1. پێشەکی

2. بۆشایی مێژوویی: لە ڕووخانی ئیمپراتۆریاوە تا بێدەنگیی سەردەمی نوێ

3. ناونانەوەی بەریتانی: داهێنانی کۆلۆنیالی لە سەدەکانی 18 و 19دا

4. ناونانی زۆرەملێی نەستورییەکان بە ئاشووری

5. پشکنینی DNA: پەیوەندیی نزیکتر بۆ کلدانی و ئەرمەنی و کورد

6. ڕاستیی زیاتری تر: گۆڕانە زمانییەکان، پاڵنەرە سیاسییەکان و بەناوی خۆوەکردنی کولتوور

7. ئەنجام

8. خشتەی کات: نەبوونی ناسنامەی ئاشووری لە تۆمارە مێژووییەکاندا (لە 612 پێش زایینەوە تا ئێستا)

9. سەردەمی کۆنی دوای ئیمپراتۆریا (612 پێش زایین – سەدەی 1ی زایینی)

10. سەردەمی ناوەڕاست (سەدەی 3ی زایینی – سەدەی 15)

11. سەرەتای سەردەمی نوێ تا سەردەمی ئێستا (سەدەی 16 – ئێستا)

12. بەشی پرسیار و وەڵام: وەڵامدانەوەی پرسیارە باوەکان دەربارەی ناسنامە و بەردەوامیی ئاشووری

13. سەرچاوەکان

پێشەکی

گێڕانەوەی بەردەوامیی ئاشووری، واتە ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن نەوەی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریی کۆنی ئاشوورین کە نزیکەی لە سەدەی 14ی پێش زایینەوە تا ڕووخانی لە 612 پێش زاییندا زاڵ بوو بەسەر میزۆپۆتامیادا، یەکێک بووە لە بناغەکانی نەتەوەپەروەریی نوێی ئاشووری. بەڵام پشکنینێکی وردتری تۆمارە مێژووییەکان و گۆڕانە زمانییەکان و داتای بۆماوەیی و کاریگەریی هێزە کۆلۆنیالییەکان، چیرۆکێکی جیاواز دەخاتە ڕوو. ئاشوورییە نوێیەکان کە زۆرجار کۆمەڵگە مەسیحییەکانی عێراق و سووریا و تورکیا و ئێران دەگرنەوە، ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆ و نەبڕاوەیان لەگەڵ ئەوانە نییە کە لە کۆندا هەمان ناویان هەبووە. لەبری ئەوە، ناسنامەکەیان وا دیارە پێکهاتەیەک بێت کە تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی 19دا بە دەستی بانگخوازە مەسیحییە بەریتانییەکان و شوێنەوارناسان شێوەی گرتووە. ئەوان گرووپە جیاوازەکانی نەستوری و کلدانی و سریانی و تەنانەت مەسیحیی کورد یان ئەرمەنییان بە «ئاشووری» ناونایەوە تا لەگەڵ بەرنامە کڵێسایی و ئیمپراتۆرییەکانیان بگونجێن. ئەم ناونانەوەیە بۆشاییەکی گەورەی مێژوویی پڕ کردەوە، چونکە بەڵگەی بەردەوامبوونی هەر ناسنامە یان کولتوورێکی «ئاشووری» لە ڕووخانی ئیمپراتۆریاکەوە تا سەردەمی نوێ زۆر کەمە.

ئەم بابەتە وردتر لەو بەڵگانە دەڕوانێت کە ئاماژە بە دابڕانێکی بەرچاو دەکەن لە نێوان ئاشوورییە کۆن و نوێیەکاندا. لە بۆشاییە گەورە مێژووییەکە دەکۆڵینەوە کە دوای 612 پێش زایین دروست بوو، هەروەها لە کاریگەریی پروپاگەندەی بەریتانی لە شێوەدانەوە بە ناسنامەکانی کەمینە مەسیحییەکان لە سەدەکانی 18 و 19دا، بە تایبەتی لە نیوەی دووەمی ئەو سەردەمەدا، و چۆنیەتیی سەپاندنی زۆرەملێی ناوی ئاشووری بەسەر نەستورییەکاندا. جگە لەوە، باس لە توێژینەوەکانی DNA دەکەین کە ئاماژە بەوە دەکەن کلدانی و ئەرمەنی و کورد پەیوەندییەکی بۆماوەیی نزیکتریان لەگەڵ دانیشتووانی کۆنی میزۆپۆتامیادا هەیە، لەگەڵ ڕاستییەکانی تر کە دەستکردبوونی ئەم ناسنامەیە دەخەنە ڕوو. بە پشتبەستن بە جۆرەها سەرچاوەی زانستی، لەوانە ئەوانەی تێڕوانینی نەتەوەپەروەریی ئاشووری و تێڕوانینی ئارامی و توێژینەوەی ئەکادیمیی بێلایەن دەنوێنن، ئامانجمان دروستکردنی بەڵگەهێنانەوەیەکی پشتبەستووە کە ئەو باوەڕە ئایدیاڵکراوە بخاتە ژێر پرسیار کە ڕەچەڵەکەکە نەبڕاوەیە.

ئیمپراتۆریی کۆنی ئاشووری لە سەردەمی خۆیدا هێزێکی زۆر بەهێز بوو، کە بە هێزی سەربازی و بەڕێوەبردنی داهێنەرانە و بەشداریی دەوڵەمەندی کولتووری لە میزۆپۆتامیادا ناسراو بوو. ئەو ناوچەیە ئەمڕۆ باکووری عێراق و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریایە. بە شارە گەورەکانی وەک ئاشور و نەینەوا و کەلحوو لە ناوەندیدا، ئیمپراتۆریاکە بە ڕێگای داگیرکردن فراوان بوو. زۆرجار هەموو دانیشتووانی ناوچەیەکی دەگواستەوە و گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکانی وەک ئارامی و حیتی و ئیسرائیلی تێکەڵ دەکرد. ئیمپراتۆریاکە لە 612 پێش زاییندا کۆتایی پێ هات، کاتێک نەینەوا لەلایەن هاوپەیمانێتییەکی ماد و بابلی و سکیتییەوە تاڵان کرا؛ ڕووداوێک کە زۆرجار لە دەقەکانی کتێبی پیرۆز و دەقە کلاسیکییەکاندا وەک ڕووخانێکی دڕاماتیکی وێنا دەکرێت. مێژوونووسە یۆنانییەکانی وەک هیرۆدۆت و گزنفۆن وێنەی دیمەنێکی چۆڵیان کێشا، کە ئاشوور وەک بوونێکی جیاواز لە مێژوودا کەمڕەنگ دەبۆوە. ئەوەی دواتر هات پاشماوەیەکی خۆڕاگری ئاشووری نەبوو، بەڵکو زنجیرەیەک لە فەرمانڕەوای بیانی بوون: بابلی و هەخامەنشیی فارسی و سلوکیی یۆنانی و پارتی و ڕۆمانی و ساسانیی فارسی و عەرەبی ئیسلامی و مەغۆلی و عوسمانی، کە دانیشتووانی ناوخۆییان لە خۆیاندا تواندەوە و دووبارە شێوەیان پێ دان.

داکۆکیکارانی بەردەوامییەکە دەڵێن ئاشوورییەکان وەک جوتیار مانەوە و زمانی ئارامی و دواتر مەسیحیەتیشیان وەرگرت. بەڵام ئەم تێڕوانینە پشت بە لێکدانەوەی هەڵبژێردراوی بەڵگە کەمەکان دەبەستێت. لە ڕاستیدا، ناوی «ئاشووری» بۆ چەندین هەزار ساڵ ون بوو و تەنها لە سەردەمی نوێدا لەناو هەڵکۆڵینە کۆلۆنیالییەکان و گەرموگوڕیی بانگخوازە مەسیحییەکاندا دووبارە دەرکەوتەوە. ئەم داهێنانەوەیە مەبەستی سیاسیی هەبوو؛ تائیفە مەسیحییە جیاوازەکانی لەژێر ئاڵایەکی کۆنی پڕشکۆدا یەک دەخست و هاوکات بەرژەوەندییەکانی بەریتانیای لە ئیمپراتۆریی عوسمانیدا پێش دەخست. وەک دەیبینین، بەڵگە بۆماوەییەکان زیاتر بانگەشەی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ لاواز دەکەن. ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن وەک گرووپێکی تێکەڵ پیشان دەدەن کە نزیکیی کەمتریان لەگەڵ نموونە کۆنەکاندا هەیە بە بەراورد بە دانیشتووانی دراوسێی وەک کورد و ئەرمەنی.

