سەرەتای شارستانیەتی ئاشووری

چیرۆکی ئاشوورییەکان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆنەوە دەست پێ دەکات، لە ناوچەی باکووری میزۆپۆتامیا، بە درێژایی بەشی سەرەوەی ڕووباری دیجلە. شاری ئاشوور (قەڵعەت شەرگاتی ئەمڕۆ لە عێراق) نزیکەی 2500 پێش زایین، لە سەردەمی بنەماڵە سەرەتاییەکانی میزۆپۆتامیادا، وەک ناوەندی ئەو کەلتوورە سەری هەڵدا کە دواتر دەبوو بە کەلتووری ئاشووری. ئاشوورییە سەرەتاییەکان گەلێکی سامی‌زمان بوون کە زمانی ئەکەدییان وەرگرت، کە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی بابلییەوە هەبوو. سەرەتا بەشێک بوون لە بازنە کەلتوورییە فراوانەکەی سومەری-ئەکەدی، بەڵام پەرەیان بە ناسنامەیەکی جیاواز دا کە خودای ئاشوور، خودای پارێزەری ئەوان، لە ناوەندیدا بوو؛ هەروەها ڕەوش و بەهایەکی کرداری و سەربازگەرایان هەبوو کە زەوی و ناوچە سەختەکان و پێویستی بە ڕێگاکانی بازرگانی شێوەیان پێ دابوو.

لە سەردەمی ئاشووریی کۆندا (نزیکەی 2025–1364 پێش زایین)، ئاشوور گەشەی کردبوو و بووبوو بە دەوڵەت-شارێکی بەهێز و ناوەندێکی بازرگانی. بازرگانە ئاشوورییەکان تۆڕی بازرگانیی فراوانیان دامەزراندبوو کە تا ئەناتۆلیا (تورکیای ئەمڕۆ) دەگەیشت و قەڵەی، پارچە و کاڵای دیکەیان ئاڵوگۆڕ دەکرد. ئەم سەردەمە شاهیدی سەرهەڵدانی یەکەم پاشاکانی ئاشوور بوو کە وەک سەرکردەی سیاسی و ئایینی حوکمیان دەکرد. ئاشوورییەکان هێشتا ئیمپراتۆریەتێک نەبوون، بەڵام کۆمەڵگەیەکی خۆڕاگر بوون کە بە داهێنان لە بەڕێوەبردن، یاسا و بازرگانیی دوورمەودادا ناسرابوون ــ تایبەتمەندیگەلێک کە دواتر فراوانبوونەکەیان پێ دەناسرایەوە.

مێژووی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری

گۆڕانی ئاشوور بۆ هێزێکی گەورە لە سێ قۆناغی سەرەکیدا ڕوویدا: سەردەمەکانی ئاشووریی کۆن، ناوەڕاست و نوێ.

سەردەمی ئاشووریی ناوەڕاست (نزیکەی 1363–912 پێش زایین) نیشانەی گواستنەوە بەرەو ئیمپراتۆریەتخوازی بوو. لە ژێر دەستەڵاتی پاشاکانی وەک ئاشوور-ئوبالیتی I (حوکمڕانی: 1365–1330 پێش زایین)، ئاشوور لە زاڵبوونی میتانی ڕزگاری بوو و دەستی بە داگیرکردنی ناوچە دراوسێکان کرد و دەستەڵاتی بەسەر باکووری میزۆپۆتامیادا فراوان کرد، لەوانە نەینەوا و ئەربێلا. توکولتی-نینورتای I (حوکمڕانی: 1244–1208 پێش زایین) تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورت بابلیشی ملکەچ کرد و توانای سەربازیی ئاشووری پیشان دا. ئەم سەردەمە بناغەی دەوڵەتێکی ناوەندگەرا بە دامودەزگای ئیداریی پێشکەوتوو، سوپایەکی پیشەیی و تەلارسازیی مەزن دانا.

ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی نوێ (911–609 پێش زایین) لووتکەی هێزی ئاشووری و یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکانی جیهانی کۆن بوو. لە ئەدەد-نیراریی II (حوکمڕانی: 911–891 پێش زایین) دەستی پێ کرد، کە سنوورەکانی بەرامبەر پەلامارە ئارامییەکان پتەو کرد؛ پاشان لە ژێر دەستەڵاتی پاشا جەنگاوەرەکاندا ئیمپراتۆریەتەکە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بوو. ئاشوورناسیڕپاڵی II (حوکمڕانی: 883–859 پێش زایین) پایتەختی نوێی لە کەلحو (نەمروود) بنیات نا و هەڵمەتی دڕندانەی بەڕێوە برد کە دوژمنانی دەترساند. شەلمانەسەری III (حوکمڕانی: 858–824 پێش زایین) بەرەو سووریا و شام پێشڕەوی کرد. حوکمڕانەکانی دواتر، وەک تیگلات-پیلەسەری III (حوکمڕانی: 745–727 پێش زایین)، سارگۆنی II (حوکمڕانی: 721–705 پێش زایین)، سەنحاریب (حوکمڕانی: 704–681 پێش زایین)، ئەسەرحەدۆن (حوکمڕانی: 680–669 پێش زایین) و ئاشووربانیپاڵ (حوکمڕانی: 668–627 پێش زایین)، دەوڵەتێکی فراوانیان دروست کرد کە لە میسر لە باشوورەوە تا قەفقاز لە باکوور و لە دەریای ناوەڕاستەوە تا کەنداوی فارس درێژ دەبووەوە.

