ئێمە وەک کلدانی، میراتێکی دەوڵەمەندی مێژوو، کولتوور و باوەڕ هەڵدەگرین کە بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە. ناسنامەمان ڕیشەی لە خاکە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا هەیە؛ ئەو شوێنەی باوباپیرانمان ئیمپراتۆریەتیان بنیاتی نا، ئەستێرەناسییان پێش خست و بێشکەی شارستانیەتیان داڕشت. بەڵام لە سەردەمی نوێدا، زۆرجار ئەم ناسنامەیە کەوتووەتە ژێر سێبەری ناسنامەکانی دیکە یان خراوەتە ژێر پرسیار، بەتایبەتی لەلایەن ئەو گێڕانەوانەی دەیانەوێت بە جۆرێک لەگەڵ ئاشوورییەکان تێکەڵمان بکەن کە جیاوازیی نێوانمان نەمێنێت. ئەم بابەتە لە تایبەتمەندیی میراتی کلدانی، جیاوازیی مێژوویی لە گرووپە ئاشوورییەکان و ئاستەنگە بەردەوامەکانی تواندنەوە دەکۆڵێتەوە، لەگەڵ داننان بەو توخمە هاوبەشانەی کۆمەڵگە مەسیحییە زۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەکەوە دەبەستن. با بچینە ناو ڕاستییەکان و چیرۆکی خۆمان دووبارە بە دەست بهێنینەوە.
ڕیشە کۆنەکان: کلدانییەکان وەک گەلێکی جیاواز زیاتر لە 2,700 ساڵ لەمەوبەر
بۆ تێگەیشتن لە ناسنامە جیاوازەکەمان، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی کۆن. نزیکەی 2,700 ساڵ لەمەوبەر، لە لووتکەی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێدا لە سەدەی 7ی پێش زایین، کلدانییەکان پێشتر وەک گرووپێکی نەتەوەیی و هۆزەکیی جیاواز لە باشووری میزۆپۆتامیا، واتە باشووری عێراقی ئەمڕۆ، ناسرابوون. کلدانییەکان، کە لە دەقە کۆنەکاندا زۆرجار بە «کەڵدو» (Kaldu) ناویان هاتووە، کۆچەر و نیشتەجێبووی سامیی زمان بوون کە لە ناوچە زەلکاوییەکانی نزیک کەنداوی فارس دەژیان. ئەوان لە ئاشوورییەکان جیاواز بوون، کە دەسەڵاتیان بەسەر ناوچە باکوورییەکانی دەوروبەری شارەکانی وەک نەینەوا و ئاشووردا هەبوو.
تۆمارە مێژووییەکان، وەک تۆمارەکانی پاشا ئاشوورییەکانی وەک سەنحەریب، کە لە 705–681ی پێش زایین فەرمانڕەواییی کردووە، باس لە هەڵمەتەکان دژی بنکە بەهێزە کلدانییەکان دەکەن و وەک یەکەی یاخی و جیاواز وێنەیان دەکەن. کلدانییەکان لە ژێر سەرکردایەتیی کەسانی وەک نابۆپەلاسەردا بەرز بوونەوە؛ ئەو لەگەڵ مادەکان هاوپەیمان بوو بۆ ڕووخاندنی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری لە 612ی پێش زایین، کە کۆتاییی زاڵبوونی ئاشووری و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ، یان کلدانی، دیاری کرد. ئەم ئیمپراتۆریەتە لە ژێر فەرمانڕەواییی نەبوخەدنەسەری دووەمدا بابل، لەگەڵ باخچە هەڵواسراوەکانیدا، دووبارە بنیاتی نایەوە و کردی بە یەکێک لە سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان. لە کتێبی پیرۆزیشدا بەهۆی داگیرکردنی یەهودا و ئاوارەکردن بۆ بابل بەناوبانگە.
ئەم جیاوازییە تەنها جوگرافی یان سیاسی نەبوو؛ کولتووریش بوو. هەرچەند هەردوو گرووپ بە شێوەزارەکانی ئەکەدی دەدوان و نەریتی میزۆپۆتامیایییان هاوبەش بوو، کلدانییەکان بە داهێنانە بابلییەکان لە ئەستێرەبینی، بیرکاری و پلاندانانی شاردا پەیوەست بوون، کە لە ئاشوورییە سەربازیگەرەکان جیای دەکردنەوە. زیاتر لە 2,700 ساڵ دواتر، ئەم جیاوازییە کۆنە ڕوون دەکاتەوە بۆچی کلدانییەکانی ئەمڕۆ هەستێکی تایبەتی ناسین و تێگەیشتن لە خۆیان پاراستووە، کە زۆرجار بە باوەڕی کاتۆلیکی و میراتە ئارامیی زمانەکەمانەوە بەستراوەتەوە.
