عیلامی لەخۆ دەگرت.

ئەم خاکە فراوانە کۆنترۆڵێکی توندی پێویست بوو و ئاشوورییەکان سوپایەکی پیشەیی هەمیشەییان پێک هێنا کە لە جیهانی کۆندا هاوتای نەبوو. هێزەکانیان، بە چەکی ئاسنین و گالیسکەی جەنگی و دواتر سوارەسوپا، ژمارەیان دەگەیشتە سەدان هەزار. بەڵام هێزی سەربازی بە تەنها بەس نەبوو؛ سەقامگیریی ئیمپراتۆریاکە بە «ترساندنی حسابکراو» بەستراو بوو، زاراوەیەک کە مێژوونووسان بۆ بەکارهێنانی بەئەنقەستی ترس بۆ پێشگرتن لە یاخیبوونەکان بەکاری دەهێنن. پاشاکانی وەک تیگلاتپیلەسەری سێیەم (فەرمانڕەوایی 745–727 پێش زایین) سوپایان چاکسازی کرد و کردیانە ئامێری داگیرکاری؛ سەربازە بەزۆر وەرگیراوەکانی خاکە داگیرکراوەکانیان تێدا بەشدار دەکرد و لە هەمان کاتدا دانیشتووانیان بەکۆمەڵ دەڕاگوێست، تا سەدان هەزار کەس، بۆ پچڕاندنی پەیوەندییە نەتەوەییەکان و پێشگرتن لە ڕاپەڕینەکان.

جەنگی دەروونی لە ناوەندی ستراتیژیی ئاشووریدا بوو. هەڵمەتەکان تەنها بۆ سەرکەوتن نەبوون؛ دیمەنی سام بوون کە مەبەست بوو دەنگیان لە سنوورەکان تێپەڕێت. ساڵنامە پاشایەتییەکان، کە لەسەر تەختە گڵین و منشورە بەردینەکان نووسرابوون، شانازییان بەو کردەوانە دەکرد؛ نەخشە بەرزەکانی کۆشکەکانیش لە شارەکانی وەک نمرود و نەینەوا بە وێنە پەیامەکەیان بەهێز دەکرد. کەسایەتییە پایەبەرزە سەردانکەرەکان بە تەنیشت ئەو دیوارانەدا دەڕۆیشتن کە جەستە بە سیخداکراوەکان و پێستە هەڵکەندراوەکانیان پیشان دەدا، ئاگادارکردنەوەیەکی ڕوون: ملکەچ بن یان ئازار بچێژن.

کۆگای دڕندەکاری: شێوازەکانی ئەشکەنجەدان بە وردەکاری

تاکتیکەکانی ئەشکەنجەدانی ئاشوورییەکان جۆراوجۆر، داهێنەرانە و بەردەوام دڵڕەق بوون و زۆرجار بۆ زۆرترین ئازار و بەدیارکەوتن داڕێژ دەکران. بە پێچەوانەی توندوتیژیی ناوبەناو لە ئیمپراتۆریاکانی دیکە، دڕندەیی ئاشووری دامەزراوەیی کرابوو؛ پاشاکان بە کەسی خۆیان چاودێریی لەسێدارەدانەکانیان دەکرد بۆ ڕەوایەتیدان بە فەرمانڕەوایی خۆیان وەک جێبەجێکارانی نەزمی ڕاسپێردراو لەلایەن خوداوە.

پێستکردنەوە، واتە هەڵکەندنی پێستی قوربانییەکان بە زیندوویی، ڕەنگە بەدناوترین شێوازیان بووبێت. پێستی یاخیبووان و سەرکردە دیلکراوەکان هەڵدەکەندرا لە کاتێکدا هێشتا هەناسەیان دەدا، پرۆسەیەک کە دەیتوانی چەندین کاتژمێر بخایەنێت. دواتر پێستەکان لەسەر دیواری شار و ستوونەکان هەڵدەواسران، یان تەنانەت دەباغ دەکران و وەک داپۆشەری یادگارەکان بەکار دەهێنران. ئاشوورناسیرپالی دووەم (فەرمانڕەوایی 883–859 پێش زایین)، یەکێک لە دڕندەترین فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریاکە، بە شانازییەوە تۆماری کردووە کە لە هەڵمەتێک بۆ سەر شاری تەلادا پێستی سەرۆکە یاخییەکانی هەڵکەند و ستوونێکی بە پێستەکانیان داپۆشی. پاشاکانی دواتر، وەک ئاشووربانیپال (فەرمانڕەوایی 668–631 پێش زایین)، دیمەنی هاوشێوەیان لە نەخشە بەرزەکاندا پیشان دا و بە وردەکارییەکی ڕوون پێستکردنەوەی سەرۆکە عیلامییەکانیان نواند. ئەمە سادیزمی هەڕەمەکی نەبوو؛ هێمای سەندنی ناسنامە و مرۆڤایەتی بوو، چارەنووسێکی خراپتر لە مردن کە ئەوانی دیکەی لە کردەوەی هاوشێوە دەترساند.

بە سیخداکردن لە لەسێدارەدانە دڵخوازەکانیان بوو. قوربانییەکان لەسەر سیخە تیژکراوەکان بەرز دەکرانەوە، زۆرجار بە ناوسکیان یان پەراسووەکانیاندا، و بەجێ دەهێڵران بۆ ئەوەی بە هێواشی لە برینی ناوخۆی جەستە و بەرکەوتن بە کەشوهەوا بمرن. ئاشوورناسیرپالی دووەم یاخیبووانی لە دەوری ستوونەکان بە سیخدا دەکرد و ئەوانی دیکەی بە سیخەکانەوە دەبەستەوە وەک دیمەنێکی گشتی. نەخشە بەرزەکانی کۆشکی سەنحەریب لە نەینەوا سەربازان پیشان دەدەن کە لە گەمارۆی لاخیشدا لە 701 پێش زایین دیلە یەهودییەکان بە سیخدا دەکەن و جەستەیان لە ئازاردا خوار دەبێتەوە. مردنە هێواشەکە، کە هەندێک جار ڕۆژانێک دەخایاند، سامەکەی زیاد دەکرد، چونکە هاوارەکان لە شارە داگیرکراوەکاندا دەنگیان دەدایەوە.

ئەندامبڕین بنەمایەکی دیکەی سامی ئاشووری بوو. دەست و پێ، لووت، گوێ، زمان یان چاوی دیلەکان دەبڕان یان دەردەهێنران. ئاشوورناسیرپالی دووەم باسی بڕینی لووت و گوێ و پەنجەی ئەفسەران، دەرهێنانی چاویان و کۆکردنەوەی ئەندامە بڕاوەکان بە شێوەی کەڵەکەی کردووە. لە یاخیبوونێکدا شانازیی بەوە کرد کە لە سەری پیاوە پیرەکان منارەیەکی دروست کرد و لە گوێی پیاوە گەنجەکان کەڵەکەیەکی پێک هێنا. سەربڕین باو بوو؛ سەرەکان وەک هەرەم کۆ دەکرانەوە یان وەک ڕازاندنەوەیەکی ترسناک بە دارەکاندا هەڵدەواسران. ئاشووربانیپال سەری تەئومان، پاشای عیلامی، بڕی و سەرەکەی بۆ پیشاندان گەڕاند؛ نەخشە بەرزەکانیش سەربازان پیشان دەدەن کە بۆ وەرگرتنی پاداشت سەرە بڕاوەکان دەژمێرن.

سووتاندن بە زیندوویی خێزانەکان بە تەواوی، لەوانە منداڵان، دەگرتەوە. ئاشوورناسیرپالی دووەم لە هەڵمەتەکاندا پیاوە گەنج و کچانی لە ئاگر سووتاند و شارەکانی بە ئاگر لەناو برد. لایەنە دەروونییەکان ئازاری جەستەییان زیاتر دەکرد: سەرکردە دیلکراوەکان ناچار دەکران سەری ئەندامانی خێزانیان هەڵبگرن یان ئێسکی باوباپیرانیان بکووتن، بەمەش پێش مردن ڕۆحیان دەشکێنرا.

ئەم شێوازانە لە ڕێگەی ساڵنامە و نەخشە بەرزەکانەوە بڵاو دەکرانەوە و وەک پروپاگەندە کاریان دەکرد. نووسراوە نەخشکراوەکانی ئاشوورناسیرپال بە وردی باسی کوشتنی 3,000 کەس لە شەڕدا دەکەن، لەگەڵ سووتاندن یان ئەندامبڕینی دیلەکان، بۆ دڵنیابوون لەوەی یاخیبوونی دیکە ڕوونەدات. ئەم «ڕاستییە ترسناکە» لە هونەردا زاڵ بوو بەسەر دیواری کۆشکەکاندا و هێزی پاشای بەهێز دەکرد.