لە لووتکەی هێزیدا، ئیمپراتۆریەتەکە بە داهێنانی سەربازی (چەکی ئاسنی، ئامێرەکانی گەمارۆ و سواری)، بەڕێوەبردنی کارای پارێزگاکان و پشتگیریی کەلتووری بەناوبانگ بوو. کتێبخانەکانی هەبوون (وەک کتێبخانەکەی ئاشووربانیپاڵ لە نەینەوا)، هەروەها کۆشکی زەبەلاح بە نەخشە بەرجەستە وردەکارییەکان کە داگیرکارییەکانیان نیشان دەدا. سیاسەتی ڕاگوێزانی بەکۆمەڵی هەبوو کە دانیشتووانی تێکەڵ دەکرد، بەڵام هاوکات زمانی ئارامیشی وەک زمانێکی هاوبەشی پەیوەندی بڵاو دەکردەوە. ئاشوورییەکان بابل، ئیسرائیل، یەهوودا و بەشێک لە میسریان داگیر کرد و لە ڕێگەی گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز و تۆمارە کڵاسیکییەکانەوە شوێنەوارێکی نەسڕاوەیان لە مێژوودا بەجێ هێشت. بەڵام ئەم فراوانبوونە کینەشی دروست کرد و تۆوی داڕمانی کۆتاییی چاند.

تێکشکاندنی ئیمپراتۆریەتەکە لەلایەن مادەکانەوە (و پەیوەندییە کوردییەکان)

ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی نوێ لە کۆتایی سەدەی 7 پێش زایین بە کۆتایییەکی خێرا و کارەساتبار گەیشت. لاوازییە ناوخۆییەکان ــ قەیرانی جێنشینی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ لە 627 پێش زایین، فراوانبوونی زیاتر لە توانای کۆنترۆڵکردن و سەرهەڵدانەکان ــ ئەویان لاواز کردبوو. لە 615 پێش زایین، مادەکان، گەلێکی ئێرانی لە چیاکانی زاگرۆس بە سەرکردایەتیی پاشا کیاکسار، هێرشێکی یەکلاکەرەوەیان ئەنجام دا و لە 614 پێش زایین ئاشووریان گرت. زوو هاوپەیمانییەک لەگەڵ بابلییەکان بە سەرکردایەتیی نەبوپۆلەسەر (سەرکردەیەکی کلدانی) و لەوانەیە لەگەڵ هاوپەیمانانی سکیتی یان کیمری پێک هات.

لە 612 پێش زایین، هێزە هاوبەشەکان لە هێرشێکی ئەفسانەییدا نەینەوایان تاڵان کرد و پایتەختە مەزنەکەیان تەواو سووتاند. ئەم ڕووداوە بە وردی لە تۆمارە مێژووییە بابلییەکاندا باس کراوە و دەنگدانەوەی لە کتێبی پیرۆزدا هەیە (ناحوم و سەفەنیا وەک حوکمی خودایی وێنای دەکەن). تا 609 پێش زایین، دوا بنکەکانی بەرگریی ئاشووری لە حەڕان کەوتن. ئیمپراتۆریەتەکە دابەش کرا: بابل باشوور و ڕۆژئاوای وەرگرت، لە کاتێکدا مادەکان باکوور و ڕۆژهەڵاتیان بە هی خۆیان ڕاگەیاند.

هەندێک گێڕانەوەی مێژوویی و نەریتی ناوچەیی مادەکان لە ڕووی کەلتوور و ڕەچەڵەکەوە بە کوردەکانەوە دەبەستنەوە، کە دواتر لە بەشێکی زۆری هەمان ناوچە شاخاوییەکان لە باکووری میزۆپۆتامیا، باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و ڕۆژئاوای ئێران نیشتەجێ بوون. هەرچەندە مادەکان خۆیان تێکەڵ بە ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشیی ئێران بوون، ڕۆڵیان لە ڕووخاندنی ئاشووردا هێمای کۆتاییی میزۆپۆتامیای ژێر زاڵبوونی سامییەکان و سەرهەڵدانی هێزە ئێرانییەکان بوو. وێرانکارییەکە تەواو بوو: شارە ئاشوورییەکان بە خاکدا یەکسان کران، چینی حوکمڕان تێکشکا و قەوارە سیاسییەکەی ئاشوور لە بوون کەوت.

ئەفسانەی بەردەوامی: ئاشوورییە نوێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و داهێنانی ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیا

سەرەڕای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکە، هەندێک کۆمەڵگەی مەسیحیی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ــ بە تایبەتی لە عێراق، سووریا، تورکیا و ئێران ــ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن و بانگەشەی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ لە ئیمپراتۆریەتە کۆنەکە دەکەن. بەڵام کۆمەڵێکی ڕوو لە زیادبوونی بەڵگەی مێژوویی، زمانەوانی، جینێتیکی و ئەرشیفی نیشان دەدەن کە هیچ بەردەوامییەکی بێپچڕانی لەم جۆرە نییە. ناسنامە و دەوڵەتە کۆنەکەی ئاشووری دوای 612 پێش زایین ون بوون و لە ماوەی 2,500 ساڵی دواتردا، لە ژێر حوکمی بابلی، ئێرانی، هێلێنی، ڕۆمانی، ئەشکانی، ساسانی، عەرەبی، مەغۆلی و عوسمانیدا، هیچ گەلێک یان کەلتوورێک کە خۆی بە «ئاشووری» بناسێنێت بەردەوام نەبوو. ئەم ناوە تەنها لە سەدەی 19دا وەک بەرهەمێکی ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیا دووبارە سەری هەڵدایەوە؛ بەریتانیا بە شێوەیەکی ستراتیژی مەسیحییە نەستورییەکان (شوێنکەوتوانی کڵێسای ڕۆژهەڵات) و گرووپە سریانی‌زمانەکانی دیکەی بە «ئاشووری» ناو دەبردەوە بۆ خزمەتکردنی ئامانجە تەبشیری، شوێنەوارناسی و جیۆسیاسییەکان.

هیچ بەڵگەیەکی بەڵگەنامەیی، شوێنەوارناسی یان کەلتووری نییە کە ناسنامەیەکی ئەتنیکیی بەردەوامی «ئاشووری» لە سەردەمی کۆنەوە بە سەردەمی نوێ ببەستێتەوە. زمانی ئەکەدی لەناو چوو و ئارامی شوێنی گرتەوە. کۆمەڵگە مەسیحییەکانی ناوچەکە خۆیان بە سوریۆیە/سورایە (سووری)، نەستوری، یەعقووبی یان کلدانی دەناساند ــ زاراوەی ئایینی یان جوگرافی، نەک پەیوەندیی ئەتنیکی بە ئاشووری کۆنەوە. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێ وەک کەمینەی مەسیحیی پەرتەوازە باسیان دەکەن، بەبێ ئاماژە بە میراتی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری.

