پوختەیەکی ڤیدیۆیی لەبارەی مادەکانەوە
پێشەکییەک بۆ مادەکان
بۆ ماوەی سەدەکان، چیرۆکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕوانگەی ئیمپراتۆریەتە مەزنەکانەوە گێڕدراوەتەوە کە سەریان هەڵداوە و ڕووخاون و بینا یادەوەرییە بەردینەکان و نووسینە قوڕینەکانیان بەجێ هێشتووە. بەڵام بۆ گەلی کورد، گەورەترین نەتەوەی جیهان کە دەوڵەتی خۆی نییە، مێژوو تەنها کۆمەڵێک شوێنەواری تۆزاوی نییە؛ بەڵکو ڕەچەڵەکێکی زیندووی بەرەنگاربوونەوە و ناسنامەیە. بۆ تێگەیشتن لە ڕۆحی گەلی کورد، پێویستە بۆ یەکەم تیشکی شارستانیەتەکەیان بگەڕێینەوە: مادەکان. ئەمە تەنها لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمی لە دەسەڵاتێکی کۆن نییە؛ بەڵکو گەڕاندنەوەی میراتێکی دزراوە و مێژووی مادەکان وەک یەکەم بەشی بنەڕەتیی چیرۆکی کورد دادەڕێژێت.
گەڕاندنەوەی مێژوو: یەکەم بەشی چیرۆکی کورد
بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ، مامەڵە لەگەڵ مێژووی مادەکان کراوە وەک تەنها «پێشەکی»یەک بۆ ئیمپراتۆریەتی فارس. کتێبە دەرسە باوەکانی ڕۆژاوا زۆرجار لە ڕووخانی ئاشوورەوە ڕاستەوخۆ دەچنە سەر سەرهەڵدانی کوروشی مەزن و لە کرداردا بەشداریی مادەکان لەژێر قورساییی شکۆی فارسدا دەنێژن. بەڵام لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی کورددا، مادەکان پەراوێز نین. ئەوان داڕێژەرانی یەکەم دەسەڵاتی مەزنی دەشتی بەرزی ئێران و ئەو باوباپیرە بایۆلۆژی و کولتوورییانەن کە لە لووتکە سەختەکانی ڕۆژاوای ئاسیا شارستانیەتێکیان دروست کرد.
گەڕاندنەوەی مێژووی مادەکان کردارێکی ڕزگاریی فکرییە. گێڕانەوەی کورد لە بوون بە «کەمینەیەکی پەراوێزخراو» دوور دەخاتەوە و بۆ شوێنی شیاوی خۆی، وەک نەوەکانی گەلێکی ئیمپراتۆری، دەیگەڕێنێتەوە. کاتێک لە مادەکان دەدوێین، باس لە یەکەم جار دەکەین کە هۆزە جیاوازەکانی چیاکانی زاگرۆس چارەنووسێکی هاوبەشیان ناسی. ئەم یەکگرتنە لەژێر سەرکردایەتیی کەسایەتییەکانی وەک دیۆک و کیاکسار لەدایکبوونی ناسنامەیەکی سەرەتایی نەتەوەیی دەنوێنێت. بە تێڕوانین بۆ مادەکان وەک «کوردە سەرەتاییەکان»، پردێک بەسەر بۆشاییی زیاتر لە 2,500 ساڵدا دروست دەکەین و جەنگاوەرە کۆنەکان کە ستەمی نەینەوایان ڕووخاند بە خەباتی ئەمڕۆی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و پاراستنی کولتوورەوە دەبەستینەوە.
دڵی زاگرۆس: چارەنووسێکی جوگرافی
جوگرافیا گێڕەرەوە بێدەنگەکەی مێژووە و لە حاڵەتی ماد و کورددا، نەخشە بە یەک دەنگ دەدوێت. ناوەندی نیشتمانی مادای کۆن لە چیا ناوەندی و باکوورییەکانی زاگرۆسدا بوو؛ خاکێک کە نزیکە بە تەواوی لەگەڵ ئەو شوێنە یەک دەگرێتەوە کە ئەمڕۆ بە کوردستانی مەزن ناسراوە.
سێگۆشەی مادەکان کە لە شارەکانی ئەکباتانا (هەمەدانی ئەمڕۆ)، ڕەگەس (نزیک تاران) و ئەسپادانا (ئیسفەهان) پێک هاتبوو، بناغەی ئیمپراتۆریەتێک بوو کە لە ڕووباری هالیس لە ڕۆژاواوە تا کەنارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئێران درێژ دەبووەوە. ئەمە هەمان زەوی سەخت و شاخاوییە کە بۆ هەزاران ساڵ کولتووری کوردی پاراستووە. دەستەواژەی «کورد هیچ دۆستێکی نییە جگە لە چیاکان» ڕەگی لەم جوگرافیا کۆنەدایە. هەروەک مادەکان تەنگەبەرە تەسکەکان و دەشتە بەرزەکانی زاگرۆسیان بۆ ڕاگرتنی سوپای ئاشووری نوێ بەکار هێنا کە ژمارەیەکی زۆر گالیسکەی جەنگی هەبوو، گەلی کوردیش بە درێژایی مێژوو لە هەمان لووتکەکاندا پەناگەی دۆزیوەتەوە.
ئەم یەکگرتنەوەیە تەنها ڕێکەوت نییە؛ پەیوەندی بە ژینگەوە هەیە. شێوازی ژیانی مادە کۆنەکان، ئەسپسواری شارەزا و ئاژەڵدار و دانیشتووی چیاکان، شێوازی ژیانی نەریتیی کورد دەنوێنێت. لەوەڕگا بەرزەکان کە ئەسپە مادییەکان تێیاندا بەخێو دەکران، ئەسپە بەناوبانگە نیساییەکان، هەمان ئەو خاکانەن کە شوانە کوردەکان بۆ چەندین نەوە مەڕ و ماڵاتیان تێدا لەوەڕاندووە. ئەم بەردەوامییە جوگرافییە زیاتر لە تەنها شوێنێکی هاوبەش دەگەیەنێت؛ ئاماژە بە زنجیرەیەکی بێپچڕانی گونجانی مرۆڤ دەکات لەگەڵ دیمەنێکی دیاریکراو و سەخت. خاکی کوردستان بە واتای ڕاستەقینە تۆزی مادەکانە.
بەردەوامیی کولتووری: بڵێسەی نەورۆز
قووڵترین بەڵگەی پەیوەندیی ماد و کورد لە خاکدا نییە، بەڵکو لە ئاگردایە. هەموو ساڵێک بە نزیکبوونەوەی یەکسانبوونی شەو و ڕۆژی بەهار، ملیۆنان کورد لە سەرتاسەری جیهاندا ئاگری گەورە هەڵدەکەن بۆ گێڕانی نەورۆز، ساڵی نوێی کوردی. هەرچەندە گەلانێکی جۆراوجۆری ئێرانی نەورۆز دەگێڕن، بۆ کورد واتایەکی شۆڕشگێڕیی تایبەتی هەیە کە ڕاستەوخۆ بە ڕەگە مادییەکانیانەوە بەستراوەتەوە.