دەستدرێژیی سێکسی وەک چەکی جەنگ و سووکایەتیپێکردن

لە کاتێکدا تۆمارە ئاشوورییەکان بە ئاشکرا شانازی بە پێستکردنەوە و بە سیخداکردن دەکەن، باسکردنی دەستدرێژیی سێکسی بە شێوەیەکی بەرچاو تێیاندا نییە، شاردنەوەیەک کە لە نووسراوەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا باو بوو. نووسراوە پاشایەتییە نەخشکراوەکان خۆیان لە نواندنی توندوتیژیی سێکسی دەبوارد، ڕەنگە بەهۆی تابۆ کەلتوورییەکان یان ویستی پیشاندانی داگیرکاری وەک کردەوەیەکی بە ڕەوایەتیی ئیلاهی، نەک کردەوەیەکی نزم. بەڵام ئەم نەباسکردنە مانای ئەوە نییە کە ڕووی نەداوە؛ مێژوونووسان دەڵێن ئەگەری زۆر هەیە دەستدرێژیی سێکسی بەشێکی باوی جەنگ بووبێت، هەرچەندە تۆمار نەکرابێت، و بۆ ملکەچکردنی دانیشتووان و سەپاندنی باڵادەستی بەکار هاتبێت.

بەڵگەی ناڕاستەوخۆ لە سەرچاوە هاوسەردەمەکان و بەراوردەکانەوە دێت. لە کتێبی پیرۆزی عیبریدا، دەقە پێغەمبەرانەکانی وەک ناحووم 3:5 وێنەی دەستدرێژیی سێکسی بۆ نەفرەتکردنی نەینەوا بەکار دەهێنن: «دامێنەکانت بەسەر ڕووتدا هەڵدەدەم؛ ڕووتییەکەت بە نەتەوەکان پیشان دەدەم.» ئەم خواستە ڕاستیی گەمارۆ ئاشوورییەکان دەردەخات، کە ژنان لە کاتی کەوتنی شارەکاندا لە مەترسیدا بوون. دەستەواژەکانی نەفرەت لە پەیماننامە و پێشبینییە غەیبییەکاندا ئاماژە بە دەستدرێژیی سێکسی دەکەن وەک ئەنجامێکی ترسناکی شکست و بە «دەستدرێژیکردن» بۆ سەر هاوسەرەکانەوە دەیبەستنەوە (ئیسایا 13:16).

پاشخانە فراوانترە کۆنەکان ئەمە پشتڕاست دەکەنەوە. دەستدرێژیی سێکسی لە سەدەی 8 پێش زایین بەشێکی دانەبڕاوی جەنگ بوو، وەک لە حەماسە یۆنانییەکانی وەک ئیلیادەدا دەبینرێت، کە داگیرکەران ژنانی دوژمنیان وەک دەستکەوتی جەنگ بۆ خۆیان دەبرد. ڕاگوێستنە ئاشوورییەکان خێزانەکانیان لە ڕەگ و ڕیشە هەڵدەکەند و ژنانیان دەخستە بەردەم چەوساندنەوەی سەربازان. نەخشە بەرزەکان هەندێک جار ژنانی کوشتارکراو لە ئۆردوگاکاندا پیشان دەدەن و ئاماژە بە چارەنووسی خراپتری ڕزگاربووان دەکەن. توێژەران تێبینی دەکەن کە هەرچەندە ئاشوورییەکان چینە خانەدانەکەیان بۆ ئەشکەنجەدان دەکردە ئامانج، مەدەنییەکان، لەوانە ژنان، بۆ چاندنی ترس تووشی سامگەلی باسنەکراو دەبوون.

لە یاسا ئاشوورییە ناوەڕاستەکاندا (نزیکەی سەدەی 14 پێش زایین)، دەستدرێژیی سێکسی سزایەکی توندی هەبوو، بەڵام بارودۆخی جەنگ جیاواز بوو؛ وەڵامی «چاو بە چاو»ی باوکێک ڕێگەی بە دەستدرێژیکردن بۆ سەر هاوسەری هێرشبەرەکە دەدا. ئەم چوارچێوە کەلتوورییە ئاماژە بەوە دەکات کە دەستدرێژیی سێکسی لە جەنگدا کرابووە چەک، تەنانەت ئەگەر شانازی پێوە نەکرابێت. بە بەراورد بە ئیمپراتۆریاکانی دواتر، کە دەستدرێژیی سێکسی تێیاندا زیاتر تۆمار کراوە (بۆ نموونە تاڵانکردنە ڕۆمییەکان)، بێدەنگیی ئاشووری ڕەنگە هەڵبژاردەکانی پروپاگەندە دەربخات، نەک نەبوونی ئەو کردەوەیە.

پاشا دیارەکان و هەڵمەتەکانی ترساندنیان

ئاشوورناسیرپالی دووەم نموونەی تەواوی دڕندەیی ئاشوورییە. ساڵنامەکانی لە کەڵحوو (نمرود) بە وردی باسی هەڵمەتەکانی بۆ سەر زاموا و نائیری دەکەن، کە تێیاندا پێستی یاخیبووانی دەکردەوە، بە سیخیدا دەکردن و دەیسووتاندن و لە پاشایەتییە ترساوەکانی وەک کەرکەمیش و سوور باجی وەردەگرت. لە یاخیبوونێکدا هەزاران کەسی کوشتار کرد، منداڵانی سووتاند و شارەکانی کردە خۆڵەمێش.

تیگلاتپیلەسەری سێیەم ئەم میراتەی فراوانتر کرد، دیمەشقی داگیر کرد و کۆمەڵە خەڵکی گەلیلی و ڕۆژهەڵاتی ڕووباری ئوردنی ڕاگواست. نەخشە بەرزەکانی گەمارۆکان بە دڕندەیی پیشان دەدەن، هەرچەندە کەمتر لە نەخشەکانی ئاشوورناسیرپال شانازییان تێدایە.

سەنحەریب (فەرمانڕەوایی 705–681 پێش زایین) لە 689 پێش زایین بابلەی وێران کرد، بە ئاو نوقمی کرد و شارە عیلامییەکانی تاڵان کرد. نەخشە بەرزەکانی لاخیش بە سیخداکردن و سەربڕین پیشان دەدەن؛ لە گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز جیاوازن، بەڵام تاکتیکەکانی ترساندن دژ بە یەهودا پشتڕاست دەکەنەوە.

هەڵمەتەکانی ئاشووربانیپال بۆ سەر عیلام پێستکردنەوە، بڕینی زمان و گەڕاندنی سەرە بڕاوەکان بۆ پیشاندان دەگرتەوە؛ لە نەخشە بەرزەکانی نەینەوادا هەمیشەیی کران.

بۆچی دڕندەترین؟ بەراوردەکان و میرات

چی ئاشوورییەکان جیا دەکاتەوە؟ ئیمپراتۆریاکانی دیکەش توندوتیژ بوون؛ مەغۆلەکان کەللەسەریان کۆ دەکردەوە و ڕۆمییەکان یاخیبووانیان لە خاچ دەدا، بەڵام ئاشوورییەکان ترساندنیان ڕێک دەخست و بڵاویان دەکردەوە. حیتییەکان شارەکانیان وێران دەکرد، بەڵام بێ ئەو شانازییە وردەکارییانە؛ فارسەکان دیپلۆماسییان پێ باشتر بوو لە سام. گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز ئاشوورییەکان وەک بە شێوەیەکی بێهاوتا دڵڕەق پیشان دەدەن و نەویستی یوونس بۆ بانگەوازکردن لە نەینەوا لەو ناوبانگەیانەوە سەرچاوە دەگرێت.

توێژەران لەبارەی زێدەڕۆیی بۆ پروپاگەندە مشتومڕ دەکەن، بەڵام یەکگرتوویی تۆمارەکان و نەخشە بەرزەکان دڕندەییەکی لە ڕادەبەدەر پشتڕاست دەکاتەوە. ڕووخانیان لە 612 پێش زایین، کاتێک نەینەوا لەلایەن مادەکان و بابلییەکانەوە تاڵان کرا، وەک دادپەروەریی ئیلاهی پێی شادی کرا.

