پێشەکی
لە لانکەی شارستانیەت، کە ڕووبارەکانی دیجلە و فورات بەناو لمەکانی کاتدا تێدەپەڕن، شاری کۆنی نەینەوا هەڵکەوتووە. نەینەوا کە جارێک پایتەختی ئیمپراتۆریای بەهێزی ئاشووری بوو، وەک هێمای شکۆی مێسۆپۆتامیا و بەڵگەی داهێنان و خۆڕاگریی خەڵکەکەی وەستاوە. بەڵام لە سەردەمی هاوچەرخدا، مشتومڕێکی توند لەسەر ئەوە هەڵگیرساوە کە کێ بە ماف داوای ئەم میراتە دەکات: کلدانییەکان یان ئەوانەی بەناو «ئاشووری»ن؟ وەک کلدانییەک کە ڕەگی لە زنجیرەی نەپسێنراوی بابلی کۆن و جێنشینەکانییدایە، بەبێ دوودڵی جەخت دەکەمەوە کە نەینەوا تەنها هی کلدانییەکانە. ئاشوورییە هاوچەرخەکان، بە ناسنامە ساختەکەیانەوە، هیچ داواکارییەکی ڕەوایان نییە.
گێڕانەوەکەیان تێکەڵەیەکە لە پێداچوونەوەی مێژوو، دەستتێوەردانی کۆلۆنیالیستی و تاکتیکە هێرشبەرانەکانی تواندنەوە کە هەڕەشەی سڕینەوەی جیاوازیی کلدانی دەکەن. لەم پۆستەدا، لە پچڕانە مێژووییەکان دەکۆڵینەوە کە بانگەشەکانی ئاشووری لاواز دەکەن، سەرچاوەکانیان وەک مەسیحییە نەستۆرییەکان ئاشکرا دەکەین کە ئیمپریالیستە بەریتانییەکان ناویان گۆڕیوە، و تیشک دەخەینە سەر هێزە مەترسیدارەکانی تواندنەوە کە بە ناونانی ئێمە وەک تەنها «ئاشوورییە کاتۆلیکەکان» بەسەر کلدانییەکاندا دەیسەپێنن. ئەمە تەنها دەربارەی خاک یان وێرانەکان نییە؛ دەربارەی پاراستنی ڕاستیی ناسنامە نەتەوەییەکانمانە.
نەینەوا کلدانییە
بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی نەینەوا بە سروشتی خۆی کلدانییە، سەرەتا پێویستە بگەڕێینەوە بۆ تۆمارەکانی مێژوو. ئاشوورییە کۆنەکان کە لە دەوروبەری 2500 پ.ز تا 612 پ.ز لە نەینەواوە فەرمانڕەوایییان دەکرد، گەلێکی سامی بوون و بە لێهاتووییی سەربازی و بەرهەمە نایابە تەلارسازییەکانیان ناسرابوون. ئیمپراتۆریاکەیان بەسەر مێسۆپۆتامیادا فراوان بووبوو، بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو بە دەستی هاوپەیمانییەک ڕووخا کە بابلییەکان، باپیرە کلدانییەکانی ئێمە، سەرۆکایەتییان دەکرد.
کلدانییەکان، کە وەک هۆزێکی جیاوازی ئارامی‌زمان لە باشووری مێسۆپۆتامیا سەریان هەڵدا، لەژێر ئیمپراتۆریای بابلی نوێ (626–539 پ.ز)دا پێگەیان بەرز بووەوە. کەسایەتییەکانی وەک نەبۆپۆلاسەر و کوڕەکەی نەبووخەدنەسەری II، لەگەڵ داگیرکردنی نەینەوا، میراتەکەشیان خستە ناو کولتووری بابلی. ڕووخانی نەینەوا لە 612 پ.ز کۆتاییی باڵادەستیی ئاشووری و بەیانیی سەرهەڵدانی دەسەڵاتی کلدانی بوو. پاشا کلدانییەکان بناغە ئاشوورییەکانیان دووبارە بنیادنایەوە و فراوانیان کرد، نەریتەکانیان تێکەڵ کرد و ئەوەیان دروست کرد کە بوو بە لووتکەی شارستانیەتی مێسۆپۆتامیا: باخە هەڵواسراوەکان، دەروازەی عیشتار و پێشکەوتنە ئەستێرەناسییەکان کە کاریگەرییان لەسەر جیهان دانا.
ئاشوورییە هاوچەرخەکان پەیوەندییان بە ئاشوورییە کۆنەکانەوە نییە
بەڵام بەردەوامی چی؟ ئاشوورییە هاوچەرخەکان بانگەشەی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ لەو جەنگاوەرە کۆنانە دەکەن و خۆیان وەک تەنها میراتگرەکانی نەینەوا دەناسێنن. ئەمە هەڵەیەکە کە ڕەگی لە نەتەوەپەروەریی ڕۆمانسییدایە، نەک ڕاستی. تۆمارە مێژووییەکان پچڕانێکی قووڵ لە بەردەوامیی ئاشووری دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە نیشان دەدەن. دانیشتووانی ئاشووری بڵاو بوونەوە و لەناو ئیمپراتۆریا داگیرکەرەکانی وەک بابلییەکان، فارسەکان، مادەکان و دواتر یۆنانی و ڕۆمییەکاندا توێنرانەوە. تا سەردەمی فارسە هەخامەنشییەکان، «ئاشوور» وەک یەکەیەکی نەتەوەیی یان کولتووری هەڵوەشایەوە. ئەو خەڵکەی لە ناوچەکەدا مانەوە، ئارامییان وەک زمانی هاوبەشی پەیوەندی، زمانی کلدانییەکان، پەسەند کرد و لەناو کۆمەڵگە فراوانترەکانی مێسۆپۆتامیادا یەک گرتن.