ئاستەنگە نوێکان: فشارەکانی تواندنەوە لە گێڕانەوە ئاشوورییەکانەوە
لە گفتوگۆکانی ئەمڕۆدا، یەکێک لە بەردەوامترین کێشەکانی بەردەم کلدانییەکان، پاڵپێوەنانیان بۆ تواندنەوە لە ژێر چەتری «ئاشووری»دایە. نەتەوەپەرستە ئاشوورییە زۆرەکان دەڵێن کلدانییەکان تەنها «ئاشووریی کاتۆلیک»ن؛ ناوێک کە مێژووە جیاوازەکەمان دەسڕێتەوە و تەنها بە لقێکی ئایینی دەمانناسێنێت. ئەم گێڕانەوەیە لە سەدەی 20دا پەرەی سەند، بەتایبەتی دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان، یان سەیفۆ، لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا و کۆمەڵکوژیی سمیل لە 1933، کە ناکۆکییە سیاسی و ئایینییەکان قووڵتر بوونەوە. ئەو ڕێکخراو و ڕۆشنبیرانەی بانگەشەی یەکگرتوویی دەکەن، زۆرجار دەستەواژەکانی وەک «ئاشووری–کلدانی» بەکار دەهێنن یان دەڵێن «کلدانی» تەنها ناوی کڵێسایە، نەک ناوی نەتەوەیی.
بەڵام ئەمە پشتگوێخستنی ڕاستییەکەیە: ناسنامەی کلدانی پێش دابڕانی کاتۆلیکی لە کڵێسای ڕۆژهەڵات، کە لە سەدەی 16دا ڕوویدا، هەبووە و هەمیشە توخمی نەتەوەیی، زمانی و کولتووریی لە خۆ گرتووە. کەسایەتییەکانی وەک پاتریارکی کلدانی، لوئیس ڕەفائیل ساکۆ، جەختیان کردووەتەوە کە «کلدانی نوێنەرایەتیی نەتەوەیەک ناکات... بەڵام لە ڕووی نەتەوەییەوە، من ئاشووریم». بەڵام کلدانییە زۆرەکان ئەمە ڕەت دەکەنەوە و بە سەپاندنێکی دەزانن کە میراتەکەمان کەمڕەنگ دەکات. لە کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرا، بەتایبەتی لە ئەمریکا و ئوسترالیا، ئەم فشاری تواندنەوەیە لە مشتومڕەکان دەربارەی پۆلێنەکانی سەرژمێری، ڕێکخراوە کۆمەڵگەییەکان و تەنانەت تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیشدا دەردەکەوێت؛ لەوێ دەنگە کلدانییەکانی داکۆکیکەر لە جیاوازی، زۆرجار بە «جیاییخواز» ناو دەبرێن.
مەبەست دابەشبوون لەبەر خودی دابەشبوون نییە؛ مەبەست پاراستنە. کلدانییەکان ڕووبەڕووی سڕینەوە بوونەتەوە، هەم لەلایەن هێزە دەرەکییەکانی وەک بەعەرەبکردن یان بەکوردکردن و هەم لە ناو خزمە مەسیحییە فراوانترەکەماندا. بە سووربوون لەسەر ناوێکی یەکگرتووی «ئاشووری»، هەندێک گێڕانەوە بەشدارییە کلدانییەکان پشتگوێ دەخەن؛ وەک ڕۆڵمان لە پاراستنی شێوەزارە ئارامییەکان، یان سوورەت، و نەریتە تایبەتەکانی ڕێوڕەسمی پەرستنی کڵێسای کاتۆلیکیی کلدانی.