بۆشایی مێژوویی: لە ڕووخانی ئیمپراتۆریاوە تا بێدەنگیی سەردەمی نوێ

یەکێک لە بەهێزترین بەڵگەهێنانەوەکان دژ بە بەردەوامیی ئاشووری ئەو بۆشاییە قووڵە مێژووییەیە کە زیاتر لە 2,500 ساڵ دەگرێتەوە، لە ڕووخانی نەینەوا لە 612 پێش زاییندا تا سەدەی 19. لەم ماوەیەدا، نزیکەی هیچ بەڵگەیەکی بەڵگەنامەیی یان شوێنەواری یان کولتووری نییە کە گەلێک خۆی بە «ئاشووری» ناساندبێت و ناسنامەیەکی تایبەتی پەیوەست بە ئیمپراتۆریی کۆنەکەی پاراستبێت. سەرچاوە کۆنەکان ڕووخانەکە بە تەواوەتی وێنا دەکەن؛ تۆمارە بابلییەکان ستایشی وێرانکردنەکە دەکەن و ناوچەکە لەنێوان داگیرکەراندا دووبارە دابەش کرایەوە. زمانی ڕەسەنی ئەکەدی کە ناوەندی ناسنامەی ئاشووری بوو، تا سەدەی 1ی زایینی بە وردەوردە لەناو چوو و زمانی ئارامی جێگەی گرتەوە. ئارامی بوو بە زمانی پەیوەندیی هاوبەش بێ ئەوەی نیشانەیەکی نەتەوەیی تایبەت بە ئاشووری بپارێزێت.

لەژێر ئیمپراتۆرییەکانی دواتردا، خاکە پێشووەکانی ئاشووری ناونرانەوە و دانیشتووانی نوێیان تێدا نیشتەجێ کرا. فارسە هەخامەنشییەکان (539–330 پێش زایین) ناوچەکەیان بە ناوی «ئاثورا» خستە ناو دەسەڵاتی خۆیان، بەڵام ئەمە پارێزگایەکی بەڕێوەبردن بوو، نە نیشتمانی نەتەوەیی. دانیشتووانەکە تێکەڵێک بوون لە ڕاگوازراوان و خەڵکی ناوخۆیی، بێ بەڵگەیەک لە بەرخۆدانی ڕێکخراوی ئاشووری یان پاراستنی کولتوور. لە فەرمانڕەوایی سلوکی (312–63 پێش زایین) و پارتی (247 پێش زایین–224 زایینی)دا کاریگەرییە هێلێنی و ئێرانییەکان زاڵ بوون. شارەکانی وەک ئەربێلا (هەولێری ئێستا) گەشەیان دەکرد، بەڵام بێ نەریتێکی تایبەت بە ئاشووری. تا سەردەمی ڕۆمانی و ساسانی، دانیشتووانەکە زیاتر هەمەجۆر بووبوون، لەوانە جولەکە و ئەرمەنی و کورد.

مەسیحیبوون لە سەدەکانی 1–3ی زایینیدا گۆڕانێکی تری دیاری کرد. مەسیحییە سەرەتاییەکانی میزۆپۆتامیا زمانی سریانییان وەرگرت، کە شێوەزارێکی ئارامییە. بەڵام خۆیان بە «سوریۆیە» یان «سورایە» دەناساند کە زۆرجار بە «سووری» وەردەگێڕدرێت و لە دەستەواژە یۆنانییەکانەوە هاتووە کە سووریا و ئاشوورییان تێکەڵ دەکرد، بەڵام واتای نەوەی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆریاکە نەبوو. ئەدەبی سریانی، هەرچەندە دەوڵەمەندە، لە ڕوانگەی کتێبی پیرۆزەوە باس لە ئاشووری کۆن دەکات، بۆ نموونە یونس و نەینەوا، نە وەک میراتێکی زیندوو. ژیاننامەی پیرۆزان، وەک مار قەرداغ یان مۆر بەهنام، مەسیحیبوونی خەڵکی ناوخۆیی وێنا دەکەن، بەڵام ئەمانە ئەفسانەیین، نە بەڵگەی مێژووییی بەردەوامی. سەرچاوە عەرەبی و فارسی و ئەرمەنییەکانی سەردەمی ناوەڕاست ناوخۆییەکان بە «ئاشوریون» یان «ئاسۆری» دەناسێنن. بەڵام ئەمانە ناوی جوگرافی یان ئایینی مەسیحییەکانن، نە ئاشوورییە نەتەوەییەکان.

داگیرکردنە ئیسلامییەکان (سەدەی 7ی زایینی) زیاتر هەر پاشماوەیەکیان لاواز کرد. لەژێر خەلافەتی عەباسیدا، مەسیحییەکانی میزۆپۆتامیا ڕووبەڕووی دۆخی زیممی و ئایینگۆڕین و کۆچکردن بوونەوە. هێرشەکانی مەغۆل (سەدەی 13) ناوچەکەیان وێران کرد و هێرشەکانی تەیمور لە سەدەی 14دا نزیک بوو کۆمەڵگە مەسیحییەکان لەناو ببەن. فەرمانڕەوایی عوسمانی لە سەدەی 16ەوە مەسیحییەکانی لەسەر بنەمای ئایین، نە نەتەوە، لە میلەتەکاندا گرووپ کرد. نەستوری و یەعقوبی و کلدانی تائیفەی جیاواز بوون بێ ناسنامەیەکی یەکگرتووی «ئاشووری». جووڵەکانی دانیشتووان، لەوانە فراوانبوونی کورد بەرەو باکووری میزۆپۆتامیا، هەر بنەچەیەکی ئەگەردار لە سەردەمی کۆنەوە کەمڕەنگ کرد. تا سەدەی 18 ئەم گرووپانە پەرش و بڵاو بوون، بە شێوەزارەکانی ئارامیی نوێ دەدووان، بەڵام لە پلەی یەکەمدا خۆیان بە مەسیحی یان بە ناوی تائیفەکەیان دەناساند، نە بە ئاشووری.

ئەم بۆشاییە تەنها نەبوونی بەڵگە نییە، بەڵکو بەڵگەی نەبوونە. هیچ دەوڵەت یان ئەدەب یان دەستکردێکی ئاشووریی بەردەوام، پرد نادات بەسەر ئەم دابڕانەدا. بانگەشەکانی فۆلکلۆر یان شێوەکانی ناونان، وەک ناوی کاریگەر بە ئەکەدی، پشت بە گێڕانەوەی تاکەکەسی دەبەستن و بەربڵاوی وەرگرتنی ئارامی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکدا ڕوون ناکەنەوە. وەک مێژوونووس ئادەم بێکەر تێبینی دەکات، پەیوەندیی دەقە مەسیحییە ساسانییەکان بە ئاشوورەوە لێکدانەوەی دووبارەی کتێبی پیرۆزن، نە یادەوەریی ناوخۆیی. ئەمە ئاماژە بە دابڕان دەکات لەبری بەردەوامی. ئەم بێدەنگییە زۆر شت دەڵێت: ئەگەر ئاشوورییەکان مابوونەوە، بۆچی تا دەستێوەردانی ڕۆژئاوا هیچ ڕاپەڕین یان تۆمار یان خۆناساندنێک نییە؟

ناونانەوەی بەریتانی: داهێنانی کۆلۆنیالی لە سەدەکانی 18 و 19دا

دووبارە سەرهەڵدانەوەی ناوی «ئاشووری» لە سەردەمی نوێدا زۆر قەرزداری ئیمپریالیزمی بەریتانییە. ئەم ئیمپریالیزمە لە کۆتایی سەدەی 18دا دەستی کرد بە کاریگەری دانان لە کۆمەڵگە مەسیحییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام لە سەدەی 19دا بەهێزتر بوو. کاتێک ئیمپراتۆریی بەریتانی مەودای خۆی بەرەو خاکەکانی عوسمانی فراوان دەکرد، بانگخوازە مەسیحییەکان و شوێنەوارناسان ڕۆڵێکی سەرەکییان لە ناساندنەوەی گرووپە جیاوازە مەسیحییەکان بە «ئاشووری» گێڕا، لەوانە کورد و عەرەب و ئەرمەنی و سریانی. ئەمە زیندووکردنەوەی ناسنامەی کۆن نەبوو، بەڵکو پێکهاتەیەکی ستراتیژی بوو بۆ پێشخستنی هاوپەیمانێتی و پاساودان بە دەستێوەردان و ڕۆمانسی وێناکردنی مێژووی کتێبی پیرۆز.