بەڵگە شوێنەوارییەکان لە شوێنەکانی وەک نمرود و خۆرساباد چینگەلی کاریگەریی فارسی، هێلێنیستی و پارتی ئاشکرا دەکەن کە شوێنی پاکیی ئاشوورییان گرتووەتەوە. هیچ زنجیرەیەکی نەپسێنراوی خۆناسێناندنی ئاشووری بە درێژاییی سەدەکان نییە؛ لەبری ئەوە، تابلۆیەکی فرەڕەنگی ناسنامە دەبینین کە فەرمانڕەوا یەک‌لەدوای‌یەکەکان شێوەیان پێ داوە.
بەردەوامیی کلدانی
ئەمە بەراورد بکە بە بەردەوامیی کلدانی. کلدانییەکان، کە لە دەقە کۆنەکاندا زۆرجار هاوواتای بابلییە نوێیەکان بوون، ناسنامەیەکی جیاوازی پەیوەست بە ئور و بابل پاراست. تەنانەت دوای داگیرکردن لەلایەن فارسەکانەوەش، کاهین و زانا کلدانییەکان زانیاریی بابلییان لە تەختە گڵینەکانی نووسینی بزماریدا پاراست و کاریگەرییان لە زانستی هێلێنیستی کرد. زاراوەی «کلدانی» پەرەی سەند، بەڵام بەردەوام بوو، بە تایبەتی لەناو کۆمەڵگە ئارامی‌زمانەکانی باشووری مێسۆپۆتامیا.
تا سەردەمی سەرەتاییی مەسیحی، کلدانییەکان لە یەکەم ئەوانە بوون کە ئایینەکەیان وەرگرت و کۆمەڵگەی زیندوویان دامەزراند کە لە ماوەی فەرمانڕەواییی ساسانی، عەرەب، مەغۆل و عوسمانیدا مانەوە. زمانەکەمان، سورێث (شێوەزارێکی ئارامیی نوێ)، ڕێوڕەسمەکانمان و فۆلکلۆرەکەمان ڕەگیان دەگەڕێتەوە بۆ بابل. نەینەوا دوای ڕووخانی ئاشوور بوو بە بەشێک لەم بازنە کلدانییە؛ کتێبخانە و بەرهەمە شوێنەوارییەکانی خرانە ناو میراتی بابلی. بانگەشەکردنی ئەوەی نەینەوا ئاشوورییە، پشتگوێخستنی ئەم لەخۆگرتنەیە؛ بە داگیرکردن، کولتوور و بەردەوامی کلدانییە.
نەستۆرییەکان بوون بە ئاشووری
ئێستا با ڕووبەڕووی ئەو بابەتە گەورەیە ببینەوە کە پشتگوێ دەخرێت: سەرچاوەی «ئاشوورییە» هاوچەرخەکان. لە جیاتی زیندووکردنەوەی ناسنامەیەکی کۆن، ناسنامەی ئاشووری داهێنانێکی سەدەی 19ە، بەرهەمی پیلانەکانی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا. ئەو گرووپانەی ئێستا خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن، لە مێژوودا بە نەستۆری ناسرابوون؛ لقێکی مەسیحیەتی ڕۆژهەڵاتی کە لە سەدەی 5 بەهۆی مشتومڕە مەسیحناسییەکانەوە لە کڵێسای بیزەنتی جیا بووەوە. نەستۆرییەکان کە ناویان لە پەترێرک نەستۆریۆسەوە وەرگرتووە، لە ئیمپراتۆریای فارس گەشەیان کرد و بۆ چین و هیندستان بڵاو بوونەوە. لە مێسۆپۆتامیا، مەسیحیی سریانی بوون کە بە شێوەزارە ئارامییەکان دەدووان و نەریتە کڵێساییە جیاوازەکانیان دەپاراست. هیچ ناوێکی هاوبەشی «ئاشووری»یان نەبوو؛ زاراوەکانی وەک «سووری»، «ئارامی» یان «نەستۆری» بە جێگۆڕکێ بەکار دەهێنران.
لە ساڵانی 1800ەکاندا ئیمپراتۆریای بەریتانیا دێتە ناوەوە. میسیۆنەرە ئەنگلیکانەکان کە لە کاتی داکشانی عوسمانیدا هەوڵی گۆڕینی ئایین و هاوپەیمانبوونیان لەگەڵ مەسیحییە ڕۆژهەڵاتییەکان دەدا، لە باکووری عێراق و فارس تووشی ئەم کۆمەڵگە نەستۆرییانە بوون. کەسایەتییەکانی وەک سەرئەسقوف جەستین پێرکینز و میسیۆنی ئەنگلیکان بۆ نەستۆرییەکان، ئەم گرووپانەیان بە شێوەیەکی ڕۆمانسی وەک نەوەی ئاشوورییە کۆنەکان نیشان دا بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانیی ڕۆژئاوا. لە 1842، بەریتانییەکان دەستیان کرد بە بەکارهێنانی «ئاشووری» وەک زاراوەیەکی یەکخەرەوە، پەیوەندیی ساختەیان بە ئاشوورییەکانی کتێبی پیرۆزەوە بەست بۆ ڕەواکردنی دەستتێوەردان. ئەم ناوگۆڕینە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی 1919 گەیشتە لووتکە، کاتێک نوێنەرە نەستۆرییەکان بە کاریگەریی ڕاوێژکارە بەریتانییەکان «ئاشووری»یان پەسەند کرد بۆ بانگەشەکردنی نەتەوەبوون. مێژوونووسەکانی وەک ویلفرێد ئەڵخاس و جۆزێف یەعقووب ئەمەیان بە بەڵگە تۆمار کردووە: کڵێسای نەستۆری تەنها لە 1976 بە فەرمی بوو بە «کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات» و ناوگۆڕینەکەی جێگیر کرد.