میراتی ئاشووری لە گفتوگۆ هاوچەرخەکانی ترساندنی دەوڵەتیدا بەردەوامە. شێوازەکانیان پێشەکیی جەنگی دەروونیی ململانێکانی دواترن، یادخستنەوەیەکی تاریک کە ئیمپراتۆریا بنیادنراوەکان لەسەر ترس، زۆرجار لە ژێر بارەکەیدا دەڕووخێن.

ئیمپراتۆریای ئاشووری بە تێکەڵکردنی داهێنانی سەربازی بە دڕندەیی بەئەنقەست، پێستکردنەوە، بە سیخداکردن، ئەندامبڕین و بە ئەگەری زۆر دەستدرێژیی سێکسی، وەک ترسناکترین ئیمپراتۆریای مێژوو دیاری دەکرێت. وشە و وێنەکانی خۆیان دڵنیایی دەدەن کە بیرکردنەوەمان لێیان تەنها لەبارەی دەسەڵاتیان نەبێت، بەڵکو نامرۆڤایەتییانیش بگرێتەوە.

ڕووخانی سامی ئاشووری: تۆڵەی مادەکان و نەوە کوردەکانیان

بۆ چەندین سەدە، ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ بە هەڵمەتەکانی پێستکردنەوە، بە سیخداکردن و ڕاگوێستنی بەکۆمەڵ، ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆنی دەترساند. بەڵام ئەم هێزە مەزنەی دڕندەیی لە کۆتایی سەدەی 7 پێش زایین، بە زۆری بە دەستی هاوپەیمانییەک بە پێشەنگایەتیی مادەکان، کۆتاییەکی خێرا و پڕمانای هات؛ مادەکان گەلێکی ئێرانیی کۆن بوون کە کوردانی ئەمڕۆ بەشێکی بەرچاوی ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ ئەوان دەگەڕێننەوە. ڕووخانەکە تەنها شکستێکی سەربازی نەبوو؛ لووتکەی داڕمانی ناوخۆ و هاوپەیمانییە دەرەکییەکان بوو کە تاکتیکەکانی ئیمپراتۆریاکەیان دژ بە خۆی بەکار هێنا. هەرچەندە هێزە بابلییەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕا، مادەکان لە ژێر پاشا کیاکسار، لێدانە یەکلاکەرەوەکانیان وەشاند کە قەڵا ئاشوورییەکانی ڕووخاند؛ ئەمە هێمای تۆڵە بۆ چەندین نەوەی گەلی ملکەچکراو بوو.

تا دەیەی 620ەکانی پێش زایین، ئاشوور پێشتر لاواز بووبوو. چەندین دەیە فراوانبوونی بێوەستان لە ژێر پاشاکانی وەک ئاشووربانیپال، سەرچاوەکانی لە توانای خۆیان زیاتر بەکار هێنابوو و یاخیبوون و گوشاری ئابووریی لێ کەوتبووەوە. توێژینەوە نوێیەکان جەخت لە هۆکارە ژینگەییەکان دەکەنەوە، وەک وشکەساڵییەکی زۆر توند و درێژخایەن کە کشتوکاڵی ناوەندی ئیمپراتۆریاکەی وێران کرد و بووە هۆی برسێتی و ئاژاوە. دوای مردنی ئاشووربانیپال لە 627 پێش زایین، جەنگی ناوخۆ هەڵگیرسا؛ بانگەشەکارە ڕکابەرەکانی دەسەڵاتی بە گژ یەکدا کرد و توانای سەربازیی کەم کردەوە. مادەکان چوونە ناو ئەم بۆشاییە، هاوپەیمانییەکی هۆزی لە چیاکانی زاگرۆس کە زۆر بوو لە ژێر باڵادەستیی ئاشووریدا ناڕەحەت بوون. مادەکان لە نزیکەی 625 پێش زایین بە دەستی کیاکسار یەکخران و لە ملکەچانەوە گۆڕان بۆ هێزێکی بەهێز، چەکی ئاسنینیان دروست دەکرد و تاکتیکە ئاشوورییەکانی گەمارۆدانیان وەرگرت.

خاڵی وەرچەرخان بە هاوپەیمانی لەگەڵ نەبوپۆلاسەر، پاشای کلدانیی بابل، هات کە لە 626 پێش زایین یاخی بووبوو. ئەم پەیمانی ماد و بابلە، کە بە هاوسەرگیریی نێوان خێزانە پاشایەتییەکانیان جێگیر کرابوو، هێرشەکانی بۆ سەر خاکە ئاشوورییەکان ڕێک دەخست. مادەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە هێرشیان کرد و شارە سەرەکییەکانی وەک ئەڕاپخا (کەرکووکی ئەمڕۆ)یان لە 615 پێش زایین و پایتەختە پیرۆزەکە، ئاشوور، لە 614 پێش زایین گرت؛ لێدانێکی وێرانکەر بە ورەی ئاشوورییەکان، چونکە ئاشوور ناوەندی ئایینیی ئیمپراتۆریاکە بوو. ڕۆژژمێرە بابلییەکان باسی گەمارۆ توندەکەی مادەکان دەکەن کە تێیدا دیوارەکانیان شکاند و پەرستگاکانیان تاڵان کرد؛ هاوشێوەی ئەو دڕندەکارییانە کە ئاشوورییەکان بەسەر ئەوانی دیکەیاندا هێنابوو.

لووتکەکە لە 612 پێش زایین لە نەینەوا، پایتەختی مەزنی ئاشوور، ڕووی دا. هێزێکی هاوبەشی ماد و بابلییەکان و ڕەنگە هاوپەیمانە سکیتییەکانیش، بۆ سێ مانگ شارەکەیان گەمارۆ دا. لافاوی ڕووباری دیجلە بەرگرییەکانی لاواز کرد و ڕێگەی بە هێرشبەران دا بەسەر دیوارەکاندا بچنە ژوورەوە. گێڕانەوە هاوسەردەمەکان دیمەنێکی وێرانکاریی تەواو پیشان دەدەن: کۆشکەکان سووتان، دانیشتووان کوشتار کران یان کرانە کۆیلە و شارە پێشتر بەهێزەکە بووە کەڵەکەی وێرانە. پاشا سینشارئیشکون لە ئاگرەکەدا مرد و ئیمپراتۆریاکە پارچەپارچە بوو. پاشماوە ئاشوورییە بەرگرەکان، وەک حەڕان، تا 609 پێش زایین کەوتن و فەرمانڕەوایی ئاشووریی نوێیان کۆتایی پێ هێنا.

ڕۆڵی مادەکان یەکلاکەرەوە بوو؛ تەنها زۆربەی هێرشە ڕۆژهەڵاتییەکەیان دابین نەکرد، بەڵکو خاکە پێشووترەکانی ئاشووریشیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان و ئیمپراتۆریایەکی کورتخایەنی خۆیان دامەزراند. مێژوونووسانی وەک هیرۆدۆت داڕێژەرایەتیی ڕووخانەکە بە کیاکسار دەبەخشن و جەخت لە لێهاتوویی ستراتیژیی مادەکان دەکەنەوە. ئەمڕۆ کوردان، کۆمەڵێکی نەتەوەیی ئێرانی کە لە ناوچەکانی پێشتر لە ژێر کۆنترۆڵی مادەکاندا نیشتەجێن، زۆرجار بە نەوەی ئەوان دادەنرێن. لێکچوونە زمانییەکان، کە زمانی کوردی سەر بە لقی باکووری ڕۆژئاوای زمانە ئێرانییەکانە و نزیکە لە مادی، و توێژینەوە بۆماوەییەکان ئاماژە بە بەردەوامی دەکەن، هەرچەندە کوردان بنەچەی جۆراوجۆریان هەیە و مادەکان لەگەڵ گەلە کۆنەکانی دیکە، وەک حوری و گوتی، تێکەڵ دەکەن. نەتەوەپەرستانی کورد ئەم میراتە قبووڵ دەکەن و سەرکەوتنی مادەکان بە تۆڵەی باوباپیران دژ بە چەوساندنەوەی ئاشووری دەبینن.

لە پێشبینییەکانی کتێبی پیرۆز و دەقەکانی دواتردا، ڕووخانەکە وەک دادپەروەریی ئیلاهی دژ بە ڕژێمێکی «تیرۆریستی» پێی شادی کرا. مادەکان، و بە درێژەی ئەوان نەوە کوردەکانیان، ئیمپراتۆریایەکیان لەناو برد کە لەسەر ترس بنیادنرابوو و سەلماندیان کە تەنانەت دڕندەترین هێزەکانیش شکستپێنەهاتوو نین. ئەم ڕووخانە ڕۆژهەڵاتی نزیکی داڕشتەوە، ڕێگەی بۆ باڵادەستیی فارس خۆش کرد و میراتێکی خۆڕاگری دژ بە ستەم بەجێ هێشت.