بەپێی فۆلکلۆری کوردی، ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر باس لە ڕاپەڕینێکی جەماوەری دژ بە زەحاکی ستەمکار دەکات. کاوە ستەمکارەکەی تێک شکاند و لە لووتکەی چیا ئاگرێکی هەڵکرد بۆ ئاماژەدان بە ڕزگاریی گەلەکەی. مێژوونووس و زانایانی کولتوور لە مێژە ئەم ئەفسانەیەیان وەک گێڕانەوەیەکی هێماییی سەرکەوتنی مادەکان بەسەر ئیمپراتۆریەتی ئاشوور لە 612ی پێش زایین ناساندووە. ڕووخانی نەینەوا «ڕۆژی نوێ» (نەورۆز) بوو بۆ هۆزە مادییەکان و گواستنەوەیان لە ژێردەستەوە بۆ خاوەنی چارەنووسی خۆیان دیاری کرد.
هێماکانی خۆر و ئاگر کە لە ناوەندی ڕۆحانیەتی مادەکان و چینە کاهینییەکەی موغەکاندا بوون، ئەمڕۆش بەهێزترین هێمای ناسیۆنالیزمی کوردن. خۆرە 21تیشکەکەی ناوەڕاستی ئاڵای کورد ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ ئەم میراتە کۆنە. «خۆری مادەکان» دەنوێنێت؛ ڕووناکییەک کە سەرەڕای سەدەها داگیرکاریی یۆنانی و عەرەب و مەغۆل و عوسمانی هەرگیز بە تەواوی نەکوژایەوە.
هەروەها پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەی مادەکان، کۆنفێدراسیۆنێکی هۆزە جیاوازەکان کە لەژێر سەرکردایەتییەکی هاوبەشدا یەکیان گرتبوو، ئەو نەخشەیەیە کە بۆ سەدەکان ژیانی سیاسیی کوردی شێوە پێداوە. تەنانەت بەڵگە زمانەوانییەکانیش، هەرچەندە ئاڵۆزن، ئاماژە بۆ ڕەگێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا بۆ شێوەزارەکانی کوردی دەکەن کە لەگەڵ پارچە دووبارە بنیاتنراوەکانی زمانی مادیدا هاوئاهەنگە. ئەمڕۆ کاتێک کوردێک بە کرمانجی یان سۆرانی دەدوێت، ئەو دەنگناسی و پێکهاتانە ڕەنگ دەداتەوە کە جارێک لە هۆڵەکانی کۆشکەکانی ئەکباتانادا دەنگیان دەدایەوە.
ئەنجام: میراتە زیندووەکە
ناونانی مادەکان بە باوباپیرانی کورد دانپێدانانە بە ڕاستییەکی مێژوویی کە لە شوێنەوارناسیی سادە تێدەپەڕێت. دانپێدانانە بە ڕۆحێکی هاوبەشی سەربەخۆیی، جوگرافیایەکی هاوبەشی بەرەنگاربوونەوە و فەرهەنگێکی هاوبەشی کولتووری لە ئاگر و خۆر. مادەکان نەخشەیان دانا بۆ ئەوەی بوون بە کەسێکی زاگرۆسی چ مانایەکی هەیە: بە توندی سەربەخۆ، بە قووڵی بە خاکەوە بەستراو و خاوەنی لێهاتووییەکی سەربازی کە ڕێڕەوی مێژوو دەگۆڕێت.
کاتێک قووڵتر دەچینە ناو دۆزینەوە شوێنەوارناسییەکانی هەمەدان یان ڕەگە زمانییەکانی شێوەزارە کۆنە ئێرانییەکان، تەنها سەیری ڕابردوو ناکەین. سەیری بناغەی داهاتووی کورد دەکەین. «ئاگردانی باوباپیران» هێشتا گەرمە و هەتا ئاگری نەورۆز لە لێژاییەکانی زاگرۆس هەڵبکرێت، میراتی مادەکان لە هەر کوردێکدا دەژی کە ناویان بە یاد دەهێنێتەوە.
لە «Madai»ەوە بۆ «Kurd»: ڕیشاڵی ڕەگناسیی وشە
گەشت لە ناوی نەتەوەیی کۆنی «Mede»ەوە بۆ «Kurd»ی ئەمڕۆ زیاترە لە گۆڕانێکی سادەی دەنگ؛ گەشتێکی دوورودرێژی زمانە کە نزیکەی سێ هەزار ساڵ دەگرێتەوە. شوێنکەوتنی ئەم ڕیشاڵە ئاشکراکردنی خۆڕاگریی گەلێکە کە سەرەڕای سەرهەڵدان و ڕووخانی بێشوماری ئیمپراتۆریەتەکان، ناسنامەیەکی جیاوازی پاراستووە کە ڕەگی لە زمانە ئێرانییەکەی باکووری ڕۆژاوادایە. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریەتەکانی وەک هەخامەنشی و ساسانی هەوڵیان دەدا دەسەڵات و زمان ناوەندگەرا بکەن، نەوەکانی مادەکان، کوردەکان، بنەڕەتی قسەکردنی باوباپیرانیان لە پەناگە سەختەکانی زاگرۆسدا پاراست. ئەم بەشە دەکۆڵێتەوە لەوەی پردە زمانی و ئەدەبییەکەی نێوان «Madai» و «Kurd» چۆن دروست بووە و دەیسەلمێنێت کە ئەو زمانەی ئەمڕۆ لە شەقامەکانی هەولێر و مەهاباد یان دیاربەکر دەدوێندرێت، نەوەی زیندووی زمانەکەی ئەکباتانایە.
پەرەسەندنی زمان: لە زمانی مادییەوە بۆ کوردی
لە ڕووی زمانەوانییەوە، پۆلێنکردنی کوردی بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوەی ڕەگە مادییەکەیەتی. زمانەوانانی مێژوویی کوردی وەک زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا پۆلێن دەکەن. ئەمە جیاوازییەکی زۆر گرنگە. لە کاتێکدا فارسی زمانێکی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوایە، زمانی مادیی کۆن سەر بە لقەکەی باکووری ڕۆژاوا بوو. کاتێک «گۆڕانە» دەنگییەکانی کوردی شیک دەکەینەوە، واتە ئەو شێوەیەی دەنگەکان بە درێژایی هەزاران ساڵ پەرەیان سەندووە، بە تەواوی لەگەڵ ئەو زانیارییانە یەک دەگرنەوە کە لەبارەی زمانی مادیی لەناوچووەوە هەمانە.