ئەم ناسنامە ساختەیە قووڵاییی مێژووییی نییە. سەرچاوەکانی پێش سەدەی 19، لە سەرژمێرییە عوسمانییەکانەوە تا گێڕانەوەی گەشتگەران وەک کڵاودیۆس جەیمس ڕیچ، بەبێ جیاوازی ئەم خەڵکە بە «کلدانی» یان «سووری» دەناسێنن، یان بە تایبەتی بە نەستۆری. پێش کاریگەریی بەریتانیا هیچ خۆناسێناندنێک بە «ئاشووری» نییە. پێکهاتەیەکی کۆلۆنیالیستییە، زۆر هاوشێوەی ئەوەی ئەورووپییەکان بۆ ئاسانکردنی بەڕێوەبردن ناسنامەیان بەسەر هۆزە ئەفریقییەکاندا سەپاند. ئاشوورییە هاوچەرخەکان دەست بەو ئەفسانەیەوە دەگرن بۆ بانگەشەکردنی باڵادەستیی خۆیان لە میراتی هاوبەشدا، بەڵام ئەمە فریودانە. کلدانییەکان بە پێچەوانەوە، لە کۆنەوە بە بەردەوامی «کلدانی»یان بەکار هێناوە، کە یەکێتیی کاتۆلیکیی ئێمە لەگەڵ ڕۆما لە 1553 بەهێزی کردووە و بەبێ سڕینەوەی ڕەگەکانمان جیای کردووینەتەوە.
تیرۆریزمی ئاشووری دژ بە کەمینە مەسیحییەکانی دیکە
ئەمە دەمانبات بۆ زیانبەخشترین لایەن: ئەو تواندنەوەیەی ئاشوورییەکان بە زۆر بەسەر کلدانییەکاندا دەیسەپێنن. بۆ بەهێزکردنی ژمارە و ڕەوایەتیی خۆیان، ئاشوورییەکان بە شێوەیەکی سیستەماتیک هەوڵیان داوە ناسنامەی کلدانی لەخۆ بگرن و ئێمە بە «ئاشوورییە کاتۆلیکەکان» یان «کلدانی–ئاشووری» ناو ببەن. ئەمە تەنها باسێکی واتای وشەکان نییە؛ سڕینەوەی نەتەوەییە. کلدانییەکان گرووپێکی نەتەوەییی جیاوازن، بە شێوەزارەکانی خۆمان (وەک ئارامیی نوێی کلدانی کە لە شێوە ئاشوورییەکان جیاوازە)، داب و نەریت و گێڕانەوە مێژووییەکانی خۆمان.
پەیوەستبوونی ئێمە بە کڵێسای کاتۆلیکیی کلدانی، کە لە کاتی یەکگرتنی پەترێرک یۆحەنا سولاقا لەگەڵ ڕۆما دامەزرا، جەخت لە میراتە بابلییەکەمان دەکاتەوە، نەک ئاشووری. بەڵام نەتەوەپەروەرە ئاشوورییەکان لە ڕێگەی ڕێکخراوەکانی وەک هاوپەیمانیی جیهانیی ئاشووری، ئەو گێڕانەوەیە بڵاو دەکەنەوە کە هەموو مەسیحییە سریانییەکان ئاشوورین و تەنها بە مەزهەب جیا دەبنەوە: نەستۆرییەکان وەک ئاشوورییە «ڕاستەقینەکان» و کلدانییەکان وەک لقە کاتۆلیکییەکەیان.
ئەم تواندنەوەیە بە چەندین شێوە دەردەکەوێت. لە کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرا، بە تایبەتی لە ئەمریکا، ئۆسترالیا و ئەورووپا، گرووپەکانی بە ڕابەرایەتی ئاشووری فشار دەخەنە سەر کلدانییەکان بۆ وەرگرتنی ناوی ئاشووری لە سەرژمێری و ڕووداوە کولتوورییەکاندا. بۆ نموونە، لە سەرژمێریی ئەمریکای 2010دا هەڵمەتەکان هانی کلدانییەکانیان دەدا «ئاشووری/کلدانی/سریانی» هەڵبژێرن و ژمارەی جیاوازی ئێمە کەمڕەنگ بکەنەوە. لە عێراقی دوای 2003، پارتە سیاسییە ئاشوورییەکانی وەک بزووتنەوەی دیموکراتیی ئاشووری باڵادەستییان بەسەر نوێنەرایەتی لە دەشتی نەینەوادا هەبووە و دەنگە کلدانییەکانیان پەراوێز خستووە، سەرەڕای زۆرینەبوونمان لە ناوچەکانی وەک تەلکێف و ئەلقۆش. داوای ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری «ئاشووری» دەکەن کە نەینەوا بگرێتەوە و پشتگوێ دەخەن کە ئەم خاکانە لەژێر سیستمی میللەتی عوسمانیدا ناوەندی بەهێزی کلدانی بوون.