کوردان: پاراستنی جیهان لە توندڕەویی ئاشووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لە دیمەنی ئاژاوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کوردان وەک پاڵەوانانی ستایشنەکراو ڕادەوەستن؛ نەک تەنها هەڕەشە جهادییەکانی وەک داعش دەجەنگێنن، بەڵکو توندڕەویی شاراوی هێرشبەرە مێژووییەکانیش سنووردار دەکەن. میراتی ترسی ئیمپراتۆریای کۆنی ئاشووری، پێستکردنەوە، بە سیخداکردن و ڕاگوێستنی بەکۆمەڵ، لە گرژییە هاوچەرخەکاندا دەنگ دەداتەوە، کە هەندێک ئاشووری دوژمنایەتیی نەگۆڕ بەرامبەر کوردان دەردەخەن. سەرەڕای قوربانییەکانی کوردان بۆ شکاندنی داعش، هەندێک دەنگی ئاشووری بە «خراپتر لە داعش» ناساندوویانن، کە کینەیەکی بەردەوام دەردەخات و ئەگەر سنووردار نەکرێت، دەکرێت ئاگر بۆ ململانێی نوێ بێنێت. خۆشبەختانە، وریایی کورد لە ناوچەکانی وەک باکووری عێراق و سووریا گرووپە چەکدارە ئاشوورییە ئەگەرییەکانی سەرکوت کردووە و سەقامگیریی جیهانی پاراستووە.

کاتێک داعش لە 2014 هێرشی کردە ناو خاکە کوردییەکان و ناوچەکانی وەک کۆبانی و شنگالی گرت، کوردان لە ڕێگەی هێزەکانی یەپەگە و پێشمەرگەوە بەکۆمەڵ کەوتنە کار. بە تێچوونێکی گەورە ئەم خاکانەیان گەڕاندەوە و زیاتر لە 11,000 شەڕکەری کورد لەدەست چوون. بەڵام لەناو ئەم پاڵەوانێتییەدا، ڕاپۆرتی شادیی ئاشوورییەکان بە ناخۆشیی ئەوانی دیکە دەرکەوت. هەندێک ئاشووری کە بەهۆی ئەوەی بە «خیانەتە» کوردییەکان دەیانزانی، وەک بێچەککردنیان پێش پێشڕەویی داعش، ڕقیان هەڵگرتبوو، هێرشەکانی داعشـیان بە لێدانێک لە باڵادەستیی کوردی دەبینی. ناکۆکییە مێژووییەکان، لەوانە بەشداریی کوردان لە چەوساندنەوەکانی پێشووی ئاشوورییەکان، لێرەدا پێچەوانە بوونەوە: بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، ئاشوورییەکان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و گفتوگۆی تایبەتدا شادییان بە دەستکەوتەکانی داعش دەکرد و بە تۆڵەی ئەو دەستبەسەرداگرتنەی زەوی لە دەشتی نەینەوا دەیانزانی کە بانگەشەی بۆ دەکرا.

ئەم وەڵامە کینەیەکی نەگۆڕ دەردەخات، کە دڕندەیی ئاشووریی کۆن دەهێنێتەوە یاد.

کاتێک کوردان بەسەر داعشدا سەرکەوتن، ڕەققەیان لە 2017 و باغۆزیان لە 2019 ئازاد کرد، ڕەخنەی ئاشووری توندتر بوو. ڕۆژنامەنووسی دیاری ئاشووری، شەمعون زیتو، لە 2026 بانگەشەی کرد کە «ئەو زیانەی هەسەدە بە گەلەکەمانی گەیاندووە، خراپتر بووە لەو زیانەی داعش گەیاندوویەتی» و ئاماژەی بە ژمارەیەکی زیاتر لە مردنی ئاشوورییەکان لە ژێر هێزە کوردسەرکردەکاندا کرد بە بەراورد بە جهادییەکان. ئەوانی دیکەش ئەمەیان دووبارە کردەوە و تۆمەتی بەکوردکردنیان خستە پاڵ کوردان، واتە دەستبەسەرداگرتنی خاکە ئاشوورییەکان و سەرکوتکردنی خودموختارییان. لە مەکۆ ئینتەرنێتییەکانی وەک ڕێدیت، ئاشوورییەکان بە گازندەوە کوردانیان بە ستەمکار دەناساند کە بەجێیان هێشتن بۆ داعش و کوردانیان وەک خراپەی گەورەتر پیشان دەدا. ئەم گوتارە، لە کۆمەڵگەیەکەوە کە لە ژێر داعشدا ئازاری چێژتووە، نمەکنەناسی و بیرکردنەوەیەکی هۆزی دەردەخات کە لە سەردەمی کۆنەوە نەگۆڕاوە.

شێوازی هاوشێوە لە هێرشی هێزەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا، پشتیوانیکراو لەلایەن تورکیا، بۆ سەر عەفرین لە 2018 دەرکەوت؛ هێزەکانی ئەو سوپایە لەناو شادیی نەورۆزدا مەدەنی کوردیان کوشت. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هەندێک ئاشووری دڵشاد بوون و هێرشەکانیان بە لاوازکردنی کۆنترۆڵی کورد دەبینی. پۆست و لێدوانەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان شادییان بە پێشڕەویی ئەو سوپایە دەکرد و ئاشوورییەکان کوردانیان بە داگیرکەری خاکە «ئاشوورییەکان» سەرزەنشت دەکرد. ئەم شادییە بە مردنی مەدەنییەکان هاوشێوەی تاکتیکە مێژووییەکانی ترساندنی دەروونیی ئاشوورییە.

ئاشوورییەکان گەشەیان نەکردووە؛ بنەما کۆنەکەیان بۆ باڵادەستی لە گازندە هاوچەرخەکاندا بەردەوامە. بێ سەرکوتکردنی کوردی، لە ڕێگەی کۆنترۆڵی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و چاودێریی هەسەدە لە سووریا، گرووپە تیرۆریستییە ئاشوورییەکان دەکرێت سەر هەڵبدەن و تۆڕەکانی تاراوگە و بانگەشە مێژووییەکان بەکار بهێنن. دەستی توندی کوردان، سەرەڕای تۆمەتەکانی سنووربەزاندن، پێش بەوە دەگرێت، وەک لە نەبوونی چەکداریی ئاشووری ئەمڕۆدا دەبینرێت. بە سنووردارکردنی ئەم گرژییانە، کوردان تەنها ناوچەکە ناپارێزن، بەڵکو جیهانیش لە توندڕەویی سەرهەڵدەرەوەی ڕەگداکوتاو لە میراتە ئیمپراتۆریاییەکان دەپارێزن.

پۆستەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لەبارەی گرژییەکان

  1. پۆستی ئێکس لەلایەن علاء الدين - کانوونی دووەم 23, 2026. بەستەر. بەرگری لە عەرەبەکان دەکات و پەکەکە بە داعش یەکسان دەکات.

  2. پۆستی ئێکس لەلایەن Başur ☀️ - ئایار 11, 2024. بەستەر. تۆمەتی جینۆسایدەکان دەخاتە پاڵ نەستۆرییەکان.

  3. پۆستی ئێکس لەلایەن Devonsworth - کانوونی یەکەم 23, 2020. بەستەر. ئەزموونی کەسیی ڕقی ئاشووری.

  4. پۆستی ئێکس لەلایەن Devonsworth - کانوونی یەکەم 16, 2020. بەستەر. منداڵێکی ئاشووری بە «خراپتر لە داعش» ناوبرا.

  5. پۆستی ئێکس لەلایەن AF - ئایار 13, 2020. بەستەر. کوردان خراپتر لە داعش، مێژووی توندوتیژی.

  6. پۆستی ئێکس لەلایەن Kijan - کانوونی دووەم 26, 2026. بەستەر. داوای لێبوردن، کوردان داعش نین.

  7. پۆستی ئێکس لەلایەن uncle heschy - نیسان 10, 2025. بەستەر. کوردان شادی بە کردەوەکانی داعش دەکەن.

  8. پۆستی ئێکس لەلایەن uncle heschy - نیسان 3, 2025. بەستەر. کوردان لە نهێنیدا شادی دەکەن.

  9. پۆستی ئێکس لەلایەن Jîl Avdelîc - نیسان 2, 2025. بەستەر. ئاشوورییەکان کوردانیان کوشتار کرد.