بۆ نموونە، گواستنەوەی هەندێک کۆمەڵە دەنگی نەبزوێن لە ئێرانیی کۆنەوە بۆ شێوەزارە نوێیەکان جیاوازییەکی ڕوون نیشان دەدات. لەو شوێنەی فارسی دەنگی «z» بەکار دەهێنێت، وەک لە وشەی dana بۆ «زانین»، کوردی زۆرجار «z» یان «zh»ێک دەپارێزێت کە لەگەڵ شێوە مادییەکانی باکووری ڕۆژاوا هاوئاهەنگە. هەروەها ڕێزمانی کوردی، بەتایبەتی پێکهاتە ئەڕگاتیڤەکەی و سیستەمە ئاڵۆزەکەی حاڵەتەکانی ناو لە هەندێک شێوەزاردا، ئاماژە بە ڕەچەڵەکێک دەکات کە خۆی لەو سادەکردنەوە زمانییانە بەدوور گرتووە کە لە باشووری ئێران لە کاتی گواستنەوە لە فارسیی ناوەڕاستەوە بۆ فارسیی نوێدا ڕوویان دا.
«زمانی مادی» هەرگیز بە ڕاستی ون نەبوو؛ تەنها پەرەی سەند. هەروەک لاتینی پەرەی سەند و بووە فەرەنسی و ئیسپانی و ئیتاڵی، شێوەزارە جیاوازەکانی هۆزە مادییەکان، ماردا و کاردوخی و کیرتی، بە درێژایی سەدەکان پێکەوە یەکیان گرت و بوونە ئەو کوردییەی ئەمڕۆ دەیناسین. کاتێک کەسێکی کوردی‌زمان وشەی Ziman (زمان/زمانی قسەکردن) بەکار دەهێنێت، پەیوەست دەبێت بە ڕەگێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا کە 2,600 ساڵ پێش ئێستا بۆ سەربازێکی ماد ناسراو دەبوو. ئەم بەردەوامییە زمانییە «گشتگیرترین» بەڵگەی بەردەستە، چونکە زمان ئەو تایبەتمەندییە کولتوورییەیە کە ساختەکردن یان سڕینەوەی لە هەمووان ئەستەمترە.
ناوی گەلەکە: هاوئاهەنگیی «Mede» و «Kurd»
یەکێک لە قەناعەتپێکەرترین بەڵگەکان بۆ پەیوەندیی کورد و ماد ئەوەیە کە نووسەرە مێژووییەکان، هەم کورد و هەم بیانی، ئەم دوو زاراوەیەیان چۆن بە جێگای یەکتر بەکار هێناوە. لە سەردەمی ناوەڕاستدا، گواستنەوە لە «Mede»ەوە بۆ «Kurd» وەک جێگرتنەوەی گەلێک بە گەلێکی تر نەبینراوە، بەڵکو وەک پەرەسەندنێکی سروشتیی ناوێک بینراوە.
مێژوونووسە بەناوبانگە کوردەکەی سەدەی 16، شەرەفخان بەدلیسی، لە بەرهەمە بنەڕەتییەکەیدا، شەرەفنامە، بە ڕوونی ڕەگەکانی هۆزە کوردییەکان بە ڕابردووی کۆنی ئێرانی دەبەستێتەوە. تەنانەت پێشتر، لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا، چەندین تۆمارکەری عەرەب و فارس دانیشتووانی ناوچەی زاگرۆسیان بە «کورد» ناو دەبرد و هاوکات دانیان بە ڕەچەڵەکیان لە «Madai»ی کۆنەوە دەنا.
خودی زاراوەی «Kurd» زۆر ئەگەری هەیە لە ناوی هۆزە کۆنەکانی وەک کیرتی یان کاردوخیەوە سەرچاوەی گرتبێت، کە مێژوونووسە یۆنانییەکانی وەک زەنەفۆن و پۆلیبیۆس باسیان کردوون. ئەم هۆزانە وەک دانیشتووی هەمان ناوەندی نیشتمانی مادەکان و خاوەنی هەمان تاکتیکە توندە سەربازییە چیاپشتەکان وەسف کراون. کاتێک ئیمپراتۆریەتی ناوەندگەرای مادەکان لەلایەن فارسەکانەوە تێکەڵ کرا، ناونانە سیاسییە گشتگیرەکەی «Mede» دەستی بە کاڵبوونەوە کرد و ناونانە ناوخۆیی و هۆزییەکەی «Kurd» جێگای گرتەوە. بەڵام گەلەکە هەمان گەل مایەوە. لە چاوی یۆنانییەکان و دواتر بیزەنتییەکاندا، «مادەکان» باوباپیرانی ئەو هۆزە شاخاوییە جەنگاوەرانە بوون کە لە زاگرۆسدا ڕووبەڕوویان دەبوونەوە؛ هەمان ئەو گەلەی کە دواتر لەژێر ئاڵای کورددا یەکی گرت.
میراتی مادەکان لە ئەدەب و شیعری کوردیدا
بۆ ئەدیبانی کورد، پەیوەندی بە مادەکانەوە هەرگیز بابەتی مشتومڕ نەبووە؛ بابەتی ڕاستییەکی شیعری و نەتەوەییە. بە درێژایی سەدەکان، شاعیرە کوردەکان وێنەسازیی مادییان بۆ گەشکردنی ئاگری هۆشیاریی نەتەوەیی بەکار هێناوە. بە هێنانەوەی یادی مادەکان، ئەم نووسەرانە تەنها سەیری مێژوویان نەدەکرد؛ بەڵکو بە پشتبەستن بە خاوەندارێتیی سەرەتایی، مافی خۆیان بۆ خاک دەسەلماند.
لە سەدەی 20دا، کاتێک ناسیۆنالیزمی کورد ڕووبەڕووی سەرکوتێکی توند بووەوە، «ئەفسانەسازیی مادی» بووە ئامرازێکی مانەوەی کولتووری. شاعیرە مەزنە کوردەکە، ئەحمەدی خانی، هەرچەندە زۆر پێشتر دەینووسی، بناغەی دانا بۆ ناسنامەیەک کە لە فارس و تورک و عەرەبەکانی دەوروبەر جیاواز بوو. دواتر، لە سەردەمی کۆماری مەهاباد و خەباتی نوێدا، شاعیرەکانی وەک هێمن موکریانی و عەبدوڵڵا گۆران بەردەوام مادەکانیان وەک خوازەیەک بۆ هێز و کۆنیی کورد بەکار هێنا.