پەیوەندییەکانی بەریتانی خێراتر پەرەیان سەند دوای گەڕانەکانی کڵۆدیوس جەیمز ڕیچ لە دەیەی 1820دا لە نزیک نەینەوا، کە لەوێ بە نەستورییە مەسیحییەکان گەیشت. بانگخوازانی وەک جۆزێف وۆڵف و ئاساهێل گرانت ناوی «ئاشووری»یان لەو گرووپانە نا بۆ ئەوەی شکۆی کۆن وەبیر بهێننەوە. ئەمە بە بەستنەوەیان بە کەسایەتییەکانی کتێبی پیرۆز، یارمەتیی کۆکردنەوەی پارەی لە ئینگلتەرا دا. نێردەی سەرئەسقەفی کانتەربێری (لە 1881ەوە) ئەمەی فەرمی کرد. کەسایەتییەکانی وەک ڕودۆڵف واڵ و کانۆن W.A. ویگرام لە ڕاپۆرتەکاندا «ئاشووری»یان بەکار دەهێنا تا لە «نەستوری» جیای بکەنەوە، کە ناوێکی الدەریی ئایینی بوو، و جەخت لە پەیوەندی بە وێرانە هەڵکۆڵراوەکان بکەنەوە. هەڵکۆڵینەکانی لایارد لە دەیەی 1840دا لە نەینەوا، بە یارمەتیی مەسیحییەکی ناوخۆیی بە ناوی هۆرموزد ڕەسام، گێڕانەوەکەیان زیاتر بەهێز کرد؛ دەنگی ئەو مەسیحییانەی بانگەشەی ڕەچەڵەکیان دەکرد لە میدیای ڕۆژئاوادا بەرز دەکرایەوە، هەرچەندە گەشتیارەکانی وەک گرانت هیچ زانیارییەکی خۆماڵییان دەربارەی ئاشووری کۆن نەدۆزییەوە.

ئەم ناونانەوەیە گرووپی جۆراوجۆری گرتەوە. مەسیحییە کوردەکانی هەکاری و مەسیحییە عەرەبەکانی موسڵ و پەنابەرە ئەرمەنییەکانی ورمێ، بۆ یەکگرتن دژ بە گوشارە عوسمانی و موسوڵمانەکان، لەژێر ناوی «ئاشووری»دا کۆ کرانەوە. لە سووریا و عێراقدا، نوێنەرە بەریتانییەکان هانی بەکارهێنانی دەستەواژەکەیان دەدا بۆ بەرەنگاربوونەوەی کاریگەریی فەرەنسا بەسەر کاتۆلیکەکاندا (کلدانییەکان) و کاریگەریی ڕووسەکان بەسەر ئۆرتۆدۆکسەکاندا. تا کۆتایی سەدەی 19، «ئاشووری» لە داواکارییەکان بۆ کۆمەڵەی گەلاندا دەرکەوت. بەڵام لە دەرەوە سەپێنرابوو؛ ناوە نەریتییەکانی خۆناساندن «سوریۆیە» یان تایبەت بە تائیفەکە بوون. کەسایەتییە نەتەوەپەروەرەکانی وەک ناوم فایق لە 1916دا بەکاریان هێنا بۆ جیاوازیی دیاسپۆرا. بەڵام ڕەخنەگران ئەمە بە «نەریتی داهێنراو» دەبینن، کە ناسنامە ئارامی و کلدانی و ناسنامەکانی تری لە پێکهاتەیەکی ئەفسانەییدا تێکەڵ کردووە.

پروپاگەندەی بەریتانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا گەیشتە لوتکە و لە سەربازە مەسیحییە وەرگیراوەکان هێزەکانی لێڤیی ئاشووری پێک هێنران بۆ شەڕکردن دژ بە تورک و کورد. بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی پێ دان کە هەرگیز بەدی نەهات. دوای کۆمەڵکوژیی سێمێڵ (1933)، ناوەکە لە تاراوگەدا جێگیر بوو. بەڵام ڕەگ و ڕیشە جیاوازەکانی دەشاردەوە؛ زۆر «ئاشووری» گوندنشینی ئارامی‌زمان بوون بێ پەیوەندی بە سەردەمی کۆنەوە. ئەم ناونانەوە کۆلۆنیالییە کە دژبەرەکان زۆرجار بە «دروستکراوی بەریتانی» ڕەتی دەکەنەوە، ڕوون دەکاتەوە بۆچی سەرچاوەکانی پێش سەدەی 19 خۆناساندنی «ئاشووری»یان تێدا نییە.

ناونانی زۆرەملێی نەستورییەکان بە ئاشووری

لە ناوەندی ئەم داهێنانەوەیەدا ناونانەوەی نەستورییەکان بوو بە ئاشووری؛ ئەوان شوێنکەوتووی کڵێسای ڕۆژهەڵاتن. نەستوریەت کە لە ناکۆکییەکانی سەدەی 5 دەربارەی سروشتی مەسیحەوە هەڵقوڵاوە، دەستەواژەیەکی سووکایەتیپێکەری ڕۆژئاوا بوو بۆ کڵێساکە، کە خۆی ڕەتی دەکردەوە. تا سەدەی 19، بانگخوازە مەسیحییە بەریتانی و ئەمریکییەکان بە زۆر ناوی «ئاشووری»یان سەپاند بۆ لابردنی پەڵەی الدەریی ئایینی و بەستنەوەیان بە میزۆپۆتامیای کۆن بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ بانگەوازی مەسیحی.

کڵێسای ڕۆژهەڵات کە جارێک لە فارسەوە تا چین فراوان بوو، لەژێر فەرمانڕەوایی ئیسلامیدا بچووک بووەوە بۆ ناوچە چیاوییە جیابووەکانی هەکاری و ورمێ. کاتۆلیک و ئۆرتۆدۆکسەکان بە «نەستوری» ناویان دەبرد، بەڵام خۆیان بە «سریانیی ڕۆژهەڵات» یان «سوریۆیە» دەناساند. بانگخوازانی وەک گرانت (دەیەی 1840) بە «هۆزە ونبووەکان» یان نەوەی ئاشووری وەسفیان دەکردن، سەرەڕای نەبوونی بەڵگە. نێردەی ئەنگلیکانی قوتابخانە و چاپخانەی دروست کرد و لە ڕێوڕەسمی کڵێسا و پەروەردەدا ناوی «ئاشووری»ی پەرە پێ دا. لە 1976دا کڵێساکە بە فەرمی ناوی خۆی گۆڕی بۆ کڵێسای ئاشووریی ڕۆژهەڵات. بەڵام ئەمە وەرگرتنێکی نوێ بوو، نە زیندووکردنەوەی شتێکی کۆن.

ئەم ناونانە زۆرەملێ بوو بە واتای سەپاندنی کولتووری؛ بانگخوازە مەسیحییەکان دژایەتیی ناوی «نەستوری»یان دەکرد و هانی ناوی «ئاشووری»یان دەدا بۆ یەکگرتن لەگەڵ کلدانییەکان کە لە 1551ەوە لەگەڵ ڕۆما هاوڕێک بوون و لەگەڵ سریانییە ئۆرتۆدۆکسەکان. لە ماوەی جینۆسایدەکاندا (1914–1918)، «ئاشووری» بوو بە ناوێکی گشتگیر بۆ قوربانییەکان. بەڵام پێش جەنگ گرووپەکان جیاواز بوون. ڕەخنەگران دەڵێن ئەمە ناسنامە ئارامی یان کلدانییەکانی سڕییەوە و نەتەوەپەروەرییەکی گشت‌مەسیحی دروست کرد کە لە ڕاستییە مێژووییەکان نامۆ بوو.