تیرۆریستە ئاشوورییەکان هەوڵی نووسینەوەی مێژوو دەدەن
پەروەردە و میدیا ئەمە بەهێزتر دەکەن. ماڵپەڕ و بڵاوکراوە ئاشوورییەکانی وەک Assyria Times یان ئاژانسی نێودەوڵەتیی هەواڵی ئاشووری، بە بەردەوامی کەسایەتییە کلدانییەکانی وەک ئەستێرەناسی کۆن کیدیننوو بە ئاشووری دەناسێنن و مێژوو دەنووسنەوە. لە قوتابخانەکانی بەڕێوەبراو لەلایەن کڵێسا ئاشوورییەکانەوە، مێژوویەکی یەکگرتووی «ئاشووری» بە منداڵە کلدانییەکان دەخوێندرێت و جیاوازییە بابلی–کلدانییەکان سەرکوت دەکرێن. ئەمە ئیمپریالیزمی کولتوورییە، هاوشێوەی ئەوەی گرووپە باڵادەستەکان کەمینەکان لەخۆ دەگرن. کلدانییەکان ڕووبەڕووی قەیرانی ناسنامە دەبنەوە: گەنجەکان کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا پڕۆپاگەندەی ئاشووری بەسەریاندا دەبارێت، ڕەگەکانیان دەخەنە ژێر پرسیار. سەکۆکانی وەک تویتەر (ئێستا X) و فەیسبووک میوانداریی مشتومڕ دەکەن کە ئاشوورییەکان تێیدا جیابوونەوەخوازیی کلدانی بە «دووبەرەکی‌هێنەر» ناو دەبەن و تۆمەتبارمان دەکەن بە خیانەت لە یەکێتییەکی ئەفسانەیی.
بۆ نەینەوا مەترسییەکان گەورەن. کاتێک داعش لە 2014 مووسڵی (نەینەوای هاوچەرخ) وێران کرد، هەردوو گرووپەکە زیانیان بینی، بەڵام هەوڵەکانی دووبارە بنیاتنان جیاوازییەکە نیشان دەدەن. گرووپە ئاشوورییەکان بۆ دەستگرتن بە کۆنترۆڵ لۆبی دەکەن و نەینەوا بە «ناوچەی ناوەندی»ی خۆیان دەناسێنن، لە کاتێکدا کلدانییەکان لە ڕێگەی لیواکانی بابل و ڕابەرەکانی کڵێساوە جەخت لە داگیرکردن و چاودێریی مێژووییی خۆمان دەکەنەوە. دەزگا نێودەوڵەتییەکانی وەک یونسکۆ بە شێوەیەکی فراوان دان بە میراتە مێسۆپۆتامییەکەی نەینەوادا دەنێن، بەڵام لۆبیی ئاشووری گێڕانەوەکان لادا دەدات. پێویستە بەرگری بکەین: دەروازە، کۆشک و کتێبخانەکانی نەینەوا ڕەنگدانەوەی سەرکەوتنەکانی کلدانین، نەک نوێکردنەوەخوازیی ئاشووری.
دەرئەنجام
لە دەرئەنجامدا، داواکاریی ئاشوورییە هاوچەرخەکان بۆ نەینەوا بێ‌بنەمایە، لەسەر مێژووی پچڕاو، ناوگۆڕینی نەستۆری بە دەستی بەریتانییەکان و تواندنەوەی هێرشبەرانە بنیادنراوە کە هەڕەشە لە بوونی کلدانی دەکات. ئێمەی کلدانی پارێزەرە ڕاستەقینەکانین؛ نەوەی داگیرکەرەکانی بابل، پارێزەری داناییی ئارامی و ڕزگاربووانی خۆڕاگر. کاتی گەڕاندنەوەی گێڕانەوەکەمانە: نەینەوا کلدانییە، دابەشنەکراو و هەتاهەتایی. با پەروەردە بکەین، داواکاری بکەین و دژ بە سڕینەوە یەک بگرین. ئەم پۆستە هاوبەش بکەن، هاونەتەوە کلدانییەکان، و با میراتەکەمان بۆ نەوەکانی داهاتوو بپارێزین.
پرسیار و وەڵام: وەڵامدانەوەی پرسیارە باوەکان دەربارەی میراتی کلدانی و نەینەوا
پرسیاری 1: جیاوازیی سەرەکیی نێوان کلدانییەکان و ئاشوورییە هاوچەرخەکان چییە؟
وەڵام: ئێمەی کلدانی ڕەگەکانمان ڕاستەوخۆ دەگەڕێنینەوە بۆ ئیمپراتۆریای بابلی نوێ لە سەردەمی کۆندا، بە ناسنامەیەکی نەتەوەیی و کولتووریی بەردەوام کە بە باشووری مێسۆپۆتامیا، زمانی ئارامی و نەریتە بابلییەکانەوە پەیوەستە. بەڵام ئاشوورییە هاوچەرخەکان بە سەرەکی نەوەی کۆمەڵگە مەسیحییە نەستۆرییەکانن کە لە سەدەی 19دا بە کاریگەریی بەریتانیا ناوی «ئاشووری»یان وەرگرت. ئێمە گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکانین؛ کلدانییەکان تەنها «ئاشوورییە کاتۆلیکەکان» نین، وەک هەندێک بانگەشەی دەکەن. شێوەزار، داب و نەریت و گێڕانەوە مێژووییەکانمان بە ڕادەیەکی بەرچاو جیاوازن و کلدانییەکان جەخت لە داگیرکردنە بابلییەکانی وەک ڕووخانی نەینەوا دەکەنەوە.