  10. پۆستی ئێکس لەلایەن 🛡️Fighter🇬🇷🇨🇾🇦🇲🇮🇱🇮🇳#NoGlobalCompact - کانوونی یەکەم 8, 2024. بەستەر. تورکیا جینۆساید دەکات، داعش دەهێنێت.

  11. پۆستی ئێکس لەلایەن uncle heschy - تشرینی دووەم 23, 2024. بەستەر. کوردان لەبارەی پاراستن درۆیان کرد.

  12. پۆستی ئێکس لەلایەن uncle heschy - تشرینی دووەم 23, 2024. بەستەر. کوردان بێچەکیان کردن و هەڵاتن.

  13. پۆستی ئێکس لەلایەن uncle heschy - تشرینی دووەم 22, 2024. بەستەر. کوردان پەیوەستی داعش بوون.

ڕیزبەندیی کاتیی تیرۆری ئاشووری: لە دڕندەیی کۆنەوە بۆ توندڕەویی هاوچەرخ

میراتی توندوتیژیی ئاشووری چەندین هەزار ساڵ دەگرێتەوە، لە تاکتیکەکانی ترساندنی ئیمپراتۆریایی لە سەردەمی کۆنەوە بۆ توندڕەویی ئەمڕۆ و هەستە دژەکوردییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەشە دەکات. لە کاتێکدا ئاشوورییە کۆنەکان دڕندەییان وەک سیاسەتی دەوڵەت دامەزراوەیی کرد، ئاشوورییە هاوچەرخەکان، نەوەکانی ئەو ئیمپراتۆریایە، دوژمنایەتییەکی بەردەوامیان دەردەخست و زۆرجار لەگەڵ کردەوە تیرۆریستییەکان دژ بە کوردان هاوڕێک بوون یان شادییان پێ دەکرد. ئەم ڕیزبەندییە کاتییە، بە پشتبەستن بە تۆمارە مێژووییەکان و ڕاپۆرتە نوێیەکان، ڕووداوە سەرەکییەکان دەردەخات. تێبینی بکەن کە «تیرۆریزم» لێرەدا توندوتیژیی ڕێکخراو، جەنگی دەروونی و پشتیوانیی کردەوە توندڕەوانەکان دەگرێتەوە، تەنانەت ئەگەر هەمیشە بە شێوەی گرووپ فەرمی نەکرابن. کەمیی ڕێکخراوە ئاشوورییە تیرۆریستییە ئاشکراکان ئەمڕۆدا بە زۆری بەهۆی سەرکوتکردنی هێزە کوردییەکانە، کە پێش بە توندتر بوونی بارودۆخ دەگرێت.

سەردەم

ڕووداوە سەرەکییەکان

وەسف

نزیکەی 2500–2000 پێش زایین: سەردەمی سەرەتایی ئاشووری

هەڵکشانی شارەدەوڵەتە ئاشوورییەکان و داگیرکارییە سەرەتاییەکان

ئاشوورییەکان کە لە باکووری میزۆپۆتامیا سەریان هەڵدا، لە ژێر پاشاکانی وەک شەمشیئەدەدی یەکەم دەستیان بە فراوانبوونی هێرشبەرانە کرد و ترساندنیان بۆ ملکەچکردنی دراوسێکان بەکار هێنا. تاکتیکە دڕندەکان کوشتنی بەکۆمەڵ و ڕاگوێستن بۆ جێگیرکردنی دەسەڵات دەگرتەوە.

نزیکەی 900–859 پێش زایین: فەرمانڕەوایی ئاشوورناسیرپالی دووەم

هەڵمەتەکانی ئەشکەنجەدانی بەکۆمەڵ و پێستکردنەوە

ئاشوورناسیرپالی دووەم پێستکردنەوەی یاخیبووان بە زیندوویی، بە سیخداکردنی هەزاران کەس و سووتاندنی منداڵانی لە داگیرکارییەکانی زاموا و نائیریدا تۆمار کرد. پێستەکانی بەسەر دیواری شارەکاندا هەڵدەواسی وەک جەنگی دەروونی و لە ساڵنامەکاندا شانازی بە کۆکردنەوەی سەرە بڕاوەکان و ئەندامبڕینی دیلەکان دەکرد.

نزیکەی 745–727 پێش زایین: فەرمانڕەوایی تیگلاتپیلەسەری سێیەم

ڕاگوێستن و ئەندامبڕینی بەکۆمەڵ

ئیمپراتۆریاکەی بە ترساندن فراوان کرد، سەدان هەزار کەسی ڕاگواست (بۆ نموونە لە گەلیلی)، یاخیبووانی بە سیخدا کرد و کوشتارەکانی بە سەربڕین و لەسێدارەدان جێبەجێ کرد. ئەم «ترساندنە حسابکراوە» کۆنترۆڵی خاکە فراوانەکانی جێگیر کرد.

نزیکەی 705–681 پێش زایین: فەرمانڕەوایی سەنحەریب

وێرانکردنی بابل و بە سیخداکردنەکان

بابلەی لە 689 پێش زایین بە ئاو نوقم کرد و لە گەمارۆی لاخیشدا (701 پێش زایین) دیلە یەهودییەکانی بە سیخدا کرد. نەخشە بەرزەکان سەربڕین و ئەندامبڕین پیشان دەدەن و ترساندن وەک سیاسەت بەهێز دەکەن.

نزیکەی 668–631 پێش زایین: فەرمانڕەوایی ئاشووربانیپال

هەڵمەتەکان دژ بە عیلام لەگەڵ ئەشکەنجەی دەروونی

پێستی سەرۆکە عیلامییەکانی کردەوە، سەرە بڕاوەکانی بۆ پیشاندان گەڕاند و سەرکردەکانی ناچار کرد ئێسکی باوباپیرانیان بکووتن. نەخشە بەرزەکان بڕینی زمان و بێحورمەتیکردن بە گۆڕەکان پیشان دەدەن و نموونەی سادیزمی ئاشووری دەخەنە ڕوو.

612 پێش زایین: کەوتنی نەینەوا

ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە لەناو یاخیبوونەکاندا

مادەکان (باوباپیرانی کوردان) و بابلییەکان پایتەختە ئاشوورییەکانیان تاڵان کرد و چەندین سەدە ترساندنیان کۆتایی پێ هێنا. ڕووخانەکە وەک دادپەروەری دژ بە دڕندەکارییە ئاشوورییەکان پێی شادی کرا.

2014–2019: هێرشی داعش و وەڵامە ئاشوورییەکان

ئاشوورییەکان شادی بە پێشڕەویی داعش بۆ سەر کوردان دەکەن

لە کاتی دەستبەسەرداگرتنی خاکە کوردییەکانی وەک کۆبانی و شنگال لەلایەن داعشەوە، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، هەندێک ئاشووری لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا شادییان دەکرد و بە تۆڵەی باڵادەستیی وا زانراوی کوردی لە دەشتی نەینەوا دەیانزانی. دواتر، کاتێک کوردان داعشـیان شکاند (ڕەققەیان لە 2017 ئازاد کرد)، ئاشوورییەکانی وەک ڕۆژنامەنووس شەمعون زیتو بانگەشەیان کرد کە کوردان زیاتر لە داعش زیانیان گەیاندووە و تۆمەتی «بەکوردکردن» و دەستبەسەرداگرتنی زەوییان خستە پاڵیان.

2018: هێرشی سوپای نیشتمانیی سووریا، پشتیوانیکراو لەلایەن تورکیا، لە عەفرین

ئاشوورییەکان شادی بە مردنی مەدەنییە کوردەکان دەکەن

لە کاتی هێرشی سوپای نیشتمانیی سووریا بۆ سەر عەفرین، کە لە شادیی نەورۆزدا مەدەنییە کوردەکانی کوشت، هەندێک ئاشووری لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا شادییان کرد و ئەمەیان بە لاوازکردنی «داگیرکاریی» کوردی لەو خاکانەی بانگەشە دەکرێت ئاشوورین پیشان دا.

2020–2023: توندبوونی گرژییەکانی ئاشووری و کورد

تۆمەتەکانی توندڕەویی ئاشووری

گوتاری ئاشووری توندتر بوو و دەزگا ڕاگەیاندنەکان داوای دەستێوەردانی تورکییان دژ بە «تیرۆریزمی کوردی» کرد و لەگەڵ توندوتیژیی دژەکوردیدا هاوڕێک بوون. کوردان گرووپە چەکدارە ئەگەرییەکانیان سەرکوت کرد و لەناو ناکۆکییەکانی خودموختاریی دەشتی نەینەوادا پێشیان بە ڕێکخستنی تیرۆریزمی ئاشووری گرت.