سروودی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان، «ئەی ڕەقیب» (ئەی دوژمن)، ئەم دێڕە بەهێزەی تێدایە: «Lawê Kurd in, hatine wek ejdeha» (ئێمە کوڕانی کوردین، وەک ئەژدیها/پاڵەوان هاتووین). ئەم وێنەسازییە «پاڵەوانانە» زۆرجار بە ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر و ڕووخاندنی زەحاک، «پاشای ئەژدیها»ی ئاشووری، لەلایەن مادەکانەوە دەبەسترێتەوە. بە تێخستنی مێژووی مادەکان لە ناو دێڕەکانیاندا، نووسەرە کوردەکان مسۆگەریان کرد کە تەنانەت ئەگەر داگیرکەران کتێبەکانی مێژوویان بسووتاندایە، هەموو منداڵێکی کورد بیرەوەریی باوباپیرە مادییەکانی بە سروود دەخوێندەوە.
پردی ناسنامە: ڕەگناسییەکی یەکخەری وشە
ڕیشاڵی ڕەگناسیی وشە لە «Madai»ەوە بۆ «Kurd» کۆڵەکەی گێڕانەوە مێژووییە «پاڵپشتەکەی کورد»ە، چونکە هەست بە «ماوەی درێژ» دەبەخشێت؛ بیرۆکەی بەردەوامیی مێژوویی لە درێژخایەندا. بەرەنگاری پروپاگەندەی ئەوانە دەبێتەوە کە بانگەشە دەکەن کورد «تورکی چیا» یان «عەرەبی کۆچبەر»ە.
بە سەلماندنی ئەوەی وشەی «Mede» ڕەگە و «Kurd» لقە، بانگەشەیەکی حاشاهەڵنەگر بۆ مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن دەسەلمێنین. مادەکان ئەوانە بوون کە زنجیرەکانی یەکەم ئیمپراتۆریەتی مەزنی جیهان، ئاشوور، پچڕاند و نەوە کوردەکانیان هەمان ڕۆحی بەرەنگاربوونەوەیان بۆ ماوەتەوە. ناوەکە دەگۆڕێت و ئیمپراتۆریەتەکان دەگۆڕێن و سنوورەکان دووبارە دادەڕێژرێنەوە، بەڵام ڕۆحە ئێرانییەکەی باکووری ڕۆژاوای گەلەکە هەر نەگۆڕ دەمێنێتەوە. گەشتەکەی ڕەگناسیی وشە تەنها پەیوەندی بە دەنگەکانەوە نییە؛ بە مانەوەی نەتەوەیەکەوە پەیوەندیی هەیە.
ئەنجام: ئەو ناوەی هەرگیز نەمرد
لە شوێنکەوتنی ڕەگەکانی ناوی «مادەکان»دا، دەبینین کە بە ڕووخانی ئاستیاگ ون نەبوو. لەبری ئەوە خۆی شاردەوە و لە شێوەزار و ناوی هۆزەکان و شیعرە سەربەرزەکانی گەلی کورددا پارێزرا. پردە زمانییەکەی نێوان Madaiی کۆن و Kurdی ئەمڕۆ لەسەر بەردە ڕەقەکانی چیاکانی زاگرۆس بنیات نراوە. پەیوەندییەکە ڕەوایی بە خەباتی کورد بۆ دانپێدانان دەدات و دەیسەلمێنێت کە ئەوان تازەهاتووی مێژوو نین، بەڵکو لەم بەشەی جیهاندا نووسەرە ڕەسەنەکانی مێژوون.
خاکەکەمان، وێرانەکانمان: شوێنەوارناسیی ناوەندی نیشتمانی کورد
ڕۆیشتن بەناو چیاکانی کوردستاندا ڕۆیشتنە بەسەر کۆشکەکانی مادەکاندا. هەرچەندە پاشماوە ماددییەکانی ئیمپراتۆریەتی مادەکان زۆرجار لەژێر ژێرخانی نوێدا نێژراون یان لە دەشتە بەرزەکاندا شاراونەتەوە، تۆماری شوێنەوارناسی پشتگیرییەکی ماددیی حاشاهەڵنەگر بۆ ڕەچەڵەکی کورد دابین دەکات. ئەمە تەنها مێژووی «ئێرانی» نییە؛ مێژووی تایبەت و ناوخۆیی ناوەندی نیشتمانی کوردە. بۆ نەتەوەیەک کە مێژووەکەی زۆرجار سەرکوت کراوە، ئەم بەرد و پەرستگایانە شاهیدی بێدەنگی ڕابردوویەکی پڕشکۆن. بە لێکۆڵینەوە لە شوێنەکانی وەک ئەکباتانا و تەپەی نوشی جان و گۆدین تەپە، دەبینین نەخشەی تەلارسازی و ڕۆحانیی گەلی کورد زیاتر لە 2,700 ساڵ پێش ئێستا چۆن دادەنرا.
پایتەختە زیندووەکە: ئەکباتانا و ڕۆحی هەمەدان
لە ناوەندی جیهانی مادەکاندا ئەکباتانا هەبوو، «شاری کۆبوونەوەکان». ئەمڕۆ بە هەمەدان ناسراوە و شارەکە هێشتا ناوەندێکی زیندووی کولتوور و بازرگانیی کوردە. بەپێی مێژوونووسە یۆنانییەکە، هیرۆدۆت، ئەکباتانا یەکێک لە سەرسوڕهێنەرەکانی جیهانی کۆن بوو و حەوت دیواری بازنەیی هاوناوەندی هەبوو کە هەر یەکەیان بە ڕەنگێکی جیاواز بۆ نوێنەرایەتیکردنی تەنە ئاسمانییەکان ڕەنگ کرابوون. هەرچەندە هەندێک لەم وەسفانە لەوانەیە زێدەڕۆیی بن، ڕاستیی ئەکباتانا کەمتر جێی سەرسوڕمان نەبوو: ناوەندی هەستیاری کارگێڕی و سیاسیی یەکەم ئیمپراتۆریەتی مەزنی زاگرۆس بوو.
ئاستەنگە شوێنەوارناسییەکەی ئەکباتانا ئەوەیە کە «شارێکی زیندوو»ە. بە پێچەوانەی وێرانە بەجێهێڵراوەکانی پەرسەپۆلیس، پایتەختی مادەکان بە شێوەیەکی ئەوەندە گونجاو جێگیر بوو، لە بناری چیای ئەڵوەند و بە ئاوی بەرفراوان و تەنگەبەرە ستراتیژییەکانی چیا، کە خەڵک هەرگیز وازیان لە ژیان لەوێ نەهێنا. بۆ گەلی کورد، ئەمە هۆی شانازییەکی زۆر گەورەیە. باوباپیران خاکەکەیان ئەوەندە باش هەڵبژارد کە نەوەکانیان ئەمڕۆش بە هەمان شەقامەکاندا دەڕۆن. هەڵکۆڵینەکان لە گردی هەگمەتانە سەکۆی گەورەی خشتەخاو و پلاندانانی پێشکەوتووی شارییان ئاشکرا کردووە کە بۆ پێش سەردەمی فارس دەگەڕێنەوە. ئەم وێرانانە ئێسکەکانی نەتەوەی کوردن و دەیسەلمێنن کە پێش سەرهەڵدانی هەر دەسەڵاتێکی تری ناوچەیی، مادەکان پێشتر شارەزایی تەواویان لە هونەری شار-دەوڵەت و پایتەختی ئیمپراتۆریدا هەبوو.