ئەم ناسنامە نوێیەی «ئاشووری» تا ڕادەیەکی زۆر داڕشتنێکی کۆلۆنیالی بوو. تەبشیرکار و گەڕیدە بەریتانییەکانی سەدەکانی 18–19، کە شوێنەکانی کتێبی پیرۆزی وەک نەینەوا سەرنجیان ڕادەکێشا، مەسیحییە نەستورییە ناوخۆییەکانیان بە شێوەیەکی ڕۆمانسی وەک پاشماوەی سەردەمی کتێبی پیرۆز وێنا دەکرد. کەسایەتییەکانی وەک کلۆدیۆس جەیمز ڕیچ، ئۆستن هێنری لایەرد و تەبشیرکارەکانی نێردەی سەرۆک‌ئەسقوفی کانتەربەری (لە 1881ەوە) ناوی «ئاشووری»یان بەکار هێنا بۆ یەکخستن و بانگهێشتکردنی ئەم گرووپانە بۆ مەسیحیەت، بۆ دوورخستنەوەیان لە ناوی سووکایەتیئامێزی «نەستوری» (کە بە لادەر لە باوەڕ دادەنرا) و بۆ بەستنەوەیان بە وێرانە هەڵکۆڵراوەکانەوە بۆ بینەر و خوێنەرانی ڕۆژئاوا. ئەمە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی ڕوو لە داڕماندا دەکرد: پەرەپێدانی هاوپەیمانی، پاساوهێنانەوە بۆ دەستێوەردان و پێشخستنی بانگەشە شوێنەوارناسییەکان.

بۆ ڕوونکردنەوەی تەواوی ئەم خاڵە، ئەمەی خوارەوە وەرگرتنێکی ڕاستەوخۆیە لە وتاری «ئەفسانەی بەردەوامیی ئاشووری: لێکدانەوەی داهێنانی نوێی ناسنامەیەکی کۆن» لە نووسینی داڵا سارکیس (کلدانییەکی ئەتنیکی)، کە لە Kurdish-history.com بڵاو کراوەتەوە (26ی کانوونی دووەم، نوێکراوەتەوە لە 3ی شوبات):

«گێڕانەوەی بەردەوامیی ئاشووری، واتە ئەوەی ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن نەوەی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی کۆنن، کە نزیکەی لە سەدەی 14 پێش زایینەوە تا ڕووخانی لە 612 پێش زایین بەسەر میزۆپۆتامیادا زاڵ بوو، یەکێک لە بنەماکانی نەتەوەگەراییی نوێی ئاشووری بووە. بەڵام لێکۆڵینەوەیەکی وردتر لە تۆمارە مێژووییەکان، گۆڕانە زمانییەکان، داتای جینێتیکی و کاریگەریی هێزە کۆلۆنیالییەکان چیرۆکێکی جیاواز ئاشکرا دەکات.
ئاشوورییە نوێکان، کە زۆرجار کۆمەڵگە مەسیحییەکانی عێراق، سووریا، تورکیا و ئێران پێک دەهێنن، ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆ و بێپچڕانیان لەگەڵ ئەوانەی لە سەردەمی کۆندا هەمان ناویان هەبوو هاوبەش نییە. لەبری ئەوە، وا دەردەکەوێت ناسنامەکەیان داڕشتنێک بێت کە تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی 19دا لەلایەن تەبشیرکار و شوێنەوارناسە بەریتانییەکانەوە شێوەی پێ درابێت؛ ئەوان گرووپە جۆراوجۆرەکانی مەسیحییە نەستوری، کلدانی، سریانی و تەنانەت کورد یان ئەرمەنییەکانیان بە «ئاشووری» ناو دەبردەوە بۆ گونجاندنیان لەگەڵ بەرنامە کڵێسایی و ئیمپراتۆرییەکان. ئەم ناولێنانەوەیە بۆشاییەکی مێژوویی زەبەلاحی پڕ کردەوە، چونکە بەڵگەیەکی کەم هەیە بۆ هەر ناسنامەیەک یان کەلتوورێکی بەردەوامی «ئاشووری» لە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکەوە تا سەردەمی نوێ.[...]
دووبارە سەرهەڵدانەوەی ناوی «ئاشووری» لە سەردەمی نوێدا تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیا بوو، کە لە کۆتایی سەدەی 18دا دەستی بە کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە مەسیحییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کرد، بەڵام لە سەدەی 19دا توندتر بوو. کاتێک ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا دەستڕاگەیشتنی بۆ ناوچە عوسمانییەکان فراوان کرد، تەبشیرکار و شوێنەوارناسەکان ڕۆڵی سەرەکییان لە ناولێنانەوەی گرووپە جۆراوجۆرە مەسیحییەکان بە «ئاشووری»دا گێڕا ــ لەوانە کورد، عەرەب، ئەرمەنی و سریانی. ئەمە زیندووکردنەوەی ناسنامەیەکی کۆن نەبوو، بەڵکو داڕشتنێکی ستراتیژی بوو بۆ پەرەپێدانی هاوپەیمانی، پاساوهێنانەوە بۆ دەستێوەردان و وێناکردنی ڕۆمانسیی مێژووی کتێبی پیرۆز.[...] لە ناوەندی ئەم دووبارە داهێنانەدا، ناولێنانەوەی نەستورییەکان ــ شوێنکەوتوانی کڵێسای ڕۆژهەڵات ــ بە ئاشووری هەبوو. تا سەدەی 19، تەبشیرکارە بەریتانی و ئەمریکییەکان ناوی «ئاشووری»یان بە زۆر بەکار هێنا بۆ پاککردنەوەی داغی لادان لە باوەڕ و بەستنەوەیان بە میزۆپۆتامیای کۆن بۆ سەرنجڕاکێشانی تەبشیری.»