پرسیاری 2: دەڵێیت ئاشوورییەکان هیچ بەردەوامییەکی مێژوویییان نییە. دەتوانیت زیاتر ڕوونی بکەیتەوە؟
وەڵام: بە دڵنیاییەوە. ئیمپراتۆریای کۆنی ئاشوور لە 612 پ.ز بە تاڵانکردنی نەینەوا لەلایەن هێزەکانی بە ڕابەرایەتی کلدانی کۆتایی هات. دوای ئەوە، دانیشتووانی ئاشووری بڵاو بوونەوە و لەناو ئیمپراتۆریا دواترەکاندا توێنرانەوە (بابلی، فارسی و هتد). تا سەردەمی هاوچەرخ هیچ بەڵگەیەک لە تۆمارە مێژووییەکاندا نییە بۆ ناسنامەیەکی نەتەوەییی «ئاشووری»ی بەردەوام. بە پێچەوانەوە، کلدانییەکان لەژێر فەرمانڕەوا جیاوازەکاندا لە ڕێگەی نەریتە کاهینییەکان، پاراستنی زمان و پێکهاتەکانی کۆمەڵگەوە بەردەوامییان پاراست. بەڵگە شوێنەواری و دەقییەکانی وەک تەختە گڵینەکانی نووسینی بزماری لە بابل، یەکگرتن و پەرەسەندنی کلدانی نیشان دەدەن، نەک مانەوەی ئاشووری.
پرسیاری 3: بەریتانییەکان چۆن ناوی نەستۆرییەکانیان گۆڕی بۆ ئاشووری؟
وەڵام: لە ساڵانی 1800ەکاندا، میسیۆنەرە ئەنگلیکانە بەریتانییەکانی وەک جەستین پێرکینز لەناو مەسیحییە نەستۆرییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی و فارسدا کاریان دەکرد. بۆ ڕۆمانسی‌نیشاندانی ئەم گرووپانە و مسۆگەرکردنی پشتیوانیی ڕۆژئاوا دژ بە فەرمانڕەواییی عوسمانی، بە ئاشوورییەکانی کتێبی پیرۆزەوە پەیوەستیان کردن. ئەم ناوگۆڕینە لە سەدەی 20دا پێگەی بەهێزتر بوو، بە تایبەتی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کاتێک ڕابەرە نەستۆرییەکان «ئاشووری»یان بۆ یەکێتیی سیاسی پەسەند کرد. کڵێسای ڕۆژهەڵات تا 1976 بە فەرمی نەبوو بە «ئاشووری». نموونەیەکی ڕوونی ئەندازیاریی ناسنامەی کۆلۆنیالیستییە، نەک بیداربوونەوەیەکی سروشتی.
پرسیاری 4: بۆچی هەوڵە ئاشوورییەکان بە «تواندنەوەی زۆرەملێ»ی کلدانییەکان ناو دەبەیت؟
وەڵام: نەتەوەپەروەرە ئاشوورییەکان زۆرجار کلدانییەکان بە گرووپێکی لاوەکی، وەک «ئاشوورییە کاتۆلیکەکان»، ناو دەبەن بۆ گەورەکردنی بانگەشە دانیشتووانی و سیاسییەکانیان. ئەمە ناسنامە جیاوازەکەمان دەسڕێتەوە. بۆ نموونە، لە سەرژمێرییەکانی دیاسپۆرا، هەڵمەت بۆ پۆلێنی تێکەڵی «ئاشووری/کلدانی» دەکەن و نوێنەرایەتیی کلدانی کەمڕەنگ دەکەنەوە. لە عێراق، پارتەکانی بە ڕابەرایەتی ئاشووری باڵادەستن لە سیاسەتی دەشتی نەینەوا و شارۆچکەکانی زۆرینەکلدانی پەراوێز دەخەن. میدیا و پەروەردەی سەرچاوە ئاشوورییەکان مێژووی کلدانی وەک ئاشووری دەنووسنەوە و فشار دەخەنە سەر گەنجەکانمان بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵیدا بگونجێنن. شێوەیەکی باڵادەستیی کولتوورییە کە هەڕەشە لە میراتە تایبەتەکەمان دەکات.
پرسیاری 5: ئایا نەینەوا لە مێژوودا ئاشووری نەبووە؟ کلدانییەکان چۆن دەتوانن داوای بکەن؟
وەڵام: نەینەوا پایتەختی ئاشوور بوو، بەڵام دوای داگیرکردنی لەلایەن کلدانییەکانەوە لە 612 پ.ز، بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریای بابلی نوێ. پاشا کلدانییەکانی وەک نەبووخەدنەسەری II میراتەکەیان لەخۆ گرت و بنیاتنان لەسەرەوەیان کرد و کردیان بە میراتێکی هاوبەش، بەڵام بە باڵادەستیی کلدانی، لە مێسۆپۆتامیا. بانگەشەکانی ئاشوورییە هاوچەرخەکان ئەم گۆڕانە مێژووییە و نەبوونی بەردەوامیی خۆیان پشتگوێ دەخەن. کلدانییەکان وەک داگیرکەر و پارێزەر، پەیوەندیی بەهێزتریان هەیە؛ بەرهەمە شوێنەواری و زانیارییەکانی نەینەوا خرانە ناو کولتووری بابلی (کلدانی).
پرسیاری 6: زمانی ئارامی و باوەڕی مەسیحیی هاوبەش چی؟ ئایا ئەمە ئێمە ناکاتە هەمان گەل؟
وەڵام: توخمە هاوبەشەکانی وەک شێوەزارەکانی ئارامیی نوێ و مەسیحیەت لەناو زۆرێک لە گرووپەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست باون، بەڵام جیاوازییە نەتەوەییەکان ناسڕنەوە. کلدانی و ئاشووری شێوەزاری جیاوازیان هەیە (بۆ نموونە، ئارامیی نوێی کلدانی بەرامبەر ئاشووری)، نەریتی کڵێساییی جیاواز (کاتۆلیک بەرامبەر کڵێسای ڕۆژهەڵات) و فۆلکلۆری تایبەتیان هەیە. وەک ئەوەیە بڵێیت هەموو قسەکەرانی زمانەکانی خێزانی ڕۆمانسی هەمان نەتەوەن؛ زمان و باوەڕ کاریگەرن، نەک پێناسەکەر. ڕەگە بابلییەکانمان لە گێڕانەوەی نەستۆری–ئاشووری جیامان دەکەنەوە.