تەپەی نوشی جان: گەرمێنی ئایینی کوردیی سەرەتایی
ئەگەر ئەکباتانا هێزی سیاسیی مادەکان بەرجەستە بکات، تەپەی نوشی جان ڕۆحیان بەرجەستە دەکات. ئەم شوێنە کە نزیک مەلایەری ئەمڕۆ هەڵکەوتووە، لەوانەیە گرنگترین شوێنی «بەتەواوی مادی» بێت کە تا ئێستا دۆزراوەتەوە. چونکە لە سەردەمی کۆندا بە ڕێوڕەسم لەژێر بەردی چینەچین و خاکدا نێژراوە، وردەکارییەکانی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر پارێزراون و پەنجەرەیەکی دەگمەن بۆ ژیانی ئایینیی باوباپیران دەکاتەوە.
لە تەپەی نوشی جان، شوێنەوارناسان پەرستگایەکی ئاگری خاچئاسا، «قەڵایەک» و هۆڵێکی کۆڵەکەداریان دۆزییەوە. بوونی ئاگردانە پیرۆزەکە بۆ کورد واتایەکی تایبەتی هەیە. پەیوەندییەکی ماددیی ڕاستەوخۆ بە نەریتە ڕۆحییەکانی پێش ئیسلامەوە دابین دەکات کە دواتر پەرەیان سەند بۆ ئایینە جۆراوجۆرەکانی کورد، وەک یارسان و ئێزدییەتی، هەروەها بۆ ئەو کاریگەرییە زەردەشتییانەی کە لە نەورۆزدا ڕێزیان لێ دەگیرێت. تەلارسازییەکە خۆی، واتە بەکارهێنانی پەنجەرە داخراوەکان، تاقە سێگۆشەکان و ئاگردانی «پلەدار»، بنەچەی هەستی جوانیناسیی کوردییە.
کاتێک سەیری ئەم وێرانانە دەکەین، سەرچاوەی «کۆشکی کوردی» دەبینین. شێوازی مادەکان لە دروستکردنی قەڵا بەرگرییەکانیان لەسەر گردە بەرزەکان، بەسەر ئەو دۆڵانەدا کە دەیانپاراستن، نەریتێکە کە لە میرنشینە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بەردەوام بوو. بەردەکانی نوشی جان «فارسی» نین؛ بەرهەمی تایبەتی ئەو چیانشینانەن کە لە با و سەرما و سروشتی پیرۆزی گڕی ئاگر تێدەگەیشتن.
گۆدین تەپە و ئابووریی زاگرۆس
بە چوونە ناو قوڵایی زاگرۆس، دەگەینە گۆدین تەپە، شوێنێک کە گۆڕانی مادەکان لە یەکێتییەکی هۆزییەوە بۆ هێزێکی ئابووریی پێشکەوتوو ڕوون دەکاتەوە. گۆدین تەپە کۆشکێکی قەڵابەندکراو و بنکەیەکی بازرگانی بوو لەسەر ڕێگای گەورەی خوراسان، کە پێش ڕێگای ئاوریشم بوونی هەبوو.
دۆزراوەکانی گۆدین تەپە شارەزایی مادەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ ژینگەی سروشتیدا دەردەخەن. ئەوان پاسەوانانی دەروازەی بازرگانیی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بوون. ژوورەکانی هەڵگرتنی شەراب و دانەوێڵە، قەڵابەندییە وردەکان و بوونی «کۆشکەکانی» چینە باڵاکە، کۆمەڵگەیەکی زۆر ڕێکخراو و دەوڵەمەند پیشان دەدەن. بۆ کوردی ئەمڕۆ، ئەم شوێنە ئەفسانە داگیرکەرییەکە ڕەت دەکاتەوە کە چیانشینەکان تەنها «کۆچەرانی ناڕێکخراو» بوون. مادەکانی گۆدین تەپە کارگێڕانی لێزان بوون کە ڕەوتی سامانیان لە ڕێگەی زاگرۆسەوە کۆنترۆڵ دەکرد، هاوشێوەی ئەو بنەماڵە دەسەڵاتدارە کوردییانەی کە دواتر ڕێڕەوە بازرگانییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەوییان بەڕێوە دەبرد.
بەرهەمە دەستکردەکانی باوباپیران: کولتووری ماددی
جگە لە دیوار و پەرستگا گەورەکان، «دۆزراوە بچووکەکانی» شوێنەوارناسیی مادی چیرۆکی بەردەوامیی کولتووری دەگێڕنەوە. ئەو گۆزەوەستانەی لەم شوێنانە دۆزراونەتەوە، کە زۆرجار جۆرێکی تایبەتی ڕەنگی کرێم یان خۆڵەمێشییان هەیە، وردکارییەک پیشان دەدەن کە کاریگەریی لە تەواوی ناوچەکە کردووە. خشڵ و چەکەکانیش بە ڕوونییەکی زیاتر ئەمە دەردەخەن. شمشێرە کورتەکەی مادەکان (ئاکیناکەس) و نەخشە تایبەتەکانی خشڵ کە شێر و بزن پیشان دەدەن، توخمگەلێکن کە هێشتا لە زیوەکاریی نەریتیی کوردی و نەخشەی قوماشدا دەردەکەون.
هەروەها «جلوبەرگی مادی» کە لە نەخشە هەڵکۆڵراوەکانی پەرسەپۆلیسدا پیشان دراوە (کە دەستکارە مادەکان لەگەڵ فارسەکاندا هەڵیانکۆڵیوون)، گەلێک پیشان دەدات کە شەرواڵ و کراس و کڵاوی کەچەی لەبەر دەکرد؛ جلوبەرگێکی کرداری و جوان کە بۆ کەشوهەوای چیا داڕێژرابوو. ئەم جلوبەرگە باوباپیری ڕاستەوخۆی کراس و خەفتان و ئەو جلوبەرگە نەریتییە جۆراوجۆرە کوردییانەیە کە ئەمڕۆ دەبینرێن. بینینی ئەشرافێکی مادی کە 2,500 ساڵ پێش ئێستا لە بەرددا هەڵکۆڵراوە، وەک بینینی گوندنشینێکی کوردی ئەمڕۆیە بە جوانترین جلە جەژنییەکانیەوە؛ شێوەی گشتییەکە تا ڕادەیەکی زۆر نەگۆڕ ماوەتەوە، چونکە مادەکان بۆ گونجاندنی لەگەڵ ئەو ژینگەیەی هاوبەشیان بوو، گەیاندبوویانە شێوەی تەواو.