پشکنینی DNA: پەیوەندیی نزیکتر بۆ کلدانی و ئەرمەنی و کورد

توێژینەوە بۆماوەییەکان بەڵگەی ئەزموونی پێشکەش دەکەن دژ بەوەی ئاشوورییە نوێیەکان نەوەی ئاشوورییە کۆنەکان بن. هەرچەندە هەندێک سەرچاوەی نەتەوەپەروەری بانگەشەی بەردەوامی دەکەن، شیکارییە فراوانترەکان ئاشوورییە نوێیەکان وەک گرووپێکی تێکەڵ پیشان دەدەن کە تێکەڵبوونێکی بەرچاویان لەگەڵ ئەرمەنی و عەرەب و ئەوانی تردا هەیە. لە هەمان کاتدا، کلدانی و ئەرمەنی و کورد پەیوەندیی بەهێزتر لەگەڵ نموونەکانی میزۆپۆتامیای کۆن پیشان دەدەن.

توێژینەوەیەکی 2017 لە جینۆمە کۆنەکانی سەردەمی ئاشووریی نوێ لە نەینەوا، هاوشێوەیی لەگەڵ ئاشوورییە نوێیەکان پیشان دەدات، بەڵام تێکەڵبوونی ئەرمەنیش پیشان دەدات، کە ئاماژە بە کاریگەرییەکانی دوای ئیمپراتۆریا دەکات. بەڵام بەراوردەکان کورد وەک نزیکتر بە بۆماوەیی سومەری و ئاشووری دەخەنە ڕوو. Y-DNAی میزۆپۆتامیای کۆن (J1، J2، E-V13) لە نێو کورد و مەندایی و کلدانیدا زاڵە. ئاشوورییە نوێیەکان لە نێوان شام و قەفقازدا کۆمەڵە دروست دەکەن و بەهۆی ئایینگۆڕین و کۆچکردنی مێژووییەوە تێکەڵبوونێکی زۆریان لەگەڵ عەرەبدا هەیە.

کلدانی و جولەکە عێراقییەکان بەردەوامیی بەهێزتریان لەگەڵ دانیشتووانی میزۆپۆتامیای سەردەمی برۆنزدا پیشان دەدەن. ئەرمەنییەکانیش پێکهاتەی شام و ناوچە بەرزەکانیان هەیە کە لەگەڵ پێکهاتە کۆنەکاندا دەگونجێت. کورد کە خەڵکی ڕەسەنی باکووری میزۆپۆتامیا بوون، کاریگەریی دەرەکییان زۆر کەمە. ئەمە دەیانخاتە پێگەی پارێزەری باشتر بۆ بنەچەی کۆن بە بەراورد بە ئاشوورییەکانی کاریگەر بە دیاسپۆرا. هاوسەرگیریی ناوخۆیی لەنێو ئاشوورییەکاندا جیاوازیی پاراست، بەڵام لە بناغەیەکی دوای سەردەمی ناوەڕاستەوە، نە بناغەیەکی کۆن.

ڕاستیی زیاتری تر: گۆڕانە زمانییەکان، پاڵنەرە سیاسییەکان و بەناوی خۆوەکردنی کولتوور

لە ڕووی زمانەوانییەوە، ئارامیی نوێی ئێستا بەردەوامییەکی ڕاستەوخۆی ئەکەدی نییە؛ ئارامی سەپێنرا و تایبەتمەندییە ئاشوورییەکانی سڕییەوە. پاڵنەرە سیاسییەکان دابەشکردنی مەسیحییەکان لەلایەن بەعسییەکانەوە دەگرنەوە بۆ ڕەتکردنەوەی خۆبەڕێوەبردن. بەناوی خۆوەکردنی کولتوور: جەژنە نوێیەکان بانگەشەی ڕەگی کۆن دەکەن، بەڵام داهێنانی سەدەی 20ن. کارلێکەکانی دیاسپۆرا ناوەکەیان بەهێز کرد؛ ئاشوورییەکانی سوێد لە دەیەی 1970دا وەریان گرت.

ئەنجام

بەڵگەکان، لەوانە بۆشاییە مێژووییەکان و ناونانەوەی بەریتانی و ناساندنەوەی نەستورییەکان و DNA، پیشان دەدەن ئاشوورییە نوێیەکان نەوەی ڕاستەوخۆی کۆنەکان نین، بەڵکو ناسنامەکەیان لە گرووپە جیاوازە مەسیحییەکانەوە دروستکراوە. ئەمە دەوڵەمەندیی کولتوورییان کەم ناکاتەوە، بەڵام ئەوە دەخاتە ڕوو کە کۆلۆنیالیزم و نەتەوەپەروەری چۆن گێڕانەوە نەتەوەییەکان شێوە دەدەن. دانپێدانان بەمە تێگەیشتنی باشتر لەناو ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەرە پێ دەدات.

خشتەی کات: نەبوونی ناسنامەی ئاشووری لە تۆمارە مێژووییەکاندا (لە 612 پێش زایینەوە تا ئێستا)

ئەم خشتە کاتییە ڕووداو و سەردەمە سەرەکییەکانی مێژووی میزۆپۆتامیا (باکووری عێراق و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا و باکووری ڕۆژئاوای ئێستای ئێران) پیشان دەدات، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی ئاشووریی نوێ لە 612 پێش زاییندا. جەخت لە پیشاندانی نەبوونی بەڵگەی تۆمارکراو دەکاتەوە بۆ گرووپ یان گەلێکی نەتەوەیی «ئاشووری»ی بەردەوام کە خۆی بەو ناوە ناساندبێت لە تۆمارەکانی ئیمپراتۆرییەکانی دواتردا. هەرچەندە ناوچەکە زۆرجار بە «ئاشوور» یان شێوە جیاوازەکانی ناوەکە، وەک ئاثورا و ئاسۆریستان، ناو دەبرا، بەڵام ئەمە بە گشتی ناونانێکی جوگرافی یان بەڕێوەبردن بوو، نە ئاماژەیەک بە دانیشتووانێکی زیندووی نەتەوەیی ئاشووری کە بە ئیمپراتۆریی کۆنەکەوە پەیوەست بێت. زمانی کۆنی ئاشووری (ئەکەدی) و ئایین و کولتوورە تایبەتەکەی کەمڕەنگ بوون و دانیشتووانێکی فرەنەتەوەی ئارامی‌زمان جێگەیان گرتەوە کە لەژێر داگیرکەراندا توابوونەوە. ئاماژەکان بە «ئاشووری» لە سەرچاوە کلاسیکییەکاندا دەگمەنن؛ زۆرجار ئاوڕدانەوەن لە ڕابردوو یان لەگەڵ «سووری» تێکەڵ کراون و نیشانەی گرووپێکی نەتەوەیی ماوە نین. بانگەشە نوێیەکانی بەردەوامی جێی مشتومڕن و تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی 19دا لەناو کاریگەریی ڕۆژئاوادا سەریان هەڵداوە. بەڵگە بۆماوەیی و کولتوورییەکان ئاماژە بە تێکەڵبوونی زۆر و کاریگەرییە ئارامییەکان دەکەن، نە ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ. هیچ ئیمپراتۆریایەک لە ڕۆمانییەکانەوە تا عوسمانییەکان «گەلێکی ئاشووری»ی جیاواز وەک بوونێکی زیندوو و ڕێکخراو تۆمار ناکات. لەبری ئەوە، مەسیحییە ناوخۆییەکان بە ئایین ناو دەبران، وەک نەستوری و یەعقوبی، یان بە «سووری/ئارامی»، و ناوی «ئاشووری» لە سەردەمی نوێدا لە دەرەوە سەپێنرا.

خشتە کاتییەکە بە ڕیزبەندیی کات ڕێک خراوە و جەخت لە ئیمپراتۆرییە فەرمانڕەواکان و ڕووداوە سەرەکییەکان و نەبوونی ئاماژە بە ئاشوورییەکان لە سەرچاوەکانیاندا دەکاتەوە. بەڵگەی نەبوون لە نەبوونی تۆمارە ڕەسەنەکان و بێدەنگیی شوێنەوارناسی و کۆدەنگیی زانستی لەسەر توانەوەوە وەرگیراوە.