هەڵوەشاندنەوەی بانگەشەی بەردەوامی: «ئاشوورییەکانی» ئەمڕۆ و ئەفسانەی ڕەچەڵەکی کۆن
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی نەتەوەپەرستیی ئاشووری، بانگەشەی بەردەوامیی ڕاستەوخۆ لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی کۆنەوەیە. بەڵام ئەمە گێڕانەوەیەکی جێی مشتومڕە. هەرچەند ئاشوورییەکانی ئەمڕۆ، لەوانەش ئەوانەی خۆیان بەم ناسنامەیە دەناسێنن، بێگومان نەوەی گەلە کۆنەکانی میزۆپۆتامیان، ئەو پەیوەندییە تایبەتەیان بە ئاشوورییە کۆنەکانەوە، کە دوای 612ی پێش زایین وەک یەکەیەکی سیاسی ون بوون، زیاتر ئەفسانەیە تا زنجیرەیەکی بێپچڕان. دوای کەوتنی نەینەوا، دانیشتووانی ئاشووری لە ئیمپراتۆریەتەکانی دواتردا توانەوە: بابلی، فارسی، یۆنانی، پارتی و ئەوانی دواتر. بۆ زیاتر لە 2,500 ساڵ بێدەنگییەکی مێژوویی هەیە، کە هیچ ناسنامەیەکی بەردەوامی «ئاشووری» تێیدا بەڵگەدار نەکراوە تا سەدەی 19، کاتێک میسیۆنەر و شوێنەوارناسە ڕۆژئاواییەکان دەستەواژەکەیان زیندوو کردەوە.
ئاشوورییەکانی ئەمڕۆ بە پلەی یەکەم مەسیحیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، قسەکەری ئارامیی نوێ و شوێنکەوتووی کڵێساکانی وەک کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵاتن، کە لە سەردەمی نوێدا، لە ناو نەتەوەپەرستی و کۆلۆنیالیزمدا، ئەم ناسنامەیەیان پەسەند کرد. توێژینەوە بۆماوەییەکان ڕەچەڵەکی هاوبەش لەگەڵ گرووپەکانی دیکەی ناوچەکە نیشان دەدەن، بەڵام هیچ نیشانەیەکی تایبەتی «ئاشووری» لە دی ئێن ئەی (DNA)دا نییە کە تەنها بە کۆنەکانەوە بیانبەستێتەوە. لە بەرامبەردا، کلدانییەکان دەتوانن شوێن ڕێڕەوێکی کولتووریی ڕاستەوخۆتر بگرن تا سەردەمی بابلیی نوێ، و جەخت لە ڕیشە بابلی و کلدانییەکانمان بکەنەوە زیاتر لە ڕیشە ئاشوورییەکان.
ئەم نەبوونی بەردەوامییە بەهای کۆمەڵگە ئاشوورییەکانی ئەمڕۆ کەم ناکاتەوە؛ ئەوانیش وەک کلدانییەکان ستەمیان چێشتووە و زمانە کۆنەکانیان پاراستووە. بەڵام ڕوون دەکاتەوە چۆن بانگەشەکانی ڕەچەڵەکی ئاشووریی کۆن زۆرجار بەکار دەهێنرێن بۆ لەخۆگرتن و توانەوەی ناسنامەی کلدانی، بە پشتگوێخستنی ڕێڕەوە مێژووییە جیاوازەکەمان.
بەرەو پێشەوە: شانازی بە تایبەتمەندیی کلدانی
ئێمە وەک کلدانی پێویستمان بە کەمکردنەوەی بەهای ئەوانی دیکە نییە بۆ ئەوەی شانازی بە خۆمان بکەین. چیرۆکمان چیرۆکی خۆڕاگرییە: لە چاودێرە کۆنەکانی ئەستێرە لە ئوورەوە تا کارسازەکانی ئەمڕۆ لە دیتڕۆیت، سەرەڕای سەرهەڵدان و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکان، باوەڕ و زمان و دابونەریتمان پاراستووە. مشتومڕەکانی ناسنامە، ئاشووری، کلدانی یان سریانی، ئاڵۆزیی میراتە مەسیحییە ئارامیی زمانە هاوبەشەکەمان لە عێراق و دەرەوەی نیشان دەدەن. بەڵام یەکگرتووییی ڕاستەقینە لە ڕێزگرتنی دوولایەنەوە دێت، نەک تواندنەوەی زۆرەملێ.
ئەگەر کلدانیت، چیرۆکەکانی خێزانەکەت لە بۆچوونەکاندا هاوبەش بکە. با کۆمەڵگەیەک بنیات بنێین کە ڕێز لە ڕابردوومان بگرێت بەبێ سڕینەوەی جیاوازییەکانمان. بۆ زانیاریی زیاتر دەربارەی مێژوومان، سەرچاوەکانی ڕێکخراوە کولتوورییە کلدانییەکان یان بەرهەمە ئەکادیمییەکان دەربارەی ناسنامەکانی میزۆپۆتامیا بخوێنەوە.
تۆ چی دەڵێیت؛ پێویستە جەخت لە یەکگرتوویی بکەینەوە یان لە جیاوازی؟ با بە ڕێزەوە گفتوگۆ بکەین.