پرسیاری 7: ئەم مشتومڕە چۆن کاریگەریی لە کۆمەڵگەکانی عێراقی ئەمڕۆ کردووە؟
وەڵام: عێراقی دوای 2003 و هێرشەکانی داعش بۆ مووسڵ (نەینەوا) لە 2014 گرژییەکانیان زیاتر کرد. گرووپە ئاشوورییەکان پاڵ بۆ ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری «ئاشووری» لە دەشتی نەینەوا دەنێن، کە زۆرجار بە زیانی دەنگە کلدانییەکان دەبێت. ئێمەی کلدانی، لە ڕێگەی کڵێساکانمان و میلیشیاکانی وەک لیواکانی بابلەوە، داوای فەرمانڕەوایییەکی گشتگیر دەکەین کە دان بە زۆرینەبوونمان لە ناوچە سەرەکییەکاندا بنێت. هەوڵەکانی یارمەتیی نێودەوڵەتی و دووبارە بنیاتنان هەندێک جار لۆبییە ئاشوورییەکان لە پێشینە دەگرن، بەڵام ئێمە کاردانەوە دەکەین بۆ مسۆگەرکردنی چاودێریی کلدانی لەسەر شوێنەکانی وەک وێرانەکانی نەینەوا.
پرسیاری 8: ئایا مێژوونووس یان سەرچاوەیەک هەیە کە پشتیوانی لە تێڕوانینەکەت بکات؟
وەڵام: بەڵێ، زانایەکانی وەک Wilfred Alkhas لە «The Identity of the Assyrian People» و بەرهەمەکانی Joseph Yacoub دەربارەی مەسیحییە ڕۆژهەڵاتییەکان، سەرچاوەکانی ئاشووریخوازیی هاوچەرخ لە سەدەی 19 بە بەڵگە تۆمار دەکەن. سەرچاوە کۆنەکانی وەک تۆماری ڕووداوەکانی بابل، داگیرکردنی ئاشوور لەلایەن کلدانییەکانەوە بە وردی دەخەنە ڕوو. بۆ بەردەوامی، سەیری «Ancient Iraq»ی Georges Roux یان توێژینەوەکان لەسەر بەردەوامبوونی ئارامی لە چوارچێوە بابلییەکاندا بکە. ئەمانە بانگەشەکانی کلدانی بەرامبەر گێڕانەوە پێداچوونەوەخوازە ئاشوورییەکان پشتڕاست دەکەنەوە.
پرسیاری 9: کلدانییەکان چی بکەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی تواندنەوە و پاراستنی ناسنامەکەمان؟
وەڵام: پەروەردە گرنگە؛ لە ڕێگەی بەرنامەکانی کۆمەڵگە و سەرچاوە ئۆنلاینەکانەوە مێژووی بابلی بە گەنجەکانمان بخوێنن. لە سەرژمێری و سیاسەتدا داوای داننانی جیاواز بە کلدانی بکەن. پشتیوانی لە میدیای کلدانی، وەک Chaldean News، بکەن و لە سەکۆکانی وەک X چالاک بن بۆ بەرەنگاربوونەوەی پڕۆپاگەندە. یەکێتیی نێوان کلدانییەکان، بەبێ سازشکردن لەسەر جیاوازیی خۆمان، میراتەکەمان دەپارێزێت. بۆ بەهێزکردنی دیاسپۆرا پەیوەست بە گرووپەکانی وەک ژووری بازرگانیی کلدانیی ئەمریکی ببن.
پرسیاری 10: ئایا ئەم پۆستە دژەئاشوورییە، یان تەنها لایەنگری کلدانییە؟
وەڵام: بەبێ دوودڵی لایەنگری کلدانییە و ئامانجی جەختکردنەوە لە ناسنامەکەمانە لەناو هەوڵەکانی سڕینەوەدا. ڕێز لە خەباتەکانی هەموو مەسیحییە سریانییەکان دەگرم، لەوانە ئەوانەی خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن، بەڵام ڕاستی گرنگە. ڕاستییە مێژووییەکان سەرچاوە هاوچەرخەکانی ناسنامەکەیان و زیانی لەخۆگرتنی کلدانی نیشان دەدەن. گفتوگۆ بەخێرهاتووە، بەڵام نەک بە نرخی بوونی ئێمە وەک گەلێکی جیاواز.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کاتی: باڵادەستیی کلدانی و ئەفسانەسازیی ئاشووری
بۆ پێشکەشکردنی چوارچێوەیەکی مێژووییی ڕوونتر بۆ بەڵگەهێنانەوەکانی پۆستی بڵۆگەکەم، ئەم هێڵە کاتییەم لە ڕووداوە سەرەکییەکان کۆ کردووەتەوە. تیشک دەخاتە سەر شکۆی کۆنی کلدانییەکان، پچڕانەکانی مێژووی ئاشووری، ناوگۆڕینی کۆلۆنیالیستیی نەستۆرییەکان بۆ «ئاشووری» و فشارە بەردەوامەکانی تواندنەوەی کلدانییەکان. ئەم ڕیزبەندییە کاتییە پشت بە تۆمارە شوێنەوارییەکان، دەقە کۆنەکانی وەک تۆماری ڕووداوەکانی بابل و بەرهەمە زانستییەکان دەبەستێت بۆ جەختکردنەوە لە بەردەوامیی کلدانی و هەمان کات ئاشکراکردنی سروشتە ساختەکەی بانگەشەکانی ئاشوورییە هاوچەرخەکان. ڕووداوەکان بۆ ئاسانکردنی خوێندنەوە بەپێی سەردەم گرووپ کراون.