سەردەمی کۆنی دوای ئیمپراتۆریا (612 پێش زایین – سەدەی 1ی زایینی)

• 612 پێش زایین: ڕووخانی نەینەوا و ئیمپراتۆریی ئاشووریی نوێ. پایتەختەکە لەلایەن هاوپەیمانێتییەکی بابلی و مادی و سکیتییەوە تاڵان دەکرێت، کە تا 609 پێش زایین دەبێتە هۆی ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە. تۆمارە بابلییەکان ستایشی وێرانکردنەکە دەکەن، بەڵام هیچ ئاماژەیەک بە دانیشتووانێکی ماوەی ئاشووری وەک گەلێکی جیاواز ناکەن. ناوچەکە چۆڵ دەبێت و ژیانی شارەکانی لەدەست دەدات، بێ بەڵگەیەک بۆ پاشماوەی ڕێکخراوی ئاشووری. شارە ئاشوورییەکانی وەک ئاشور و نەمرود زۆر بچووک دەبنەوە یان بەجێ دەهێڵدرێن.

• 605–539 پێش زایین: ئیمپراتۆریی بابلیی نوێ. ناوچەکە وەک پارێزگایەک دەخرێتە ناو ئیمپراتۆریاکە، بێ ئەوەی هیچ سەرچاوەیەکی بابلی ئاماژە بە ئاشوورییە زیندووەکان وەک گرووپێکی نەتەوەیی بکات. دانیشتووان دووبارە نیشتەجێ دەکرێن و ئارامی جێگەی ئەکەدی دەگرێتەوە، کە ناسنامە زمانییە تایبەتەکەی ئاشووری دەسڕێتەوە.

• 539–331 پێش زایین: ئیمپراتۆریی هەخامەنشیی فارسی. ناوی «ئاثورا»ی لێ نرا، کە لە «ئاشور»ی ئاشوورییەوە هاتووە، بەڵام ئەمە ناونانێکی بەڕێوەبردنە، نە نەتەوەیی. تۆمارە فارسییەکان، بۆ نموونە بەردەنووسەکەی بێستوون، لە ڕووی جوگرافییەوە ئاماژە بە ناوچەکە دەکەن، بێ بەڵگەیەک بۆ گەلێکی جیاوازی ئاشووری. خەڵکی ناوخۆیی لە ڕەعیەتی فرەنەتەوەدا دەتوێنەوە.

• 331–129 پێش زایین: ئیمپراتۆریی سلوکی (سەردەمی هێلێنی). سەرچاوە یۆنانییەکانی وەک هیرۆدۆت (سەدەی 5ی پێش زایین) و گزنفۆن (سەدەی 4ی پێش زایین) ناوچەکە بە چۆڵ وەسف دەکەن. ناوی «ئاشووری» هەندێک جار دەهێنرێت، بەڵام لەگەڵ سوورییەکان تێکەڵ دەکرێت یان وەک پاشماوەیەکی مێژوویی باس دەکرێت، نە گەلێکی زیندوو. هیچ تۆمارێکی سلوکی باس لە گرووپێکی نەتەوەیی ئاشووری ناکات. کاریگەرییە هێلێنییەکان زاڵن و دانیشتووان یۆنانی دەکرێن.

• 129 پێش زایین – 224 زایینی: ئیمپراتۆریی پارتی. سەرچاوە پارتییەکان سنووردارن، بەڵام هیچ ئاماژەیەک بە ئاشوورییەکان وەک گەل ناکەن. چینە کولتوورییە ئێرانییەکان بەسەر ناوچەکەدا دەپۆشرێن. ئارامی‌زمانە ناوخۆییەکان بە هۆز یان ئایین دەناسرێن، نە بە میراتی ئاشووری.

• سەدەکانی 1–3ی زایینی: سەرەتای ئیمپراتۆریی ڕۆمانی و مەسیحیبوون. سەرچاوە ڕۆمانییەکان، بۆ نموونە پارێزگای کورت‌تەمەنی ئاشوور لە سەردەمی تراجان لە 116–118 زایینی، «ئاشوور» بە واتای جوگرافی بەکار دەهێنن. بەڵام مێژوونووسەکانی وەک تاسیتوس و پلینی هیچ ئاماژەیەک بە گرووپێکی زیندووی نەتەوەیی ئاشووری ناکەن. زانیاریی یۆنانی و ڕۆمانی دەربارەی ئاشووری کۆن زۆر کەم بوو و پشت بە ئەفسانە دەبەست. ناوخۆییەکان بە سووری یان ئارامی وەسف دەکرێن. مەسیحیەت لەنێو ئارامی‌زمانەکاندا بڵاو دەبێتەوە، بەڵام خۆیان بە «سوریۆیە» (سوورییەکان) دەناسێنن، نە ئاشووری.

سەردەمی ناوەڕاست (سەدەی 3ی زایینی – سەدەی 15)

• 224–651 زایینی: ئیمپراتۆریی ساسانیی فارسی. پارێزگاکە بە «ئاسۆریستان» (خاکی ئاشوور) ناو دەبرێت، بەڵام سەرچاوە ساسانییەکان، وەک بەردەنووس و تۆمارەکان، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە ئاماژەی پێ دەکەن، نە وەک زێدی نەتەوەی ئاشووری. مەسیحییە ناوخۆییەکان بە نەستوری یان بە ناوی تائیفەکەیان ناو دەبرێن، بێ پەیوەندی بە ئاشووری کۆنەوە. تاڵانکردنی ئاشور نزیکەی 240ی زایینی دانیشتووانی ماوە پەرش و بڵاو دەکات. تۆمارە فارسییەکان توانەوەیان لە کۆمەڵگەی فارسی و ئارامیدا پیشان دەدەن.

• سەدەی 7ی زایینی: داگیرکردنە عەرەبییە ئیسلامییەکان و خەلافەتی ڕاشدین/ئومەوی (632–750 زایینی). سەرچاوە عەرەبییەکان باس لە داگیرکردنی «ئەڵجەزیرە» (میزۆپۆتامیا) دەکەن، بەڵام هیچ ئاماژەیەک بە ئاشوورییەکان وەک گەل ناکەن. ناوخۆییەکان بە مەسیحیی زیممی پۆلێن دەکرێن یان ئیسلام وەردەگرن، و زۆرجار بە «نەبەتی» یان «سووری» ناو دەبرێن. هیچ بەڵگەیەکی ناسنامەی جیاوازی ئاشووری لە دەقە سەرەتاییە ئیسلامییەکاندا نییە.

• 750–1258 زایینی: خەلافەتی عەباسی. بەغدا دەبێتە ناوەند و زانایانی مەسیحی بەشداریی لە «سەردەمی زێڕینی ئیسلام»دا دەکەن. بەڵام تۆمارە عەباسییەکان بە «سریانی» یان بە ناوی تائیفە ئایینییەکەیان، وەک نەستوری، ناویان دەبەن، نە بە ئاشووری. هیچ ئاماژەیەک بە گەلێکی زیندووی ئاشووری نییە. زۆریان ئیسلام وەردەگرن یان عەرەبی دەبن.

• سەدەکانی 10–15: هێرشەکانی سەلجووق و مەغۆل و تەیموری؛ بنەماڵە کوردییەکان (وەک ئەیوبییەکان، 1171–1260؛ هەزارئەسپییەکان، سەدەکانی 12–15). تاڵانکارییەکانی مەغۆل (1258) و هێرشەکانی تەیمور (سەدەی 14) ناوچەکە وێران دەکەن و دەیان هەزار مەسیحی دەکوژن، بێ ئەوەی بە ئاشووری ناویان ببەن. بنەماڵە کوردییەکانی وەک ئەیوبییەکان فەرمانڕەوایی بەشەکانی میزۆپۆتامیا دەکەن، بەڵام تۆمارەکانیان، وەک تۆمارەکانی سەلاحەدین، ڕەعیەتە مەسیحییەکان بە «ڕوم» (بیزەنتی) یان بە ناوی هۆزەکەیان دەناسێنن، نە بە ئاشووری. کورد بەرەو ناوچەکە فراوان دەبن و لەگەڵ مەسیحییە ناوخۆییەکاندا هاوژیانی دەکەن یان ململانێیان لەگەڵ دەکەن، بەڵام هیچ ناوێکی نەتەوەیی ئاشووری دەرناکەوێت.