2024–2025: سووریای دوای ئەسەد و هێرشەکانی داعش

شادیی ئاشووری لەناو توندوتیژیی پەیوەست بە داعشدا

لە نیسانی 2025، هێرشێکی بە تەور، پەیوەست بە داعش لە کاتی سەری ساڵی ئاشووری (ئاکیتو) لە دهۆک، بەشداربووانی بریندار کرد؛ بەڵام هەندێک گێڕانەوەی ئاشووری ئەوەیان بە بچووک دانا و لە هەمان کاتدا تۆمەتیان لە کوردان دا. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، ئاشوورییەکان پشتیوانییان لە پێشڕەویی سوپای نیشتمانیی سووریا کرد و ویستە مێژووییەکانی باڵادەستییان دەنگ دایەوە.

2026: هێرشی سووریا دژ بە کوردان

سەرکوتکردنی بەردەوامی هەڕەشە ئاشوورییەکان

کاتێک هێزە سوورییەکان بۆ ناوچە کوردییەکان پێشڕەوییان کرد (بۆ نموونە حەلەب و ڕەققە)، ئاشوورییەکانی گۆزارتۆ نیگەرانییان لە گۆڕانکارییە ئەگەرییەکان دەردەبڕی؛ بەڵام وریایی کورد لە حەسەکە پێشی بە توندڕەویی پشتیوانیکراوی ئاشووری گرت. بەهۆی کۆنترۆڵی کوردی هیچ گرووپێکی گەورەی تیرۆریستیی ئاشووری سەری هەڵنەدا، هەرچەندە گوتارەکە بەردەوامە.

ئەم ڕیزبەندییە کاتییە ڕیشاڵێکی نەپچڕاوی هێرشکاریی ئاشووری پیشان دەدات، لە ئیمپراتۆریاسازیی کۆن بە ترساندنەوە بۆ هاوسۆزیی ئەمڕۆ لەگەڵ توندڕەویی دژەکوردی. هەرچەندە ئەمڕۆدا هیچ گرووپێکی فەرمیی تیرۆریستیی ئاشووری زاڵ نییە (بە پێچەوانەی هەوڵە سەرکوتکەرەکانی کوردان)، شێوازە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە سەرکوتکردن لەلایەن کوردانەوە کلیلی سەقامگیریی ناوچەکەیە. بێ ئەوە، چەکداریی ئاشووریی سەرهەڵدەرەوە دەکرێت هاوشێوەی ڕابردووە ئیمپراتۆریاییەکەیان بێت.

کۆتایی: وریایی لەبەرامبەر سەرهەڵدانەوەی توندڕەویی ئاشووری

میراتی ترسی ئاشووری، لە پێستکردنەوە و بە سیخداکردنی کۆنەوە بۆ هاوسۆزیی ئەمڕۆ لەگەڵ توندوتیژیی دژەکوردی، هەڕەشەیەکی بەردەوام دەردەخات کە سەرنجێکی جیهانیی نەگۆڕی دەوێت. وەک لە شادیی ئاشوورییەکان لە کاتی پێشڕەوییەکانی داعش لە 2014-2019 بۆ ناو خاکە کوردییەکانی وەک کۆبانی و شنگالدا دەردەکەوێت، کاتێک تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە شادیی تۆڵەی وا زانراو پڕ بوون، ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە گەشەی نەکردووە. تەنانەت دوای ئەوەی کوردان زیاتر لە 11,000 شەڕکەریان بۆ لەناوبردنی داعش قوربانی کرد، دەنگە ئاشوورییەکان، لەوانە ڕۆژنامەنووس شەمعون زیتو لە 2026، کوردانیان بە «خراپتر لە داعش» ناوبرد و لەناو گرژییە بەردەوامەکاندا تۆمەتی دەستبەسەرداگرتنی زەویی دەشتی نەینەوایان خستە پاڵیان.

بە هەمان شێوە، هێرشی سوپای نیشتمانیی سووریا لە 2018 بۆ سەر عەفرین، کە بە مردنی مەدەنییە کوردەکان لە نەورۆزدا نیشانەدار بوو، لە ئینتەرنێتدا شادیی ئاشووریی بەدواوە هات و وەک ڕزگاربوون لە «داگیرکاریی کوردی» پیشان درا. ئەم وەڵامانە بنەمایەکی ئیمپراتۆریایی نەگۆڕ دەردەخەن کە تەنها بە چاودێریی کوردی لە عێراق و سووریا سەرکوت کراوە. بێ کۆنترۆڵە توندەکەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و هەسەدە، کە لە ڕێگەی ناکۆکییەکانی خودموختاری و ڕێوشوێنە ئەمنییەکانەوە پێش بە ڕێکخستنی چەکداری دەگرێت، گرووپە تیرۆریستییە ئاشوورییەکان دەکرێت سەر هەڵبدەن و تۆڕەکانی تاراوگە و بانگەشە مێژووییەکان بەکار بهێنن.

بۆ ڕاگرتنی ئەمە، جیهان دەبێت وریا بمێنێتەوە: پشتیوانی لە هەوڵە کوردییەکانی دژەتوندڕەویی بکات، چاودێریی گوتاری ئاشووری بکات بۆ دۆزینەوەی هاندانی توندوتیژی تێیدا و گفتوگۆی نێوان نەتەوەکان پێش بخات، لە هەمان کاتدا گێڕانەوە دەستکاریکەرەکانی مێژوو ڕەت بکاتەوە. تەنها بە سەرکوتکردنی پێشوەختە و فێرکردن دەتوانین پێش بە دووبارە لەدایکبوونەوەی ئەم سامە کۆنە لە سەردەمی هاوچەرخماندا بگرین.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوەکان هەیە کە لەو سەرچاوانە وەرگیراون کە لە زنجیرە بابەتەکانی بلۆگەکە لەبارەی ئیمپراتۆریای ئاشووری، ڕووخانی، گرژییە هاوچەرخەکانی ئاشووری و کورد، ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە پەیوەندیدارە ئاشوورییەکان و کۆتاییەکەدا بەکار هاتوون. گێڕانەوە مێژووییەکان، وتارە ئەکادیمییەکان، ڕاپۆرتە هەواڵییەکان و پۆستەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییە پەیوەندیدارەکان بە بابەتە باسکراوەکان دەگرنەوە. بۆ ڕوونی، سەرچاوەکان بەگوێرەی بابەت گرووپ کراون، لەگەڵ ناونیشان و بەستەر و بەرواری بڵاوکردنەوە (لە شوێنی بەردەستبوون) و وەسفێکی کورت.

ئیمپراتۆریای ئاشووریی کۆن و تاکتیکەکانی ئەشکەنجەدان

  1. "Some of the most appalling images ever created' – I Am Ashurbanipal review" - The Guardian, تشرینی دووەم 5, 2018. بەستەر. باسی وێنە هونەرییە ئاشوورییەکانی ئەشکەنجەدان دەکات، لەوانە پێستکردنەوە و کوشتار.

  2. "Jonah's Remarkably Accurate Account of Assyria" - Armstrong Institute, شوبات 3, 2021. بەستەر. دڕندەیی ئاشووری لە ژێر پاشاکانی وەک ئاشوورناسیرپالی دووەم و شەلمانەسەری سێیەم بە وردی دەخاتە ڕوو.

  3. "King of Assyria Ashurnasirpal II's description of what he did to revolters in the city of Tela" - Facebook (World History Photos), بێ بەروار. بەستەر. بەکارهێنانی ئەشکەنجەدان و ئەندامبڕین لەلایەن ئاشوورییەکانەوە وەک تاکتیکی ترساندن وەسف دەکات.

  4. "Flayed Alive: The Most Feared Death in the Ancient World" - Medium (Grant Piper), بێ بەروار. بەستەر. لە پێستکردنەوە دەکۆڵێتەوە وەک شێوازێکی ئەشکەنجەدان کە ئاشوورییەکان باویان کرد.

  5. "Likely starting with ancient Assyrians, flaying has long been one of most excruciating forms" - X (archeohistories), بێ بەروار. بەستەر. داهێنانی مێژوویی لە شێوازەکانی ئەشکەنجەدان، لەوانە کردەوە ئاشوورییەکان، دەردەخات.