مێسۆپۆتامیای کۆن: داکشانی ئاشووری و سەرهەڵدانی کلدانی
نزیکەی 2500 پ.ز: سەرهەڵدانی سەردەمی ئاشووریی کۆن، بە ئاشوور وەک دەوڵەتەشارێکی سەرەکی. ئیمپراتۆریای ئاشووری دەست بە فراوانبوون دەکات، بەڵام ئەم سەردەمە بە خولی سەرهەڵدان و ڕووخان دیارە و بەردەوامیی نەتەوەییی درێژخایەنی نییە.
نزیکەی 2000–1750 پ.ز: ئیمپراتۆریای ئاشووریی کۆن وەک هێزێکی بازرگانی گەشە دەکات، بەڵام لەژێر داگیرکارییەکاندا دەڕووخێت، دانیشتووان بڵاو دەکاتەوە و هەر ناسنامەیەکی یەکگرتووی «ئاشووری» کەمڕەنگ دەکاتەوە.
نزیکەی 1365–1076 پ.ز: ئیمپراتۆریای ئاشووریی ناوەڕاست لەژێر پاشاکانی وەک ئەداد–نیراری I و تیگلاث–پیلەسەری Iدا کۆنترۆڵی خۆی بەسەر مێسۆپۆتامیا جێگیر دەکات، بەڵام ڕووبەڕووی ڕاپەڕینی بەردەوام و هێرشی ئارامی دەبێتەوە کە زیاتر پاکیی کولتووری لاواز دەکەن.
934–609 پ.ز: ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ، لووتکەی دەسەڵاتی ئاشووریی کۆن لەژێر فەرمانڕەواکانی وەک ئاشوور–دانی II، سەنحەریب و ئاشووربانیپاڵ. نەینەوا دەبێت بە پایتەخت و هێزی ئاشووری دەنوێنێت، بەڵام ناکۆکیی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکان دەبنە هۆی داکشان.
626 پ.ز: نەبۆپۆلاسەر، ڕابەرێکی کلدانی، دژ بە فەرمانڕەواییی ئاشووری ڕادەپەڕێت و ئیمپراتۆریای بابلی نوێ (کلدانی) دادەمەزرێنێت. ئەمە دەستپێکی باڵادەستیی کلدانی لە باشووری مێسۆپۆتامیایە.
612 پ.ز: ڕووخانی نەینەوا. هاوپەیمانییەکی کلدانییەکان (لەژێر نەبۆپۆلاسەر)، ماد و بابلییەکان پایتەختی ئاشووری تاڵان دەکەن و کۆتایی بە ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ دەهێنن. هێزە کلدانییەکان خاکەکانی نەینەوا لەخۆ دەگرن و میراتەکەی دەخەنە ناو کولتووری بابلی. ئەم داگیرکردنە نەینەوا وەک میراتی کلدانی جێگیر دەکات.
605–562 پ.ز: فەرمانڕەواییی نەبووخەدنەسەری II، کوڕی نەبۆپۆلاسەر و گەورەترین پاشای کلدانی. بابل دووبارە بنیاتی دەنێتەوە و دەیکاتە بەرهەمێکی نایابی جیهان (بۆ نموونە، باخە هەڵواسراوەکان و دەروازەی عیشتار) و یەهودا داگیر دەکات (597 پ.ز)، کە باڵادەستیی سەربازی و کولتووریی کلدانی نیشان دەدات.
556–539 پ.ز: نەبۆنیدۆس، دوا پاشای کلدانی، لەناو ئاستەنگە ناوخۆییەکاندا فەرمانڕەوایی دەکات. جەختکردنەوەکەی لە چاکسازیی ئایینی و شوێنەوارناسی زانیاریی بابلی دەپارێزێت، بەڵام بەرگرییەکان لاواز دەکات.
539 پ.ز: داگیرکردنی بابل لەلایەن فارسەکانەوە بە ڕابەرایەتی کوورشی گەورە، کۆتایی بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای کلدانی دەهێنێت. بەڵام ناسنامەی کلدانی لە ڕێگەی زمانی ئارامی، نەریتە کاهینییەکان و کۆمەڵگەکان لەژێر ئیمپراتۆریا فارسی، یۆنانی و دواترەکاندا بەردەوام دەبێت.
سەردەمی سەرەتاییی مەسیحی: ڕێڕەوی جیاوازی کلدانی و نەستۆری
سەدەی 1ی زایینی: مەسیحیەت بۆ مێسۆپۆتامیا بڵاو دەبێتەوە. کلدانییەکانی ناوچە باشوورییەکان (ناوچەی بابل) زوو ئایینەکە وەردەگرن و پەیوەندییەکانیان بە ڕەگە بابلییەکانەوە دەپارێزن.
428–431ی زایینی: نەستۆریۆس دەبێت بە پەترێرکی قۆستەنتینیە؛ تێڕوانینە مەسیحناسییەکانی دەبنە هۆی مەحکوومکردنی لە ئەنجومەنی ئەفەسۆس (431ی زایینی). شوێنکەوتووان لە ئیمپراتۆریای فارس کڵێسای ڕۆژهەڵات پێک دەهێنن، کە دواتر کڵێسا ڕۆژئاواییەکان بە سووکایەتی «نەستۆری» ناوی دەبەن.