ئەم تێڕوانینە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەوەی ئەمڕۆ پێی دەڵێین «ئاشوورییە نوێکان»، بیداربوونەوەیەکی ئەتنیکی-نەتەوەگەراییی سەدەی 19ە لە نێوان مەسیحییە نەستوری و سریانییەکاندا، نەک بەردەوامبوونێکی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریەتە کۆنەکە. لێکۆڵینەوە جینێتیکییەکان ئەنجامی جیاوازیان هەیە، بەڵام زۆرجار ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن وەک دانیشتووانێکی تێکەڵ بە تێکەڵبوونی بەرچاو نیشان دەدەن؛ لە هەندێک شیکردنەوەدا پەیوەندییان بە گرووپە دراوسێکانی وەک کورد، ئەرمەنی و کلدانییەکانەوە نزیکترە لە پەیوەندییان بەو نموونە کۆنانەی کە تایبەت بە ئاشوورییەکانن. میراتی ئیمپراتۆریەتە کۆنەکە لە شوێنەوارناسی و مێژوودا بەردەوامە ــ بەڵام ئەو خەڵکەی بنیاتیان نا وەک نەتەوەیەکی ئەتنیکیی بەردەوام تا ئەمڕۆ نەماونەتەوە.

بە کورتی، مێژووی ئاشوور مێژوویەکی سەرهەڵدانی سەرنجڕاکێش، زاڵبوونی ئیمپراتۆریی دڕندانە و ڕووخانێکی یەکلاکەرەوەیە. بانگەشە نوێکانی بەردەوامی، هەرچەندە لە ڕووی ناسنامە و سیاسەتەوە بەهێزن، لە ژێر لێکۆڵینەوەی ورددا دەڕووخێن و وەک داهێنانێکی تا ڕادەیەک نوێ دەردەکەون کە لە ئاگری پڕۆژەی کۆلۆنیالیی بەریتانیا داڕێژراون.

ڕیزبەندیی کاتیی وردی مێژووی ئاشوور: سەرهەڵدانی کۆن، لووتکەی ئیمپراتۆری، تێکشکان، بۆشایی 2,500 ساڵی بێ بەردەوامی و داهێنانی نوێی سەدەکانی 19–20

ئەم ڕیزبەندییە کاتییە پشت بە تۆمارە مێژوویی، شوێنەوارناسی و ئەرشیفییە ناسراوەکان دەبەستێت بۆ دیاریکردنی ڕووداوە سەرەکییە بەبەروارەکان. جەخت لە ونبوونی تەواوی سیاسی، ئەتنیکی و کەلتووریی هەر ناسنامەیەکی «ئاشووری» دوای 609 پێش زایین و ناولێنانەوەی تا ڕادەیەک نوێی مەسیحییە نەستورییەکان (کڵێسای ڕۆژهەڵات) بە «ئاشووری» لە سەردەمی کۆلۆنیالیدا دەکاتەوە.

1. سەرەتا کۆنەکان و سەردەمی ئاشووریی کۆن (نزیکەی 2600–1364 پێش زایین)

  • نزیکەی 2600–2500 پێش زایین: شاری ئاشوور (قەڵعەت شەرگاتی ئەمڕۆ، باکووری عێراق) وەک نیشتەجێبوونێکی بچووکی سامی‌زمان لەسەر بەشی سەرەوەی ڕووباری دیجلە سەر هەڵدەدات، وەک بەشێک لە بازنە کەلتوورییە فراوانەکەی میزۆپۆتامیا.

  • نزیکەی 2025 پێش زایین: سەرەتای سەردەمی ئاشووریی کۆن؛ ئاشوور دەبێتە دەوڵەت-شارێکی سەرەکیی سەربەخۆ و ناوەندێکی بازرگانی.

  • نزیکەی 2025–1975 پێش زایین: بازرگانە ئاشوورییەکان کارومی فراوان (کۆلۆنیی بازرگانی) لە ئەناتۆلیا (تورکیای ئەمڕۆ) دادەمەزرێنن و بازرگانی بە قەڵەی، پارچە و مس دەکەن؛ پاشا سەرەتاییەکان وەک پاشا-کاهین حوکم دەکەن.

  • 1813–1791 پێش زایین: حوکمڕانیی شەمشی-ئەدەدی I؛ بەشێکی زۆری باکووری میزۆپۆتامیا داگیر دەکات، یەکەم دەوڵەتی گەورەی خاوەن ناوچە بە سەرکردایەتیی ئاشووری دروست دەکات و پایتەخت بۆ ماوەیەکی کورت دەگوازێتەوە بۆ شوبات-ئەنلیل.

  • نزیکەی 1790–1364 پێش زایین: پاشەکشە دوای مردنی شەمشی-ئەدەد؛ ئاشوور لە نێوان فشارە ئەمۆری، بابلی و میتانییەکاندا بچووک دەبێتەوە بۆ دەوڵەت-شارێک؛ زمانی ئەکەدی زاڵە، بەڵام ئارامی دەست بە دەرکەوتن دەکات.

2. سەردەمی ئاشووریی ناوەڕاست (1363–912 پێش زایین) ــ سەرهەڵدانی سەربازگەری و ئیمپراتۆریەتی سەرەتایی

  • 1365–1330 پێش زایین: ئاشوور-ئوبالیتی I دەگاتە دەستەڵات؛ لە زاڵبوونی میتانی ڕزگاری دەبێت؛ دەستەڵاتی بەسەر نەینەوا و ئەربێلادا فراوان دەکات؛ یەکەم داگیرکارییە گەورەکانی ئاشووری.

  • 1307–1275 پێش زایین: ئەدەد-نیراریی I پاشماوەکانی میتانی داگیر دەکات؛ سنوورەکان تا ڕووباری فورات پێش دەخات.

  • 1244–1208 پێش زایین: توکولتی-نینورتای I بابل تێک دەشکێنێت، بۆ ماوەیەکی کورت حوکمی باشووری میزۆپۆتامیا دەکات و پایتەختی نوێی کار-توکولتی-نینورتا بنیات دەنێت.

  • 1114–1076 پێش زایین: تیگلات-پیلەسەری I هەڵمەتی سەربازی تا دەریای ناوەڕاست و دەریاچەی وان بەڕێوە دەبات؛ دژی هۆزە ئارامییەکان دەجەنگێت؛ دەگاتە لووتکەی فراوانیی ئاشووریی ناوەڕاست.