سەرەتای سەردەمی نوێ تا سەردەمی ئێستا (سەدەی 16 – ئێستا)

• 1501–1736 زایینی: ئیمپراتۆریی سەفەوی (ئێرانی). تۆمارە سەفەوییەکان جەخت لە وەرگرتنی شیعە دەکەنەوە. کەمینە مەسیحییەکانی ورمێ و شوێنەکانی تر بە «ئەرمەنی» یان «نەستوری» ناو دەبرێن، نە بە ئاشووری. لەناو گواستنەوە زۆرەملێیەکان و جەنگەکاندا هیچ ئاماژەیەک بە گەلێکی جیاوازی ئاشووری نییە.

• سەدەکانی 16–19: ئیمپراتۆریی عوسمانی. سیستەمی میلەتی عوسمانی مەسیحییەکان بە ئایین گرووپ دەکات، وەک میلەتی نەستوری، نە بە نەتەوە. تۆمارەکان لە بەڵگەنامەکانی باجەوە تا تۆمارە مێژووییەکان، ناوی «نەستوری» و «یەعقوبی» یان «کلدانی» دەهێنن، ئەویش دوای یەکگرتنی کاتۆلیکی لە 1553دا، بەڵام هەرگیز بە «ئاشووری» ناویان نابەن. کۆمەڵکوژییەکانی هەکاری (دەیەی 1840) و دیاربەکر (1895) بە گشتی مەسیحییەکان دەکەنە ئامانج، بێ ئاماژەیەکی نەتەوەیی ئاشووری.

• سەدەی 19: کاریگەریی بەریتانی و ناونانەوە. بانگخوازە مەسیحییە ڕۆژئاواییەکان و شوێنەوارناسان، وەک ئۆستەن هێنری لایارد لە دەیەی 1840دا، دەست بە ناونانی مەسیحییە نەستورییە ناوخۆییەکان بە «ئاشووری» دەکەن بۆ بەستنەوەیان بە مێژووی کتێبی پیرۆز. بەڵام تۆمارە عوسمانی و ناوخۆییەکانی پێش سەدەی 19 هیچ خۆناساندنێکی لەم جۆرە پیشان نادەن. ئەمە داهێنانی ناسنامەی نوێی ئاشووری دیاری دەکات و بۆشاییەکی 2,500 ساڵە پڕ دەکاتەوە.

• 1914–1923: جەنگی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی سەیفۆ. تۆمارە عوسمانییەکان کۆمەڵکوژیی مەسیحییەکان بەڵگەدار دەکەن، کە سەدان هەزار کەس کوژران. بەڵام بە «سریانی» یان «نەستوری» ناویان دەبەن، نە بە ئاشووری. دوای جەنگ، ناوەکە لە داواکارییە ڕۆژئاواییەکاندا دەرکەوت.

• سەدەکانی 20–21: دەوڵەت و ململانێ نوێیەکان. عێراقی بەعسی (1963–2003) بە عەرەبیکردن ناسنامە مەسیحییەکان سەرکوت دەکات، بێ دانپێدانان بە «ئاشووری» تا نەتەوەپەروەریی دیاسپۆرا. هێرشەکانی داعش (2014) «مەسیحییەکان» دەکەنە ئامانج، نە ئاشوورییەکان. حکومەتە هەرێمییە کوردییەکانی عێراق/سووریا مامەڵە لەگەڵ مەسیحییە ناوخۆییەکان دەکەن، بەڵام تۆمارەکان جەخت لە جیاوازیی ئایینی دەکەنەوە، نە جیاوازیی نەتەوەیی ئاشووری.

بە کورتی، لە ماوەی زیاتر لە 2,600 ساڵدا تۆمارەکانی ئیمپراتۆرییەکان هیچ «گەلێکی ئاشووری»ی بەردەوام پیشان نادەن؛ تەنها ناوی جوگرافی یان کەمینە ئایینییەکانن. ناسنامەی نوێ پێکهاتەیەکی سەدەی 19ە کە بۆشاییە مێژووییەکە و مشتومڕە زانستییەکان پشتگیریی دەکەن.

بەشی پرسیار و وەڵام: وەڵامدانەوەی پرسیارە باوەکان دەربارەی ناسنامە و بەردەوامیی ئاشووری

ئەم بەشەی پرسیار و وەڵام بۆ ئەو خوێنەرانە ئامادە کراوە کە ڕوونکردنەوە دەوێت دەربارەی مشتومڕەکانی ناسنامەی نوێی ئاشووری و پەیوەندییە بانگەشەکراوەکانی بە ئیمپراتۆریی کۆنی ئاشوورییەوە. پشت بە شیکاریی مێژوویی و توێژینەوەی بۆماوەیی و گفتوگۆی زانستی دەبەستێت تا وەڵامی هاوسەنگ و لە هەمان کاتدا بەڵگەدار پێشکەش بکات. هەرچەندە نەتەوەپەروەرە ئاشوورییەکان زۆرجار جەخت لە بەردەوامیی ڕاستەوخۆ دەکەنەوە، زۆر ئەکادیمی جەخت لە بۆشاییەکی بەرچاوی مێژوویی و گۆڕانە کولتوورییەکان و دروستکردنی نوێی ناسنامە دەکەنەوە. پرسیارەکان لەسەر بنەمای مشتومڕ و پرسیارە باوەکانی ئۆنلاین دانراون.

پرسیار1: ئایا ئاشوورییە نوێیەکان نەوەی ڕاستەوخۆی ئاشوورییە کۆنەکانن؟

وەڵام: نەخێر، هیچ بەڵگەیەکی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ و نەبڕاوە نییە. ئیمپراتۆریی کۆنی ئاشووری لە 612 پێش زاییندا ڕووخا و ئەمە بووە هۆی توانەوە لەژێر ئیمپراتۆرییەکانی دواتر، وەک بابلی و فارسی و یۆنانی. ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە ئاشووری دەناسێنن لە پلەی یەکەمدا کۆمەڵگە مەسیحییە ئارامی‌زمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن. ناسنامەکەیان تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی 19دا بە کاریگەریی بانگخوازە مەسیحییە ڕۆژئاواییەکان دروست کرا. هەرچەندە هەندێک توخمی کولتووری وەک زمانی سریانی بەردەوامن، بەڵام ئەمانە لە ڕەگەوە ئارامین، نە تایبەت بە ئاشووری. داکۆکیکارانی بەردەوامی زۆرجار ئاماژە بە سەرچاوەکانی کتێبی پیرۆز یان سەرچاوە کلاسیکییەکان دەکەن، بەڵام ئەمانە ئاوڕدانەوەن لە ڕابردوو و نیشانەی گرووپێکی نەتەوەیی ماوە نین.

پرسیار2: بەڵگەی DNA دەربارەی پەیوەندیی نێوان ئاشوورییە نوێ و کۆنەکان چی دەڵێت؟

وەڵام: توێژینەوە بۆماوەییەکان دەرەنجامی جیاواز پیشان دەدەن، بەڵام بە گشتی ئاشوورییە نوێیەکان پەیوەندییەکی تایبەت یان زاڵ لەگەڵ نموونەکانی میزۆپۆتامیای کۆندا پیشان نادەن. توێژینەوەیەکی 2017 لە جینۆمە ئاشوورییە کۆنەکان هاوشێوەیی پیشان دا، بەڵام تێکەڵبوونێکی بەرچاوی لە دانیشتووانی شام و قەفقاز و عەرەبیش لە گرووپە نوێیەکاندا دەرخست. دانیشتووانی دراوسێی وەک کورد و ئەرمەنی و کلدانی، بەهۆی کاریگەریی کەمتری دیاسپۆرا و دوورکەوتنەوەی مێژووییەوە، زۆرجار نزیکیی بۆماوەیی زیاتر بە دانیشتووانی میزۆپۆتامیای سەردەمی برۆنز پیشان دەدەن. بانگەشەکانی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ زیاده‌ڕۆیان تێدا کراوە، چونکە هاوسەرگیریی ناوخۆیی لەنێو ئاشوورییە نوێیەکاندا کۆمەڵەیەکی جینی دوای سەردەمی ناوەڕاست دەپارێزێت، نە کۆمەڵەیەکی کۆن. هەندێک لێکدانەوەی نەتەوەپەروەری جەخت لە هاپلۆگرووپەکانی R1b دەکەنەوە. بەڵام ئەمانە بەربڵاون و تایبەت بە ئاشووری نین.