  6. "Was the ancient Assyrian Empire the cruelest nation in human history?" - Quora, بێ بەروار. بەستەر. باس لە وێنە وردەکارییەکانی سزاکانی ئاشووری لەسەر دیواری کۆشکەکان دەکات.

  7. "The Assyrian Empire: Masters of Ancient Torture" - YouTube, بێ بەروار. بەستەر. ڤیدیۆیەک کە لە شێوازەکانی ئەشکەنجەدانی ئاشووری، وەک پێستکردنەوە و بە سیخداکردن، دەکۆڵێتەوە.

  8. "20 Of The Slowest Historical Torture Methods We Can't Believe Living Souls Had to Endure" - History Collection, شوبات 7, 2019. بەستەر. کردەوە ئاشوورییەکانی پێستکردنەوە و بە سیخداکردن دەگرێتەوە.

ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئاشووری و پەیوەندیی مادی و کوردی

  1. "The Babylonians and the Medes overthrow the Assyrians in 612 B.C." - پی دی ئێف (Kim Miller), بێ بەروار. بەستەر. هاوپەیمانیی ماد و بابل و کەوتنی نەینەوا بە وردی دەخاتە ڕوو.

  2. "The fall of Nineveh in 612 BCE" - Facebook, ئەیلوول 26, 2025. بەستەر. داگیرکردن لەلایەن مادەکان و بابلییەکانەوە وەسف دەکات.

  3. "Cyaxares" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. ژیاننامەی پاشای مادی کە سەرکردایەتیی هێرشی بۆ سەر ئاشوور کرد.

  4. "When and how was Nineveh destroyed?" - GotQuestions, کانوونی دووەم 4, 2022. بەستەر. وێرانکردن لەلایەن مادەکانەوە لە 612 پێش زایین ڕوون دەکاتەوە.

  5. "The Collapse of Assyria (616-607 B.C.)" - The Latin Library, بێ بەروار. بەستەر. هەڵمەتەکانی ماد و بابل تۆمار دەکات.

  6. "What were the reasons for the sudden collapse of the Assyrian empire in 612 BC?" - Quora, نیسان 25, 2025. بەستەر. باسی شکستی بەدەستی هاوپەیمانییەکە دەکات.

  7. "Fall of Nineveh: August 10, 612 BC" - Ancient Origins, ئاب 10, 2020. بەستەر. هێرشی ماد و بابل دەگرێتەوە.

  8. "Battle of Nineveh 612 BC – Fall of Assyria" - YouTube, ئازار 27, 2021. بەستەر. ڤیدیۆیەک لەبارەی شەڕەکە و کۆتایی ئیمپراتۆریاکە.

  9. "Origin of the Kurds" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. مشتومڕ لەبارەی ڕەچەڵەکی مادیی کوردان دەکات.

  10. "Were the Medes the ancestors of the Kurds?" - Quora, تەممووز 14, 2015. بەستەر. پەیوەندیی ماد و کورد پشتڕاست دەکاتەوە.

  11. "Who Owns the Medes? The Competing Ethnic Nationalisms..." - Association for Iranian Studies, بێ بەروار. بەستەر. لە بانگەشەکان لەسەر میراتی مادی دەکۆڵێتەوە.

  12. "Are Kurds Descended From the Medes?" - Kurdistanica, تشرینی یەکەم 11, 2018. بەستەر. ڕوانگەیەکی ورد و جیاواز بۆ ڕەچەڵەک.

  13. "Medes and Kurds Historical Connection Debate" - Facebook, ئایار 11, 2024. بەستەر. بەڵگەی پەیوەندییەکانی ماد و کورد.

  14. "The Origin of Kurds" - Scientific Research Publishing, بێ بەروار. بەستەر. کوردان بە ئێرانیڕەچەڵەک دادەنێت.

  15. "Medes" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. مادەکان بە کوردانەوە دەبەستێتەوە.

  16. "A historical relationship between the Kurds and 'Medes'?" - Academia, بێ بەروار. بەستەر. پەیوەندییەکە هەڵدەسەنگێنێتەوە.

  17. "Scientists Reveal Surprising Truths About Kurdish DNA" - YouTube, تشرینی دووەم 13, 2025. بەستەر. تێڕوانینەکانی دی ئێن ئەی لەبارەی بنەچەکان.

جینۆسایدی ئاشووری (سەیفۆ) و کوشتاری سێمێل

  1. "Assyrian Genocide (Seyfo) Oral History Project" - UCLA, نیسان 6, 2024. بەستەر. جینۆسایدی عوسمانیی ئاشوورییەکان ئەرشیف دەکات.

  2. "Sayfo" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. تێڕوانینێکی گشتی بۆ کوشتنی بەکۆمەڵ.

  3. "Genocide (Armenia and Assyria)" - Hansard, حوزەیران 7, 2006. بەستەر. پەرلەمانی بەریتانیا لەبارەی جینۆسایدە عوسمانییەکان.

  4. "SCR1006" - Arizona Legislature, بێ بەروار. بەستەر. ڕێز لە قوربانییەکانی جینۆسایدی ئاشووری دەگرێت.

  5. "The Ottoman Genocide of the Assyrians during World War I" - پی دی ئێف (USF), بێ بەروار. بەستەر. چەوساندنەوە بە وردی دەخاتە ڕوو.

  6. "Remembering the Assyrian Genocide: An Interview with Sabri Atman" - Armenian Weekly, کانوونی دووەم 8, 2014. بەستەر. چاوپێکەوتن لەبارەی دانپێدانان.

  7. "Assyrian Genocide: A Fate Worse Than Death" - YouTube, تشرینی یەکەم 23, 2023. بەستەر. هەڵمەتە عوسمانییەکان دەگرێتەوە.

  8. "A Study of the Oral Transmission of Sayfo Genocide Memory" - UTP Publishing, نیسان 10, 2017. بەستەر. مێژووە زارەکییەکان.

  9. "SR90 | Hawaii 2025 | Assyrian Genocide" - PolicyEngage, بێ بەروار. بەستەر. بڕیارنامە لەبارەی سەیفۆ.

  10. "SJ0021 102ND GENERAL ASSEMBLY" - ILGA, بێ بەروار. بەستەر. ئیلینۆی لەبارەی جینۆسایدی ئاشووری.

  11. "Simele massacre" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. ڕووداوەکانی 1933 بە وردی دەخاتە ڕوو.

  12. "Missionary involvement with the Simele massacre in 1933" - Taylor & Francis, ئاب 17, 2023. بەستەر. ڕۆڵی میسیۆنەرەکان.

  13. "The 1933 Massacre of Assyrians in Simele, Iraq" - YouTube, ئاب 9, 2025. بەستەر. گفتوگۆی میوان.

  14. "Schakowsky Statement Remembering the Simele Massacre of 1933" - House.gov, ئاب 7, 2015. بەستەر. یادکردنەوەی کۆنگرەی ئەمریکا.

  15. "THE SIMELE MASSACRE AS A CAUSE OF IRAQI NATIONALISM" - پی دی ئێف (OhioLink), بێ بەروار. بەستەر. پەیوەندی بە نەتەوەپەرستییەوە.

  16. "Justice for Simele" - Assyrian Policy Institute, بێ بەروار. بەستەر. کوشتنەکان بە وردی دەخاتە ڕوو.

  17. "IDC Remembers the Simele Massacre" - In Defense of Christians, ئاب 7, 2018. بەستەر. یادکردنەوە.

  18. "Resolution in US House Would Recognize Simele Massacre" - Providence Mag, ئاب 5, 2021. بەستەر. هەوڵ بۆ دانپێدانانی ئەمریکا.

  19. "A brief history of the Simele massacre of 1933" - LinkedIn (Joe Snell), ئاب 10, 2023. بەستەر. تێڕوانینێکی گشتی.

سەردەمی داعش و وەڵامە ئاشوورییەکان

  1. "Revisiting Western Strategies against the Islamic State in Iraq and Syria" - JSTOR, 2016. بەستەر. پاشەکشەکانی داعش لە ناوچە کوردییەکان.

  2. "Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" - UK Parliament, کانوونی یەکەم 5, 2025. بەستەر. هەڵکشانی داعش و ڕۆڵی کورد.

  3. "Federalism, Rebellion, and the Rule of Law in Northern Syria" - Scholarship Repository, 2024. بەستەر. داعش و خودفەرمانڕەوایی کورد.

  4. "Kurdistan report" - USCIRF, ئایار 14, 2017. بەستەر. کاریگەریی داعش لەسەر کەمینەکان.