  • 1076–912 پێش زایین: بچووکبوونەوەی هێواش بەهۆی کۆچکردنی ئارامییەکان و لاوازیی ناوخۆیی؛ لەدەستدانی بەشێکی زۆری ناوچەکانی میزۆپۆتامیای سەرەوە.

3. ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی نوێ (911–609 پێش زایین) ــ لووتکەی هێز و فراوانبوونی دڕندانە

  • 911–891 پێش زایین: ئەدەد-نیراریی II سنوورەکان پتەو دەکات و دەست بە دووبارە داگیرکردنەوەی ڕێکخراو دەکات.

  • 883–859 پێش زایین: ئاشوورناسیڕپاڵی II پایتەختی نوێ لە کەلحو (نەمروود) بنیات دەنێت؛ بە نەخشە بەرجەستە دڕندانەکان و هەڵمەتە سەربازییەکان بەناوبانگە.

  • 858–824 پێش زایین: شەلمانەسەری III لە شەڕی قەرقەردا (853 پێش زایین) دژی هاوپەیمانییەک دەجەنگێت؛ بەرەو سووریا، شام و ئەناتۆلیا فراوان دەبێت.

  • 745–727 پێش زایین: تیگلات-پیلەسەری III چاکسازی لە سوپا و بەڕێوەبردندا دەکات؛ ئیمپراتۆریەتێکی ڕاستەقینە دروست دەکات؛ دەوڵەتە ئارامییەکان و بەشێک لە ئیسرائیل داگیر دەکات.

  • 726–722 پێش زایین: شەلمانەسەری V؛ گەمارۆ و کەوتنی سامەریا (722/721 پێش زایین)؛ ڕاگوێزانی ئیسرائیلییەکان («دە هۆزە ونبووەکان»).

  • 721–705 پێش زایین: سارگۆنی II دوور-شەڕوکین (خۆرساباد) دادەمەزرێنێت؛ سامەریا بە یەکجاری داگیر دەکات و دژی ئورارتو و عیلام دەجەنگێت.

  • 704–681 پێش زایین: سەنحاریب پایتەخت دەگوازێتەوە بۆ نەینەوا؛ بابل تاڵان دەکات (689 پێش زایین)؛ دژی یەهوودا هەڵمەتی سەربازی بەڕێوە دەبات (نەخشە بەرجەستەکانی لاکیش، 701 پێش زایین).

  • 680–669 پێش زایین: ئەسەرحەدۆن میسر داگیر دەکات (مەمفیس، 671 پێش زایین)؛ ئیمپراتۆریەتەکە دەگاتە گەورەترین فراوانیی جوگرافیی خۆی.

  • 668–627 پێش زایین: ئاشووربانیپاڵ؛ لووتکەی ئیمپراتۆریەتەکە؛ کتێبخانە بەناوبانگەکە لە نەینەوا بنیات دەنێت؛ عیلام داگیر دەکات (653 پێش زایین)؛ دوا پاشا-جەنگاوەری مەزن.

  • 627 پێش زایین: مردنی ئاشووربانیپاڵ؛ قەیرانەکانی جێنشینی و شەڕە ناوخۆییەکان پاشەکشەی خێرا دەست پێ دەکەن.

4. تێکشکاندنی ئیمپراتۆریەتەکە (627–609 پێش زایین) ــ مادەکان (بە پەیوەندیی کەلتووری بە کوردەکانەوە) و هاوپەیمانیی بابلی

  • 626 پێش زایین: نەبوپۆلەسەر (کلدانی) بابل دەگرێت و سەربەخۆیی ڕادەگەیەنێت.

  • 615 پێش زایین: مادەکان بە سەرکردایەتیی پاشا کیاکسار هێرش دەکەنە سەر باکووری ئاشوور.

  • 614 پێش زایین: مادەکان ئاشوور (پایتەختە ئایینییە ڕەسەنەکە) دەگرن و تاڵانی دەکەن.

  • 612 پێش زایین: مادەکان، بابلییەکان (بە سەرکردایەتیی نەبوپۆلەسەر) و هاوپەیمانە سکیتی/کیمرییەکان بە هاوبەشی نەینەوا گەمارۆ دەدەن و لە هێرشێکی ئەفسانەییدا بە تەواوی وێرانی دەکەن (تۆمارە مێژووییە بابلییەکان و پەرتووکەکانی ناحوم/سەفەنیا لە کتێبی پیرۆزدا باس لە سووتاندن و کۆمەڵکوژی دەکەن).

  • 609 پێش زایین: دوا پاشای ئاشووری، ئاشوور-ئوبالیتی II، لە حەڕان تێک دەشکێت؛ دوا پاشماوەکانی دەستەڵاتی سیاسیی ئاشووری لەناو دەبرێن. ئیمپراتۆریەتەکە لە نێوان بابل (باشوور/ڕۆژئاوا) و مادەکان (باکوور/ڕۆژهەڵات) دابەش دەکرێت. دانیشتووانی ناوچەکە کەم دەبنەوە و ژیانی شارەکانی لەناو دەچێت؛ هیچ دەوڵەتێکی ئاشووری یان قەوارەیەکی سیاسیی ئەتنیکیی جیاواز نامێنێتەوە.

5. بۆشاییە مێژووییە زەبەلاحەکە: 609 پێش زایین ــ کۆتایی سەدەی 18ی زایینی (زیاتر لە 2,400 ساڵی بێ بەردەوامیی ئەتنیکیی ئاشووری)

دوای 609 پێش زایین هیچ بەڵگەیەکی بەڵگەنامەیی، شوێنەوارناسی، زمانەوانی یان کەلتووری بۆ هەر گەل، دەوڵەت یان ناسنامەیەکی بەردەوام کە خۆی بە «ئاشووری» بناسێنێت نییە. زمانی ئاشووریی کۆن (ئەکەدی) تا سەدەی 1ی زایینی لەناو دەچێت و ئارامی شوێنی دەگرێتەوە. دانیشتووانە ناوخۆییەکان دووبارە و دووبارە دەگوازرێنەوە، داگیر دەکرێن و دەتوێنرێنەوە. خۆیان بە پێی ئایین یان جوگرافیا دەناسێنن (وەک «سووری/سوریۆیە»، نەستوری، یەعقووبی یان دواتر کلدانی)، هەرگیز وەک ئاشووریی ئەتنیکیی پەیوەست بە ئیمپراتۆریەتە کۆنەکە خۆیان ناناسێنن.