پرسیار3: بۆچی مشتومڕ لە نێوان ناسنامەی ئاشووری و ئارامیدا هەیە؟

وەڵام: مشتومڕەکە لە تێکەڵبوونە زمانی و مێژووییەکانەوە هەڵدەقوڵێت. ئاشوورییە کۆنەکان بە ئەکەدی دەدووان، کە دوای هاتنی ئارامییەکان لە ساڵەکانی کۆتایی ئیمپراتۆریاکەدا، ئارامی جێگەی گرتەوە. «ئاشوورییەکان»ی ئێستا بە شێوەزارەکانی ئارامیی نوێ دەدوێن و لە مێژوودا خۆیان بە «سوریۆیە» (سووری/ئارامی) دەناساند. ڕەخنەگران دەڵێن ناوی ئاشووری وەرگرتنێکی نوێیە کە کاریگەریی زانایانی ڕۆژئاوایی سەدەی 19ی لەسەرە. ئەوان «سووری» و «ئاشووری»یان تێکەڵ دەکرد تا شکۆی کتێبی پیرۆز وەبیر بهێننەوە. دابەشبوونی ناوخۆیی هەیە؛ هەندێک «ئارامی» یان «کلدانی» بە باشتر دەزانن بۆ جەختکردنەوە لە مێژووی جیاوازی تائیفەیی. «ئاشووری» بە ناسنامەیەکی گشتگیر و سەپێنراو دەبینن کە وردە جیاوازییەکان دەسڕێتەوە.

پرسیار4: چ سەرچاوەیەکی مێژوویی پشتگیریی بەردەوامیی ئاشووری دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە دەکات یان ڕەتی دەکاتەوە؟

وەڵام: سەرچاوەکانی دوای 612 پێش زایین کەمن و پشتگیریی بەردەوامی ناکەن. ئیمپراتۆرییەکانی وەک هەخامەنشی و سلوکی و پارتی و ساسانی و عوسمانی «ئاشوور»یان بە واتای جوگرافی بەکار دەهێنا، بەڵام هەرگیز ناوی گەلێکی جیاوازی ئاشوورییان نەهێنا. دەقە مەسیحییەکانی سەردەمی ناوەڕاست بە شێوەی ئەفسانەیی ئاماژە بە ئاشووری کتێبی پیرۆز دەکەن، نە وەک میراتێکی زیندوو. گەڕانی زانستی بۆ سەرچاوەی باوەڕپێکراوی دوای ئیمپراتۆریا زۆرجار هیچ ئەنجامێک ناهێنێت، و بانگەشەکانی بەردەوامی پشت بە لێکدانەوەی هەڵبژێردراوی ئەدەبی سریانی دەبەستن. بۆشاییەکە زیاتر لە 2,500 ساڵ دەگرێتەوە و تەنها گێڕانەوە نوێیە نەتەوەپەروەرەکان پڕی دەکەنەوە.

پرسیار5: کاریگەریی بەریتانی چۆن لە ناسنامەی نوێی ئاشووریدا بەشدار بوو؟

وەڵام: لە سەدەی 19دا بانگخوازە مەسیحییە بەریتانییەکان و شوێنەوارناسان گرووپە نەستوری و مەسیحییەکانی تریان بە «ئاشووری» ناونایەوە تا بە شوێنە کۆنە هەڵکۆڵراوەکان و چیرۆکەکانی کتێبی پیرۆزەوە پەیوەستیان بکەن. ئەمە یارمەتیی بانگەوازی مەسیحی و بەرژەوەندییە ئیمپراتۆرییەکانی لە ئیمپراتۆریی عوسمانیدا دەدا. ئەم سەپاندنە دەرەکییە تائیفە جیاوازەکانی لەژێر ناوێکی پڕشکۆدا یەک خست، بەڵام تۆمارەکانی پێش بەریتانی هیچ خۆناساندنێکی لەم جۆرە پیشان نادەن. «چیرۆکێکی نەتەوەیی جێی مشتومڕ»ی دروست کرد، کە تێیدا گێڕانەوە ڕۆژئاواییەکان تێڕوانینی خۆماڵییان بۆ خۆیان خستە ژێر پرسیار و بووە هۆی مشتومڕی ناوخۆیی بەردەوام.

پرسیار6: زۆربەی مێژوونووسان دەربارەی بەردەوامیی ئاشووری چۆن بیر دەکەنەوە؟

وەڵام: مێژوونووسان یەکڕا نین، بەڵام زۆریان بەردەوامی بە پێکهاتەیەکی نوێ دەبینن نە ڕاستییەکی مێژوویی. هەرچەندە هەندێک زانا و نەتەوەپەروەری ئاشووری بە DNA و پەیوەندییە کولتوورییەکان پشتڕاستی دەکەنەوە، ئەوانی تر، لەوانە ئەکادیمییە ڕۆژئاواییەکان، جەخت لە «دابڕانی تەواوی کولتووری و ئایینی» دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە دەکەنەوە، کە بەڵگەی ماوەی زۆر کەمە. پرۆژەی مەلامو و توێژینەوە هاوشێوەکان لە بڵاوبوونەوەی کولتووری میزۆپۆتامیا دەکۆڵنەوە، بەڵام تێبینیی ئەو گۆڕانانە دەکەن کە تایبەتمەندییە ئاشوورییەکانیان کەمڕەنگ کردووە. کۆدەنگی بەرەو توانەوە و داهێنانەوە دەچێت، بە تایبەتی بەهۆی نەبوونی سەرچاوە ڕەسەنەکانەوە.

پرسیار7: ئایین چۆن لە مشتومڕی ناسنامەی ئاشووریدا ڕۆڵ دەبینێت؟

وەڵام: ئاشوورییە نوێیەکان بە گشتی مەسیحین، نەستوری و کلدانی و سریانیی ئۆرتۆدۆکس. ئەمە گۆڕانێکە لە فرەخواییی کۆنەوە. ئەم گۆڕانە ئایینییە لەگەڵ ئایینگۆڕین لەژێر فەرمانڕەوایی ئیسلامیدا بەردەوامیی کولتووریی پچڕاند. هەندێک دەڵێن مەسیحیەت ناسنامەی پاراست، بەڵام تۆمارە مێژووییەکان ئەم گرووپانە بە تائیفە ناو دەبەن، نە بە نەتەوە. مشتومڕەکە زۆرجار نەتەوەپەروەرە «ئاشووری»یەکان ڕووبەڕووی ئەوانە دەکاتەوە کە جەخت لە ڕەگە مەسیحی و ئارامییەکان دەکەنەوە. ئایین بۆ پێکهێنانی یەکگرتوویی لەناو چەوساندنەوەدا بەکار دەهێنرێت.

پرسیار8: ئایا لەناو کۆمەڵگەی ئاشووریدا ناکۆکیی ناوخۆیی دەربارەی ناسنامەکەیان هەیە؟

وەڵام: بەڵێ، مشتومڕی ناوخۆیی بەرچاو هەیە، زۆرجار لە نێوان «ئاشووری‌خواز»ەکان کە پەیوەندیی کۆن لەباوەش دەگرن و ئەوانی تردا کە ناوی «سریانی» یان «کلدانی» بە باشتر دەزانن بۆ دەربڕینی جیاوازییە تائیفەییەکان. مەکۆکانی ئۆنلاین و گفتوگۆ زانستییەکان گرژی لەسەر دەقە وەرگیراوە مێژووییەکان و لێکدانەوەکانی DNA و خاوەندارێتیی مێژووی ئاشووری دەخەنە ڕوو. ئەزموونەکانی دیاسپۆرا و گوشارە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەم ناکۆکییانە توندتر دەکەن.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی هەڵبژێردراوی سەرچاوەکان هەیە کە لە وتارە زانستییەکان و کتێب و شیکارییە مێژووییەکان و توێژینەوە بۆماوەییەکانی پەیوەست بە بابەتە باسکراوەکانی ئەم وتارە و خشتەی کات و بەشەکانی پرسیار و وەڵام وەرگیراون. ئەم سەرچاوانە پشتگیریی بەڵگەهێنانەوەکان دەکەن دەربارەی نەبوونی بەردەوامیی مێژوویی بۆ ناسنامەی ئاشووری دوای 612 پێش زایین، ڕۆڵی کاریگەریی بەریتانی لە سەدەی 19دا، بەڵگەی DNA و مشتومڕە پەیوەندیدارەکان. تا جێگەی توانراوە، پێشینەم داوە بە کەرەستە ئەکادیمییە باوەڕپێکراوەکان و ئەوانەی لەلایەن هاوتاکانەوە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، لەگەڵ بەستەر بۆ خوێندنەوەی زیاتر.