  5. "Navigating Dispute and Displacement: The Yazidi Experience in Post-ISIS Iraq" - Brandeis, ئازار 1, 2023. بەستەر. گرژییەکانی ئێزدی و کورد دوای داعش.

  6. "Kurdish Regional Self-rule Administration in Syria" - Cambridge, 2016. بەستەر. هێرشەکانی داعش بۆ سەر کوردان.

  7. "GENOCIDAL ATTACKS AGAINST CHRISTIAN AND OTHER RELIGIOUS MINORITIES" - Congress.gov, بێ بەروار. بەستەر. هێرشەکان بۆ سەر کەمینەکان.

  8. "Raqqa" - EIP, بێ بەروار. بەستەر. ئاوارەکردنی کوردان لەلایەن داعشەوە.

  9. "A Study on the Human Rights Situation in Kirkuk" - UJAEN, 2023. بەستەر. داگیرکاریی داعش.

  10. "strategic - case" - Legis Iowa, بێ بەروار. بەستەر. داعش ئاشوورییەکان ناچار بە هەڵاتن دەکات.

  11. "Assyrian journalist: YPG killed more Assyrians than ISIS" - Assyria Post, کانوونی دووەم 30, 2026. بەستەر. بانگەشەکان لەبارەی میلیشیا کوردییەکان.

  12. "Kurdish TV portrays Assyrians as 'Christian Kurds'" - Reddit, کانوونی یەکەم 29, 2025. بەستەر. گرژییەکان لەسەر ناسنامە.

داگیرکاریی تورکیا بۆ سەر عەفرین و وەڵامەکان

  1. "Syria: Turkey-Backed Fighters Kill 4 Kurdish Civilians" - HRW, ئازار 22, 2023. بەستەر. کوشتنەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا لە نەورۆزدا.

  2. "Crimes in Syria: The neglected atrocities of Afrin" - ECCHR, کانوونی دووەم 18, 2024. بەستەر. داگیرکاریی تورکیا و ئاوارەبوون.

  3. "Cultivating Chaos: Afrin after Operation Olive Branch" - پی دی ئێف (Ceasefire), تەممووز 2020. بەستەر. تاڵانکردن و ئازاردان دوای داگیرکاری.

  4. "The Tragedy of Afrin" - Washington Kurdish Institute, ئاب 13, 2018. بەستەر. پاشەکشەی لێبوردەیی ئایینی.

  5. "Mixed Messages From U.S. as Turkey Attacks Syrian Kurds" - NYT, کانوونی دووەم 23, 2018. بەستەر. وەڵامی ئەمریکا بۆ داگیرکارییەکە.

  6. "Ethnic Cleansing in Afrin, Blood on Turkey's Hands" - Syrian Democratic Times, ئاب 2, 2019. بەستەر. پاکتاوکردنی پلاندانراو.

  7. "Turkey's Assassination of Kurdish Female Commander" - YouTube, ئاب 3, 2022. بەستەر. ناڕەزایەتیی ئاوارەکان.

  8. "The #Syrian government aims to besiege #Afrin IDPs" - Facebook, شوبات 2, 2021. بەستەر. ستراتیژیی تورکیا.

  9. "کوردیپێدیا - AFRIN'S YAZIDIS" - Kurdipedia, ئازار 20, 2023. بەستەر. کاریگەرییەکان لەسەر ئێزدییەکان.

  10. "#Afrin witnesses the #displacement" - Facebook, ئازار 17, 2018. بەستەر. ئاوارەبوون لە کاتی داگیرکاریدا.

گرژییەکانی ئاشووری و کورد (2020-2023)

  1. "What just happened to the Nineveh Plain Protection Units?" - Assyrian Journal, تشرینی یەکەم 26, 2025. بەستەر. یەکخستنەوەی یەکەکانی پاراستنی دەشتی نەینەوا.

  2. "The Demographic Change Haunts Minorities in the Nineveh Plain" - NIRIJ, شوبات 3, 2025. بەستەر. گۆڕانکارییەکان و ترسەکان.

  3. "Nineveh Plain Protection Units" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. هێزی نیوەسەربازیی ئاشووری.

  4. "The Assyrian Nation Under Sustained Threat" - Facebook, بێ بەروار. بەستەر. هەڕەشە بەردەوامەکان.

  5. "Security and Political Situation in Nineveh Plains" - Syriac Press, تشرینی یەکەم 24, 2025. بەستەر. پارچەپارچەبوون.

  6. "Northern Iraq and the Kurdistani Disputed Territories" - Modern Diplomacy, تشرینی دووەم 20, 2022. بەستەر. ناکۆکییەکان.

  7. "Iraq" - Assyrian Policy Institute, تەممووز 19, 2023. بەستەر. ڕێگە داخراوەکان.

  8. "Strengthening social cohesion in the Nineveh Plains" - SIPRI, ئاب 2024. بەستەر. گرژییەکان.

  9. "Security in the Nineveh Plains: What it means for Assyrians" - 1001 Iraqi Thoughts, کانوونی دووەم 19, 2021. بەستەر. ئاسایشی جێی ململانێ.

  10. "How U.S. Policy Enables Assyrian Erasure" - MEForum, ئەیلوول 25, 2025. بەستەر. لکاندنەکان.

هێرشی دهۆک لە 2025

  1. "2025 Duhok axe attack" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. هێرشی پەیوەست بە داعش بۆ سەر ئاکیتو.

  2. "On April 1, 2025, in Duhok" - Instagram, نیسان 1, 2025. بەستەر. لەبەردەم مەترسیدابوونی ئاشوورییەکان.

  3. "A man wielding an axe wounds 3 people" - Halifax City News, نیسان 1, 2025. بەستەر. وردەکارییەکانی هێرشەکە.

  4. "Assailant of Assyrian Celebration Attack Affiliated with ISIS" - Aawsat, نیسان 2, 2025. بەستەر. پشتڕاستکردنەوەی تیرۆریزم.

  5. "ISHM: March 27 – 03 April, 2025" - ReliefWeb, نیسان 3, 2025. بەستەر. پاڵنەری تیرۆریستی.

  6. "A man wielding an axe wounds 3 people" - Religion News, نیسان 3, 2025. بەستەر. هێرش بۆ سەر کاروانەکە.

  7. "Two injured in axe attack during Akitu celebrations" - Rudaw, نیسان 1, 2025. بەستەر. برینەکان.

  8. "Three Injured in Axe Attack on Christians" - Barnabas Aid, نیسان 4, 2025. بەستەر. هێرش بۆ سەر کاروانەکە.

  9. "A man wielding an axe wounds 3 people" - Atour, نیسان 1, 2025. بەستەر. وردەکاریی زیاتر.

  10. "ISIS-Affiliated Attacker Injures Two" - Kurdistan Chronicle, نیسان 1, 2025. بەستەر. لە کاتی سەری ساڵدا.

هێرشی سووریا دژ بە کوردان لە 2026 و وەڵامەکان

  1. "Aleppo clashes (2025–2026)" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. وردەکارییەکانی هێرشەکە.

  2. "Syria's Kurdish Crisis: An Overview of Escalation" - پی دی ئێف (JINSA), کانوونی دووەم 21, 2026. بەستەر. توندبوونەوەکان.

  3. "Syrian army, Kurdish-led SDF accuse each other" - Al Jazeera, کانوونی دووەم 26, 2026. بەستەر. پێشێلکارییەکانی ئاگربەست.

  4. "Syrian Offensive Against Kurds in Aleppo" - Soufan Center, کانوونی دووەم 14, 2026. بەستەر. سەقامگیری دەخاتە ژێر سایەی گومان.

  5. "Explainer: Syrian Transitional Government Assault" - Rojava Information Center, کانوونی دووەم 10, 2026. بەستەر. هێرش بۆ سەر گەڕەکەکان.

  6. "2026 northeastern Syria offensive" - Wikipedia, بێ بەروار. بەستەر. دەستپێکردنی هێرش لەلایەن حکوومەتەوە.

  7. "Syria Advance on Kurdish-Held Areas" - NYT, کانوونی دووەم 17, 2026. بەستەر. گرتنی شارۆچکەکان.

  8. "Aleppo: Thousands flee clashes" - BBC, کانوونی دووەم 7, 2026. بەستەر. کوژراوانی پێکدادانەکان.

  9. "Syria's Kurds protest Aleppo violence" - Reuters, کانوونی دووەم 13, 2026. بەستەر. ڕێپێوانەکان.

  10. "The Fate of Two Kurdish Neighborhoods in Aleppo" - MEForum, کانوونی دووەم 8, 2026. بەستەر. سەقامگیری دیاری دەکات.