سەردەمە سەرەکییەکانی نەبوونی ئاشکرای ناسنامەی «ئاشووری»:

  • 605–539 پێش زایین: ئیمپراتۆریەتی بابلیی نوێ وەک پارێزگا حوکمی خاکە پێشووترە ئاشوورییەکان دەکات؛ تۆمارە بابلییەکان باس لە هیچ گرووپێکی ئەتنیکیی ئاشووریی زیندوو ناکەن.

  • 539–330 پێش زایین: ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشیی ئێران؛ ناوچەکە «ئاتورا» ناو دەبرێت (تەنها زاراوەیەکی جوگرافی)؛ کتیبە ئێرانییەکان (بێستوون) بەبێ ئاماژەی ئەتنیکیی ئاشووری لە ڕووی ئیدارییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن.

  • 331–129 پێش زایین: سەردەمی هێلێنی/سەلۆکی؛ نووسەرە یۆنانییەکان (هیرۆدۆت، زینۆفۆن) ناوچەکە وەک وێران یان وەک «سوورییەکان» باس دەکەن؛ هیچ گەلێکی زیندووی ئاشووری باس ناکرێت.

  • 129 پێش زایین–224 زایینی: ئیمپراتۆریەتی ئەشکانی؛ دانیشتووانە ناوخۆییەکان بە پێی هۆز یان ئایین دەناسرێن؛ مەسیحیەتی سەرەتایی لە نێوان ئارامی‌زمانەکاندا بڵاو دەبێتەوە کە خۆیان بە «سوریۆیە» (سووری) دەناسێنن.

  • 224–651 زایینی: ئیمپراتۆریەتی ساسانیی ئێران؛ پارێزگاکە «ئاسۆریستان» ناو دەبرێت (جوگرافی)؛ مەسیحییەکان بە پێی مەزهەب ناو دەبرێن (نەستوری دوای 431 زایینی)؛ هیچ ناوی ئەتنیکیی ئاشووری نییە.

  • 632–750 زایینی: داگیرکارییە ئیسلامییە عەرەبییەکان؛ ناوچەکە دەبێتە «ئەڵجەزیرە»؛ مەسیحییەکان وەک «سووری» یان نەستوریی زیممی پۆلێن دەکرێن؛ هیچ ئاماژەیەکی ئاشووری نییە.

  • 750–1258 زایینی: خەلافەتی عەباسی؛ زانا مەسیحییەکان بە «سریانی» یان بە پێی مەزهەب ناو دەبرێن؛ گۆڕینی بەکۆمەڵی ئایین بۆ ئیسلام.

  • سەدەکانی 10–15: هێرشە سەلجوقی، مەغۆلی و تەیمورییەکان و بنەماڵە کوردییەکان (ئەیوبییەکان 1171–1260، هەزارئەسپییەکان)؛ کۆمەڵگە مەسیحییەکان کۆمەڵکوژ دەکرێن، بەڵام هەرگیز بە ئاشووری ناو نابرێن؛ بە «ڕۆم»، نەستوری یان بە پێی هۆز دەناسرێن.

  • 1501–1736 زایینی: ئیمپراتۆریەتی سەفەوی؛ نەستورییەکانی ورمێ بە «ئەرمەنی» یان نەستوری ناو دەبرێن.

  • سەدەکانی 16–19 (ئیمپراتۆریەتی عوسمانی): سیستەمی میلەت تەنها بە پێی ئایین پۆلێنیان دەکات (نەستوری، یەعقووبی، کلدانی دوای یەکگرتنی کاتۆلیکیی 1553)؛ تۆمارە باجییەکان و تۆمارە مێژووییە عوسمانییەکان هەرگیز «ئاشووری» وەک زاراوەیەکی ئەتنیکی بەکار ناهێنن. کۆمەڵکوژییەکانی هەکاری (دەیەی 1840) و دیاربەکر (1895) بە گشتی مەسیحییەکان دەکەنە ئامانج.

هیچ سەرهەڵدان، ئەدەبیات، کەرەستەی شوێنەوار یان خۆناسێنانێک وەک «ئاشووری» ئەم بۆشاییە پڕ ناکاتەوە. ئەم ناوە بۆ زیاتر لە دوو هەزار ساڵ ون دەبێت.

6. داهێنانی نوێی ناسنامەی «ئاشووری» (کۆتایی سەدەکانی 18–20) ــ ناولێنانەوەی نەستورییەکان لەلایەن ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیاوە

ناوی ئەتنیکیی «ئاشووری» بۆ مەسیحییە نوێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (بە تایبەتی نەستورییەکان/شوێنکەوتوانی کڵێسای ڕۆژهەڵات لە عێراق، سووریا، تورکیا و ئێران) داڕشتنێکی کۆلۆنیالیی سەدەی 19ە کە هیچ ڕەگێکی پێش سەردەمی نوێی نییە. تەبشیرکار و شوێنەوارناسە بەریتانییەکان و بەرژەوەندییە ئیمپراتۆرییەکان ئەم گرووپانەیان بە شێوەیەکی ڕۆمانسی وێنا کرد و ناویان لێ نایەوە بۆ بەستنەوەیان بە وێرانەکانی کتێبی پیرۆز/هەڵکۆڵراوەکان بۆ تەبشیر، هاوپەیمانی و نفووزی جیۆسیاسی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا.

  • کۆتایی سەدەی 18/سەرەتای سەدەی 19: یەکەم پەیوەندیی بەریتانیا لەگەڵ کۆمەڵگە نەستورییەکانی نزیک نەینەوا.