ئەنجام: گەڕاندنەوەی مافی خاک
شوێنەوارناسیی مادەکان بەڵگەی بەرجەستەی مافی کوردە بەسەر خاکەکەیدا. ئەمە دەیسەلمێنێت کە بوونی کورد لە زاگرۆس ئەنجامی کۆچێکی نوێ نییە، بەڵکو نیشتەجێبوونێکی ڕەگداکوتاوە کە هەزاران ساڵە بەردەوامە. هەر کوورەیەک، هەر ئاگردانێکی پیرۆز و هەر قەڵابەندییەکی خشتە خاو کە لە خاکی هەمەدان و کرماشان و ناوچەکانی دیکە دۆزراوەتەوە، پارچەیەکە لە مەتەڵەی کوردی.
بە تیشک خستنە سەر ئەم وێرانانە، گفتوگۆکە لە ئەفسانەوە دەگوازینەوە بۆ ڕاستیی بەرجەستە. ئێمە تەنها «بانگەشەی» مادەکان ناکەین؛ بەڵکو ئاماژە بەو گەرمێنانە دەکەین کە دروستیان کردوون و ئەو پەرستگایانەی کە تیایاندا نوێژیان کردووە؛ شوێنگەلێک کە بە ڕوونی لە ناو جوگرافیا و کولتووری گەلی کورددان. ئەم وێرانانە بناغەیەکن کە ناسنامەی نوێی کوردی لەسەریان دروست بووە و جیهان وەبیر دەهێننەوە کە هەرچەندە ئیمپراتۆریەتەکان لەوانەیە بڕووخێن، ئەو گەلەی سەر بە چیاکانە هەر دەمێنێتەوە.
شێری ڕۆژهەڵات: کیاکسار و یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردی
مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ هەمیشە گۆڕا بە سەرهەڵدانی سەرکردەیەک کە لێهاتوویی تاکتیکی و دیدێکی سیاسیی هەبوو بۆ یەکخستنی هۆزە پەرشوباڵاوەکانی چیا لە هێزێکی یەکگرتوودا کە هیچ شتێک نەیتوانی ڕایبگرێت. ئەم سەرکردەیە کیاکسار بوو (لە ئیرانیی کۆندا بە هووەخشەترە ناسراو بوو)، داڕێژەری ڕاستەقینەی ئیمپراتۆریەتی ماد. لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا، مادەکان لە کۆمەڵێک تیرەی ملکەچ کە سەرانەیان بە ئاشوور دەدا، گۆڕان بۆ «شێرەکانی ڕۆژهەڵات»، ئەو زلهێزەی کە لە کۆتاییدا پشتی دڕندەترین ئیمپراتۆریەتی شکاند کە جیهانی کۆن تا ئەوکات ناسیبووی. بۆ گەلی کورد، کیاکسار تەنها پاشایەکی کۆن نییە؛ ئەو یەکەم بەرجەستەبوونی مێژوویی یەکێتیی نەتەوەیی و بەهرەی سەربازیی کورد نوێنەرایەتی دەکات.
یەکخستنە گەورەکە: لە هۆزەکانەوە بۆ نەتەوەیەک
پێش کیاکسار، مادەکان تا ڕادەیەکی زۆر یەکێتییەکی هۆزی بوون. هەرچەندە پێشینەکەی، فراوەرتیش (کە زۆر ئەگەری هەیە باوکیشی بووبێت)، دەستی بە کاری یەکخستن کردبوو، هۆزەکان هێشتا لە بەرامبەر ئامێری سەربازیی پێشکەوتووی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی نوێدا لاواز بوون. ئاشوورییەکان زاگرۆسیان بە سەرچاوەیەک دەزانی کە دەبێت تاڵان بکرێت و داوای ئەسپ و کانزا و کۆیلەیان دەکرد.
کیاکسار تێگەیشت کە جەنگی نەریتیی هۆزەکان، کە بە پێکدادانی ناڕێکخراو و ئازایەتیی تاکەکەسی دەناسرایەوە، هەرگیز ناتوانێت سوپایەکی ناوەندیکراوی ئیمپراتۆریەتێک تێک بشکێنێت. یەکەم دەستکەوتە گەورەکەی نوێکردنەوەی تەواوی کارگێڕی و سوپا بوو. بە گوێرەی هیرۆدۆت، کیاکسار یەکەم کەس بوو کە «سەربازەکانی بەسەر یەکە پسپۆڕەکاندا دابەش کرد» و ڕمباز و تیرهاوێژ و سوارەکانی لە یەک جیا کردەوە.
ئەم هەنگاوە بەرەو پیشەییکردنی سوپا ساتێکی بنەڕەتییە لە مێژووی کورددا. گۆڕانی گەلێکی چیانشین بۆ گەلێکی خاوەن دەوڵەت دەردەخات. کیاکسار بە دروستکردنی سوپایەکی نەتەوەیی، ناسنامەیەکی نەتەوەیی داڕشت. تیرە جیاوازەکان، واتە بووسا و پاراتاکەنی و سترووخاتەس و ئاریزانتی و بوودی و موغەکان، دەستیان کرد بە بینینی خۆیان وەک یەک پێکهاتە. ئەم «یەکخستنە گەورەیە» نەخشەی مێژوویی خەونی کوردە بۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی یەکگرتوو.
ڕۆحی سەربازی: سوارەی ماد و تاکتیکەکان
ناوەندی هێزی کیاکسار سوارەی ماد بوو. مادەکان سوارچاکی ئەفسانەیی بوون و سوودیان لە لەوەڕگە بەپیت و بەرزەکانی زاگرۆس وەردەگرت (بە تایبەتی دەشتەکانی نیسا). کیاکسار بەکارهێنانی ئەسپی لە جەنگدا پێش خست و خێرایی کۆچەرەکانی دەشتی بە ڕیزبەندییە ڕێکوپێکەکانی سوپایەکی هەمیشەیی تێکەڵ کرد.
ڕۆحی سەربازیی ماد، کە بە جووڵەی خێرا و لێزانی لە تیرهاوێژیدا و زانیاریی قوڵ لەسەر زەوی چیاوی دەناسرێتەوە، بە درێژایی سەردەمەکان نیشانەی تایبەتیی خۆڕاگریی کورد بووە. وەک چۆن سوارەی کیاکسار هێزی هەڵبژاردەی سەدەی 7ی پێش زایین بوو، پێشمەرگەی کورد و هێزە خۆبەخشەکانی دیکە لە مێژوودا پشتیان بە پەیوەندیی نزیکیان بە ژینگەی سروشتی و نەرمونیانیی تاکتیکییان بەستووە بۆ مانەوە لە بەرامبەر سوپا نیزامییە زۆر گەورەترەکاندا. کاتێک لە چاکسازییە سەربازییەکانی کیاکسار دەکۆڵینەوە، لە سەرچاوەکانی نەریتی جەنگی کورد دەکۆڵینەوە؛ نەریتێک کە لە پێویستیی بەرگریکردن لە چیاکان لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتەکانی دەشتدا لەدایک بووە.