بۆشایی مێژوویی و نەبوونی بەردەوامی

1. Oded, Bustenay. "The Assyrian Heartland in the Period 612-539 BC." لە Continuity of Empire(?): Assyria, Media, Persia، بە سەرپەرشتیی Giovanni B. Lanfranchi و Michael Roaf و Robert Rollinger، 157-167. پادۆڤا: Sargon Editrice، 2003. بەردەستە لە: Academia.edu. (باس لە گواستنەوەی سیاسی و ئابووری دوای ڕووخانی ئاشووری دەکات و جەخت لە توانەوە و نەبوونی پاشماوەی جیاوازی ئاشووری دەکاتەوە.)

2. Pyle, Josh. "The Story of Assyria: Necessity of Empire." Rabbit Hole History، Medium، 2023. بەردەستە لە: میدیەم. (گێڕانەوەیەک دەربارەی ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە لە 612 پێش زاییندا و ونبوونی دواتری لە تۆمارە مێژووییەکان.)

3. "Fall of Nineveh." ویکیپیدیا. سەردان کراوە لە 26ی کانوونی دووەمی 2026. بەردەستە لە: ویکیپیدیا. (تێڕوانینێکی گشتی بۆ تاڵانکردنی 612 پێش زایین و هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریاکە، بێ بەڵگەیەک بۆ گرووپە نەتەوەییە ماوەکان.)

4. Rosenzweig, Michael S. "Power and Elite Competition in the Neo-Assyrian Empire, 745-612 BC." نامەی دکتۆرا، زانکۆی کۆڵۆمبیا، 2016. بەردەستە لە: ئەکادیمیک کۆمەنس. (ئەو کارلێکە ناوخۆییانەی بوونە هۆی ڕووخان شیک دەکاتەوە، بە سەرچاوەیەک کە نەبوونی بەردەوامی دوای ئیمپراتۆریا پیشان دەدات.)

5. "Assyrian Continuity After the Fall of the Empire: 612 BC-1900 AD." مەکۆی دەنگی ئاشووری، 15ی کانوونی یەکەمی 2006. بەردەستە لە: دەنگی ئاشووری. (گفتوگۆی کۆمەڵگە دەربارەی بانگەشەکانی مانەوە، بەڵام جەخت لە مشتومڕە زانستییەکانی بۆشاییە مێژووییەکە دەکاتەوە.)

کاریگەریی بەریتانی و ناونانەوەی سەدەی 19

1. "Assyrian Continuity." ویکیپیدیا. سەردان کراوە لە 26ی کانوونی دووەمی 2026. بەردەستە لە: ویکیپیدیا. (نووسینەکانی بانگخوازە مەسیحییەکانی سەدەی 19 بە وردی باس دەکات، لەوانە ڕۆڵی هۆراشیۆ ساوثگەیت لە پەرەپێدانی خۆناسینی ئاشووری.)

2. "The Emergence of an Assyrian National Identity in the Nineteenth and Twentieth Centuries." Academia.edu. سەردان کراوە لە 26ی کانوونی دووەمی 2026. بەردەستە لە: Academia.edu. (لە کاریگەریی بانگخوازە مەسیحییە ڕۆژئاواییەکان دەکۆڵێتەوە لە یەکخستنی تائیفە مەسیحییە سوورییەکان لەژێر ناوی ئاشووریدا.)

3. "Modern Assyrian Identity Revival." Arameans.com، 19ی تشرینی دووەمی 2025. بەردەستە لە: ئارامییەکان. (ئەو بەڵگەهێنانەوەیە دەکات کە ناوی ئاشووری داهێنانێکی پاڵنەرگرتوو لە نێردە مەسیحییەکانە و ئەنگلیکانییەکان باویان کردووە.)

4. Becker, Adam H. "Biblical Assyria and Other Anxieties in the British Empire." Journal of Religion & Society 3 (2001): 1-18. بەردەستە لە: کۆمەنس JMU. (پەیوەندیی بەریتانیای سەردەمی ڤیکتۆریایی لەگەڵ ئاشووری کۆن و کاریگەرییەکەی لە پێکهاتە نوێیەکانی ناسنامە دەپشکنێت.)

5. Travis, Hannibal. "Inventing Assyria: Exoticism and Reception in Nineteenth-Century England and France." Iranian Studies 40، ژمارە 1 (2007): 67-90. بەردەستە لە: JSTOR. (باس لە نامۆپسەندی لە وەرگرتنی ئاشووری لە سەدەی 19دا دەکات، لەوانە کاریگەریی دەستکردە شوێنەوارییەکان لە ناسنامە.)

6. "Perspectives on Assyrian Nationalism." ئاژانسی هەواڵی نێودەوڵەتیی ئاشووری (AINA). سەردان کراوە لە 26ی کانوونی دووەمی 2026. بەردەستە لە: AINA. (ناوەکانی پێش سەدەی 19، وەک «نەستوری» یان «کلدانی»، و گۆڕان بۆ «ئاشووری» تێبینی دەکات.)

توێژینەوەکانی DNA و بەڵگەی بۆماوەیی

1. "Assyrian Continuity." ویکیپیدیا. سەردان کراوە لە 26ی کانوونی دووەمی 2026. بەردەستە لە: ویکیپیدیا. (مشتومڕەکانی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ پوخت دەکاتەوە و ئاماژە بە توێژینەوە بۆماوەییەکان دەکات.)

2. "The Genetics of Modern Assyrians and their Relationship to Other People of the Middle East." Atour.com، 20ی تەممووزی 2000. بەردەستە لە: ئاتور. (توێژینەوەیەکی سەرەتایی کە نزیکیی بۆماوەیی ئاشوورییەکان بە گرووپەکانی ناوچەکە پیشان دەدات، بەڵام لە بانگەشە فراوانترەکان جیاوازە.)

3. Al-Zahery, Nadia و ئەوانی تر. "In Search of the Genetic Footprints of Sumerians: A Survey of Y-Chromosome and mtDNA Variation in the Marsh Arabs of Iraq." BMC Evolutionary Biology 11 (2011): 288. بەردەستە لە: PMC. (ڕووپێوی کرۆمۆسۆمی Y و mtDNA کە عەرەبەکانی زەلکاو بە نموونە جێگرەوەکانی میزۆپۆتامیای کۆن بەراورد دەکات و پەیوەستە بە بانگەشە ئاشوورییەکانەوە.)

4. "Modern Assyrians - Continuity with Ancient Assyrians." مەکۆی یووپیدیا، 22ی تشرینی دووەمی 2025. بەردەستە لە: یووپیدیا. (گفتوگۆ دەربارەی توێژینەوەیەکی 2017 لە جینۆمی ئاشووریی نوێ کە هاوشێوەیی و هەروەها تێکەڵبوون لە گرووپە نوێیەکاندا پیشان دەدات.)

5. "Scientists Shocked by a Hidden Discovery in Assyrian DNA." یووتیوب، بارکراو لەلایەن [کەناڵەکە دیاری نەکراوە]، 2023. بەردەستە لە: یووتیوب. (پوختەیەکی گشتیی توێژینەوەکان کە پەیوەندیی بۆماوەیی کەم بە دراوسێکان پیشان دەدەن، بەڵام ڕەخنە لە زیاده‌ڕۆیی بانگەشەکانی بەردەوامی دەگرێت.)