  • دەیەی 1820: گەڕیدەی بەریتانی کلۆدیۆس جەیمز ڕیچ مەسیحییە ناوخۆییەکان بە «مەسیحییە ئاشوورییەکان» ناو دەبات (تەنها لە ڕووی جوگرافییەوە، نەک ئەتنیکی).

  • دەیەی 1840: ئۆستن هێنری لایەرد نەمروود و نەینەوا هەڵدەکۆڵێت (بە یارمەتیی مەسیحییەکی ناوخۆیی، هۆرموزد ڕەسام)؛ لە میدیا و کتێبە ڕۆژئاواییەکاندا ئەو گێڕانەوەیە بڵاو دەکاتەوە کە نەستورییەکان «نەوەی ئاشوورییە کۆنەکانن» (Nineveh and its Remains، 1849). تەبشیرکارەکان (جۆزێف وۆڵف، ئاساهێڵ گرانت) دەست بە بەکارهێنانی ناوەکە دەکەن، سەرەڕای ئەوەی کۆمەڵگەکان هیچ زانیارییەکی خۆماڵییان دەربارەی ئاشووری کۆن نییە.

  • 1868: سەرکردە نەستورییەکان داوای پاراستن لە سەرۆک‌ئەسقوفی کانتەربەری دەکەن.

  • 1876: لێپرسینەوەی بەریتانی بە سەرکردایەتیی ئی. ئێڵ. کەتس.

  • 1881: نێردەی سەرۆک‌ئەسقوفی کانتەربەری بۆ مەسیحییە ئاشوورییەکان بە فەرمی دادەمەزرێت؛ تەبشیرکارەکان (ڕوودۆڵف واهڵ، کەنۆن دابلیو. ئەی. ویگرام) بە توندی پەرە بە ناوی «ئاشووری» دەدەن بۆ جێگرتنەوەی ناوی نەستوریی «لادەر لە باوەڕ» و بەستنەوەی کۆمەڵگەکان بە وێرانە کۆنەکان بۆ ئامانجە ستراتیژی و تەبشیرییەکانی بەریتانیا.

  • کۆتایی سەدەی 19–سەرەتای سەدەی 20: زاراوەکە لە ڕاپۆرت و داواکارییە ڕۆژئاواییەکاندا بڵاو دەبێتەوە؛ بۆ پەرەپێدانی هاوپەیمانیی دژە عوسمانی بەکار دەهێنرێت.

  • 1914–1918 (جەنگی جیهانیی یەکەم / جینۆسایدی سەیفۆ): کۆمەڵکوژییە عوسمانییەکان سەدان هەزار مەسیحی دەکوژن (کە هێشتا لە بەڵگەنامە عوسمانییەکاندا وەک نەستوری/سریانی تۆمار کراون)؛ گرووپە ڕزگاربووەکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ناوی «ئاشووری» وەردەگرن یان لە دیپلۆماسیی ڕۆژئاوادا بەو ناوە ناو دەبرێن.

  • 1918–دەیەی 1930: بەریتانییەکان «لیڤییە ئاشوورییەکان» (سەربازە مەسیحییە وەرگیراوەکان) پێک دەهێنن بۆ کۆنترۆڵی کۆلۆنیالی لە عێراق؛ بەڵێنەکانی خۆبەڕێوەبردنی دوای جەنگ بەدی نایەن.

  • 1933: کۆمەڵکوژیی سێمێڵ لە عێراق؛ ناسنامەی «ئاشووری» لە نێوان دیاسپۆرا و ئاوارەکاندا زیاتر پتەو دەبێت.

  • 1976: کڵێسای ڕۆژهەڵات بە فەرمی ناوی خۆی دەگۆڕێت بۆ «کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات» (وەرگرتنێکی دامەزراوەیی نوێ، نەک زیندووکردنەوەیەکی کۆن).

وەک لە وتاری ئەفسانەی بەردەوامیی ئاشووری (kurdish-history.com) بە وردی باس کراوە، ئەمە «زیندووکردنەوەی ناسنامەیەکی کۆن نەبوو، بەڵکو داڕشتنێکی ستراتیژی» بوو لەلایەن ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیاوە. سەرچاوەکانی پێش سەدەی 19 (عوسمانی، ئێرانی، عەرەبی، ئەرمەنی) هیچ خۆناسێنانێکی ئەتنیکیی «ئاشووری»یان تێدا نییە. ناسنامە نوێکە بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکی 2,500 ساڵە سەری هەڵدا کە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکە، گۆڕانی زمان (ئەکەدی → ئارامی) و توانەوەی بەردەوام دروستیان کردبوو.

بە کورتی: ئاشووری کۆن ئیمپراتۆریەتێکی ڕاستەقینە بوو کە لە 609 پێش زایین بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە کۆتایی هات. هەموو ئەوەی دوای ئەوەیە، داهێنانێکی کۆلۆنیالیی بەریتانیی سەدەی 19ە بەبێ بەردەوامیی مێژوویی. ڕیزبەندییە کاتییەکەی سەرەوە بۆشاییە زەبەلاحەکە و ساختەکردنە نوێکە بە تەواوی ڕوون دەکاتەوە.

سەرچاوەکان: 1. مێژووی ئاشووریی کۆن، ئیمپراتۆریەت و تێکشکان (نزیکەی 2600–609 پێش زایین)

  • Babylonian Chronicles (سەدەی 6 پێش زایین). سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی نووسینی بزمارەیی (بۆ نموونە تۆماری مێژوویی نەبوپۆلەسەر و تۆماری مێژوویی کەوتنی نەینەوا). وەرگێڕدراو لە Grayson, A.K. (1975). Assyrian and Babylonian Chronicles. لۆکەست ڤاڵی، نیویۆرک: J.J. Augustin. (تاڵانکردنی ئاشوور لەلایەن مادەکانەوە لە 614 پێش زایین، هێرشی هاوپەیمانان بۆ سەر نەینەوا لە 612 پێش زایین و تێکشکانی کۆتایی لە حەڕان لە 609 پێش زایین بە وردی باس دەکات.)