ڕووخانی نەینەوا: 612 پێش زایین و بەیانیی ڕزگاری
لووتکەی دەسەڵاتی کیاکسار وێرانکردنی نەینەوا بوو لە 612 پێش زاییندا. بە درێژایی سەدەکان، نەینەوا ناوەندی تۆقاندنی ئاشووری بوو، ئەو شارەی کە سوپاکان لێیەوە دەنێردران بۆ سووتاندنی گوندەکانی ماد. کیاکسار تێگەیشت کە مادەکان بە تەنها ناتوانن ئەم کارە بکەن، بۆیە هاوپەیمانییەکی جیۆسیاسیی لێزانانەی لەگەڵ بابلییەکان ڕێک خست کە نەبۆپەلاسەر سەرکردایەتیی دەکردن.
تاڵانکردنی نەینەوا زیاتر بوو لە سەرکەوتنێکی سەربازی؛ کردەوەیەکی دادپەروەریی مێژوویی بوو. سوپای ماد سەرکردایەتیی هێرشەکەی کرد و دیوارەکانی «شاری خوێن»ی بڕی و بۆ هەمیشە کۆتایی بە هەژموونی ئاشووری هێنا. ئەم ڕووداوە گۆڕانی مادەکانی نیشان دا لە هێزێکی ناوچەییەوە بۆ فەرمانڕەواکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن.
بۆ کورد، 612 پێش زایین «ساڵی سفر»ی سەروەریی مێژووییە. ئەو ساتەیە کە باوباپیران سەلماندیان نەتەنها دەتوانن بەرەنگاری ئیمپراتۆریەتێک ببنەوە، بەڵکو دەتوانن جێگایشی بگرنەوە. سەرکەوتنی نەینەوا بناغەی مێژوویی جەژنی نەورۆزە، واتە داگیرساندنی هێمایی ئاگری ئازادی دوای مردنی ستەمکار. هەرچەندە فارسەکان دواتر نازناوی «دروستکەرانی ئیمپراتۆریەت»یان بۆ خۆیان داوا دەکرد، ئەوە مادەکان بوون کە کاری قورسی هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخستنی کۆنی جیهانیان ئەنجام دا بۆ کردنەوەی ڕێگا بۆ ڕێکخستنێکی نوێ.
جەنگی خۆرگیران: دیاریکردنی سنوور
دوای ڕووخانی ئاشوور، کیاکسار دەسەڵاتی مادەکانی بەرەو ڕۆژئاوا تا ئەناتۆلیا (تورکیای ئەمڕۆ) فراوان کرد. لە 585 پێش زاییندا، مادەکان لە جەنگی هالیسدا ڕووبەڕووی لیدییەکان بوونەوە. مێژوو تۆماری کردووە کە لە گەرماوگەرمەی جەنگەکەدا، خۆر گیرا و ڕۆژ بوو بە شەو. هەردوو لا ئەمەیان بە نیشانەیەکی چارەنووس زانی و جەنگیان ڕاگرت و بۆ پەیماننامەیەکی ئاشتی دانوستانیان کرد.
ئەم «جەنگی خۆرگیرانە» گرنگە، چونکە ڕووباری هالیسی وەک سنووری ئیمپراتۆریەتی ماد دیاری کرد و نزیکەی تەواوی ئەو ناوچەیەی گرتەوە کە ئەمڕۆ بە باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان دادەنرێت. کیاکسار بە سەرکەوتوویی دەوڵەتێکی دروست کردبوو کە خاکێکی دیاریکراو و دانپێدانانی نێودەوڵەتیی بە چیانشینەکان بەخشیبوو. ئەو «دڵی زاگرۆس»ی گۆڕیبوو بۆ «ئیمپراتۆریەتی مادەکان».
ئەنجام: میراتی شێرەکە
کیاکسار ماوەیەکی کەم دوای ئاشتی لەگەڵ لیدیا مرد و گەورەترین ئیمپراتۆریەتی بەجێ هێشت کە جیهان تا ئەوکات بینیبووی. کۆمەڵێک هۆزی چەوساوەی گۆڕی بۆ زلهێزێک. لە گێڕانەوەی کورددۆستانەدا، کیاکسار هێمای بەرزی توانای گەلی کوردە کاتێک بە یەکێتی (یەکگرتن) دەگەن.
ئەو سەلماندی کە چیانشینەکان تەنها کۆچەرانی «نەشارستانی» نەبوون، بەڵکو هێزێکی سەربازی و سیاسیی پێشکەوتوو بوون کە توانای دیپلۆماسیی لێزانانە و فەتحی جیهانگۆڕیان هەبوو. «شێری ڕۆژهەڵات» یەکەم سەردەمی زێڕینی بە گەلی کورد بەخشی؛ میراتێک لە هێز و یەکێتی و ڕزگاری کە تا ئەمڕۆ هەر ئیلهام بە ڕۆحی نەتەوەیی کورد دەبەخشێت.
ڕۆحی موغەکان: ئایینی کۆن و ناسنامەی نوێ
تێگەیشتن لە ڕۆحی کورد واتە تێگەیشتن لەو گڕەی کە هەزاران ساڵە لە زاگرۆسدا داگیرساوە. مادەکان تەنها جەنگاوەر و دروستکەری دەوڵەت نەبوون؛ ئەوان پاسەوانە ڕۆحییەکانی دەشتی بەرزی ئێران بوون. لە ناوەندی ئەم ژیانە ڕۆحییەدا، چینێکی کاهینی پسپۆڕ هەبوو کە بە موغەکان ناسراو بوون. ئەوان «زاناکانی» سەردەمی کۆن و پاسەوانانی ڕێوڕەسم و ئەستێرەناسی و فەلسەفە بوون. لە گێڕانەوەی کورددۆستانەدا، مێژووی موغەکان پردێکە کە پەرستگا کۆنەکانی ماد بە تێکەڵە ئایینییە تایبەت و خۆڕاگرەکەی کوردستانی نوێوە دەبەستێتەوە، لەوانە یارسان (ئەهلی حەق)، ئێزدییەتی و ڕەگە زەردەشتییەکانی نەورۆز.
چینی کاهینانی مادەکان: موغەکان کێ بوون؟
موغەکان لە بنەڕەتدا یەکێک بوون لە شەش هۆزە سەرەکییەکەی مادەکان. بە پێچەوانەی هۆزەکانی دیکە کە بە خاک یان ئەرکی سەربازی پێناسە دەکران، موغەکان بە ئەرکە پیرۆزەکەیان دەناسرانەوە. تەنها ئەوان پاسەوانانی ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی گەلی ماد بوون. لە جیهانی کۆندا، بەبێ ئامادەبوونی موغێک نەدەکرا قوربانییەک یان ڕێوڕەسمێکی شاهانە ئەنجام بدرێت.