سەدەکانی 5–6ی زایینی: کڵێسای ڕۆژهەڵات سەربەخۆیی ڕادەگەیەنێت (498ی زایینی) و لە فارس گەشە دەکات و بۆ هیندستان، چین و ئاسیای ناوەڕاست بڵاو دەبێتەوە. هیچ خۆناسێناندنێکی «ئاشووری» نییە؛ بە مەسیحیی سریانی یان نەستۆری دەناسرێن.
1552ی زایینی: دابەشبوون لە کڵێسای ڕۆژهەڵات. پەترێرک یۆحەنا سولاقا لەگەڵ ڕۆما یەک دەگرێت و کڵێسای کاتۆلیکیی کلدانی پێک دەهێنێت. ئەمە کلدانییەکان وەک کاتۆلیکەکانی ڕێوڕەسمی ڕۆژهەڵاتی بە میراتی بابلی دەناسێنێت و لە نەستۆرییە ماوەکان جیایان دەکاتەوە.
سەردەمی هاوچەرخ: ناوگۆڕینی کۆلۆنیالیستی و تواندنەوە
سەدەی 19 (ساڵانی 1800ەکان): میسیۆنەرە ئەنگلیکانە بەریتانییەکانی وەک جەستین پێرکینز لە باکووری عێراق و فارس تووشی کۆمەڵگە نەستۆرییەکان دەبن. وەک «نەوەی ئاشوورییە کۆنەکان» بە شێوەیەکی ڕۆمانسی نیشانیان دەدەن بۆ ڕەواکردنی بەرژەوەندییە ئیمپریالیستییەکان و کۆکردنەوەی پشتیوانی.
1842ی زایینی: بەریتانییەکان دەست بە بڵاوکردنەوەی ناوی «ئاشووری» بۆ نەستۆرییەکان دەکەن و پەیوەندی بە ئاشوورییەکانی کتێبی پیرۆزەوە دەبەستن. ئەمە دەستپێکی ناوگۆڕینی کۆلۆنیالیستییە، بەبێ هیچ بنەمایەکی مێژووییی پێشووتر بۆ زاراوەکە لەناو ئەم گرووپانەدا.
1919ی زایینی: کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس. نوێنەرە نەستۆرییەکان بە کاریگەریی ڕاوێژکارە بەریتانییەکان، «ئاشووری» پەسەند دەکەن بۆ بانگەشەکردنی نەتەوەبوون و داواکردنی خۆبەڕێوەبردن و ناسنامە ساختەکە زیاتر جێگیر دەکەن.
1976ی زایینی: کڵێسای ڕۆژهەڵات لە ئەنجومەنێکی کڵێسایی لەژێر پەترێرک مار دینخای IV، بە فەرمی ناوی خۆی دەگۆڕێت بۆ «کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات». ئەمە ناوگۆڕینەکە جێگیر دەکات، بەڵام کلدانییەکان دوور دەخاتەوە کە زیاتر بە «ئاشوورییە کاتۆلیکەکان» ناو دەبرێن.
2003ی زایینی: داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە ناوچەکە ناسەقامگیر دەکات و دەبێتە هۆی زیادبوونی توندوتیژیی مەزهەبی و ئاوارەبوونی هەردوو کۆمەڵگەی کلدانی و ئاشووری.
2010ی زایینی: هەڵمەتەکانی سەرژمێریی ئەمریکا لەلایەن گرووپە ئاشوورییەکانەوە هانی کلدانییەکان دەدەن خۆیان بە «ئاشووری/کلدانی/سریانی» بناسێنن و جیاوازیی کلدانی لە ژمارەکانی دیاسپۆرادا کەمڕەنگ دەکەنەوە.
2014ی زایینی: داعش مووسڵ (نەینەوای هاوچەرخ) داگیر دەکات، شوێنەکانی میرات وێران دەکات و مەسیحییەکان ئاوارە دەکات. هەردوو گرووپ زیان دەبینن، بەڵام لۆبییە ئاشوورییەکان پاڵ بۆ کۆنترۆڵی دووبارە بنیاتنان دەنێن و داواکارییە کلدانییەکان بۆ دەشتی نەینەوا پەراوێز دەخەن.
ئێستا (2026): مشتومڕەکان لە عێراق و دیاسپۆرا بەردەوامن. نەتەوەپەروەرە ئاشوورییەکان لە ڕێگەی پارتەکانی وەک بزووتنەوەی دیموکراتیی ئاشوورییەوە باڵادەستن لە سیاسەتی نەینەوا، لە کاتێکدا کلدانییەکان لە ڕێگەی کڵێساکان و میلیشیاکانی وەک لیواکانی بابلەوە داوای داننانی جیاواز دەکەن.
ئەم هێڵە کاتییە پچڕانە ڕوونەکەی بەردەوامیی ئاشووریی کۆن دوای 612 پ.ز، لەخۆگرتنی میراتەکەیان لەلایەن کلدانییەکانەوە و داهێنانی «ئاشووریخوازی»ی هاوچەرخ لە سەدەی 19 نیشان دەدات. کلدانییەکان وەک گەلێکی جیاواز ماونەتەوە، لە داگیرکەرە بابلییەکانەوە تا داواکاری‌کەرە هاوچەرخەکان. بۆ سەرچاوەکان، سەیری بەرهەمەکانی وەک Ancient Iraqی Georges Roux، تۆماری ڕووداوەکانی بابل و توێژینەوەکانی Joseph Yacoub دەربارەی مەسیحییە ڕۆژهەڵاتییەکان بکە.