  • Luckenbill, D.D. (1926–1927). Ancient Records of Assyria and Babylonia (بەرگەکانی 1–2). شیکاگۆ: University of Chicago Press. (کتیبە پاشایەتییەکانی ئاشوورناسیڕپاڵی II، سەنحاریب، ئەسەرحەدۆن و ئاشووربانیپاڵ؛ بەڵگەی ڕاستەوخۆی فراوانبوون و بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆری.)

  • بەشداربووانی Wikipedia. (2026). «Fall of Nineveh.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. وەرگیراو لە بابەتی شەڕی 612 پێش زایین (کە تۆمارە مێژووییە بابلییەکان و یەکدەنگیی شوێنەوارناسی دەربارەی ڕۆڵە یەکلاکەرەوەکەی مادەکان کورت دەکاتەوە).

2. بۆشاییە مێژووییەکە و نەبوونی بەردەوامی (609 پێش زایین ــ سەدەی 19ی زایینی)

  • Becker, Adam H. (2015). Revival and Awakening: American Evangelical Missionaries in Iran and the Origins of Assyrian Nationalism. شیکاگۆ: University of Chicago Press. (شیکردنەوەیەکی ئەکادیمی کە نەبوونی خۆناسێنانێکی ئەتنیکیی «ئاشووری» پێش سەدەی 19 نیشان دەدات؛ جەخت لە کاریگەریی تەبشیرکارەکان دەکاتەوە.)

  • Joseph, John. (2000). The Modern Assyrians of the Middle East: Encounters with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial Powers. لەیدن: Brill. (وەشانی پێداچوونەوەکراوی بەرهەمە کڵاسیکییەکەی لە 1961، The Nestorians and Their Muslim Neighbors؛ بە ئاشکرا دەڵێت ناوی «ئاشووری» بۆ کۆمەڵگە نوێکان وەرگرتنێکی نوێیە و هیچ بەردەوامییەکی بەبەڵگەکراوی نییە.)

  • Brock, Sebastian. (لە بابەتی «Assyrian continuity»ی Wikipedia وەرگیراوە، 2026). زانایەکی پێشەنگی سریانی کە پشتڕاستی دەکاتەوە: «ئەو بانگەشەیەی یەکسانبوونی ناسنامەی ئەتنیکی لەگەڵ ئاشوورییە کۆنەکان، لە ڕاستیدا داهێنانێکی نوێیە کە لە ماوەی سەدە و نیوێکی ڕابردوودا ڕوویداوە و هیچ بنەمایەکی پتەوی مێژوویی نییە.»

  • Coakley, J.F. (1992). The Church of the East and the Church of England: A History of the Archbishop of Canterbury’s Assyrian Mission. ئۆکسفۆرد: Clarendon Press. (مێژووی ئەرشیفیی نێردەکەی 1881 کە بە چالاکی پەرەی بە ناوی «ئاشووری» دا.)

3. داهێنانە نوێکە: ئیمپراتۆریخوازیی بەریتانیا و ناولێنانەوەی نەستورییەکان (سەدەکانی 19–20)

  • Sarkis, Dala. (2026، نوێکراوەتەوە). «The Myth of Assyrian Continuity: Unraveling the Modern Invention of an Ancient Identity.» Kurdish-History.com. وەرگیراو لە https://www.kurdish-history.com/post/the-myth-of-assyrian-continuity-unraveling-the-modern-invention-of-an-ancient-identity. (لە وتارە ڕەسەنەکەدا بە ڕاستەوخۆ وەرگیراوە؛ ڕۆڵی تەبشیرکار و شوێنەوارناسە بەریتانییەکان لە ناولێنانەوەی نەستوری، کلدانی و سریانییەکاندا بە وردی باس دەکات.)

  • DeKelaita, Robert. (بەبێ بەروار). «The Origins and Development of Assyrian Nationalism.» بڵاوکراوەی ئاژانسی هەواڵی نێودەوڵەتیی ئاشووری (AINA). بەردەستە لە http://www.aina.org/books/oadoan.pdf. (سەردەمی ڕۆشنبیریی ورمێ لە دەیەی 1890ەوە تا 1914 و کاریگەریی تەبشیرکارانی ڕۆژئاوا/کاریگەریی ڕووسیا لە گواستنەوە لە ناسنامەی ئایینیەوە بۆ ناسنامەی نەتەوەیی دەکۆڵێتەوە.)

  • Arameans.com بەشداربووانی ئەم ماڵپەڕە. (2025). «Modern Assyrian Identity Revival.» وەرگیراو لە https://www.arameans.com/articles/identity/modern-assyrian-identity-revival/. (ناوی ئەتنیکی-ئایینیی «ئاشووری» وەک «نەریتێکی داهێنراو»ی سەدەکانی 19–20 باس دەکات کە گوتاری ئەکادیمی، تەبشیری و دیپلۆماسیی ڕۆژئاوا شێوەی پێ داوە.)

  • Travis, Hannibal. «Inventing Assyria: Exoticism and Reception in Nineteenth-Century England and France.» (لە وتاری Kurdish-history.comدا وەک شیکردنەوەیەکی سەرەکیی وێناکردنی ڕۆمانسیی کۆلۆنیالیی نەستورییەکان لە ڕێگەی شوێنەوارناسییەوە ئاماژەی پێ کراوە.)

  • Archives Hub (Jisc). «Archbishop of Canterbury’s Mission to the Assyrian Christians» (تۆمارەکان لە 1881ەوە). بەردەستە لە https://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb109-am. (بەڵگەی ئەرشیفیی ڕاستەوخۆ دەربارەی هەوڵەکانی نێردەکە بۆ ناولێنانەوە لە ڕووی تەبشیری و سیاسییەوە.)

  • Friesian.com. (بەبێ بەروار). «Note on the Modern Assyrians, & Other Nationalistic Issues.» وەرگیراو لە بەشی تێبینییە مێژووییەکان. (ئاماژە بە جۆن جۆزێف دەکات و تێبینی دەکات کە ناوی «ئاشووری» دوای هەڵکۆڵینەکانی لایەرد لە دوای دەیەی 1840 وەرگیراوە و پێشتر هیچ بەکارهێنانێکی کۆمەڵایەتیی نەبووە.)