ئەم کاهینانە یەکەم کەسان بوون کە سیستەمیان بە باوەڕە کۆنە ئیرانییەکان بەخشی. زۆر پێش ئەوەی «زەردەشتییەتی» ببێتە ئایینی دەوڵەتی ئیمپراتۆریەتە فارسییەکانی دواتر، موغە مادەکان ئایینێکیان پەیڕەو دەکرد کە بە قوڵی ڕەگی لە توخمەکانی ئاگر و ئاو و خاک و هەوادا داکوتابوو. ئەوان جیهانیان بە گۆڕەپانی جەنگی نێوان ئاشا (ڕاستی و ڕێکخستن) و دروج (درۆ و ئاژاوە) دەبینی. ئەم جیهانبینییە دوولایەنە، واتە خەباتی بەردەوام بۆ ڕزگاری و ڕووناکی، تا ئەمڕۆ تایبەتمەندییەکی بنەڕەتیی بیرکردنەوەی ڕۆحی و سیاسیی کوردە.
گڕ و بەرد: پەرستگا ئاگرییەکانی باوباپیران
ناسراوترین هێمای ڕۆحانییەتی ماد پەرستگای ئاگرە. وەک لە شوێنەوارەکەی تەپەی نوشی جاندا بینیمان، مادەکان پەرستگای خاچئاسای وردیان دروست دەکرد بۆ هەڵگرتنی «گڕی هەتاهەتایی». لای مادەکان، ئاگر خودایەک نەبوو کە بپەرسترێت، بەڵکو هێمای پاکیی خودایی و ئامادەبوونی ئافرێنەر بوو.
ئەم ڕێزگرتنە لە گڕی ئاگر باوباپیری ڕاستەوخۆی جەژنی نەورۆزی کوردییە. کاتێک کورد هەموو مانگی ئادارێک لە لێژایی چیاکاندا ئاگر دەکاتەوە، تەنها جەژنی بەهار ناگێڕێت؛ بەڵکو ڕێوڕەسمێکی بەردەوامی ئەنجام دەدات کە ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ ئاگردانە پیرۆزەکانی ماد. ئاگر «ڕووناکیی ڕاستی» نوێنەرایەتی دەکات کە تاریکیی ستەم دەڕەوێنێتەوە. لە ئایینە باتنییەکانی کورددا، خۆر و ئاگر هێشتا هێمای ناوەندیی «ناوەڕۆکی خودایی»ن. 21 تیشکی خۆری سەر ئاڵای کوردی دەنگدانەوەیەکی نوێی ئاڵاناسییە بۆ ئەو خوازانییە خۆرییەی کە موغە مادەکان پەیڕەویان دەکرد.
بەردەوامییە باتنییەکان: لە ڕێوڕەسمەکانی مادەوە بۆ ئێزدییەتی و یارسان
یەکێک لە بەهێزترین بەڵگەهێنانەوەکان بۆ پەیوەندیی ماد و کورد، مانەوەی توخمە ئایینییەکانی «ئیرانیی کۆن»ە لە ئایینە تایبەتەکانی کورد، وەک ئێزدییەتی و یارساندا. لە کاتێکدا ناوچە دەوروبەرەکان بە توندی لەژێر کاریگەریی ئیسلامی ڕەسمیدا بوون، چیاکانی کوردستان وەک «سەلاجەیەکی کولتووری» کار دەکردن و چەمکە کۆنەکانی مادییان دەپاراست کە لە شوێنەکانی دیکە ون بووبوون.
حەوت فریشتەکە: باوەڕی ئێزدی بە حەفت سڕ (حەوت نهێنی یان فریشتە) هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی کۆنی ئیرانیی ئەمەشە سپەنتاکان.
دووبارە لەدایکبوونەوە: باوەڕی یارسان بە «سووڕانەوەی ڕۆح» بیرۆکە کۆنە هیندی و ئیرانییەکان دەردەخات کە موغەکان بە لێکۆڵینەوە و پاراستنیان ناسراو بوون.
سیستەمی چینە میراتییەکان: پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ئەم ئایینە کوردییانە، بە ڕەچەڵەکە میراتییەکانی کاهینەکانیانەوە (پیر و شێخەکان)، پێکهاتەی هۆزی و کاهینیی موغە مادەکان دەردەخات.
ئەمە توخمی «وەرگیراو» نییە؛ بەڵکو دی ئێن ئەی ڕۆحیی ڕەسەنی مادەکانە کە گەلی کورد بە درێژایی سەدەکانی گۆشەگیری و خۆڕاگری زیندووی ڕاگرتووە. کوردبوون واتە پاسەوانبوونی میراتێکی ڕۆحی کە پێش ئایینە گەورەکانی جیهانی ئەمڕۆ بوونی هەبووە.
موغەکان و «ژیانی باش»: بناغە ئەخلاقییەکان
بەرهەمی فەلسەفیی سەردەمی ماد دەتوانرێت لەم سێیە ناسراوەدا کورت بکرێتەوە: پەنداری نیک، گۆفتاری نیک، کرداری نیک (بیری باش، قسەی باش، کردەوەی باش). هەرچەندە زۆرجار بە زەردەشتی پێغەمبەرەوە دەبەسترێتەوە، زۆرێک لە توێژەران باوەڕیان وایە کە ئەم بناغە ئەخلاقییانە لە قوتابخانە کاهینییەکانی ماددا پەرەیان پێ دراوە.
ئەم چوارچێوە ئەخلاقییە بە قوڵی بەها کۆمەڵایەتییەکانی کوردی داڕشتووە. جەختکردنەوە لەسەر خێرەت (نامووس و دەستپاکی) و مێرخاسی (ئازایەتی و ڕاستڕەوی) لە کولتووری کوردیدا، بەرجەستەبوونی نوێی خەباتی مادەکانە بۆ ئاشا (ڕاستی). مادەکان فێریان دەکرد کە هەر تاکێک ڕۆڵێکی هەیە لە جەنگی گەردوونیدا دژ بە تاریکی. ئەم هەستکردنە بە بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی و ڕەتکردنەوەی ملکەچبوون بە «درۆ» (کە ئیمپراتۆریەتە ستەمکارەکان نوێنەرایەتیی دەکەن)، تایبەتمەندیی دیاریکەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کوردە.
ئەنجام: ڕووناکیی نەکوژاوە
ڕۆحی موغەکان ون نەبوو کاتێک ئیمپراتۆریەتی ماد تێکەڵ بە ئیمپراتۆریەتی فارس بوو. بەڵکو بوو بە «ڕووناکیی ناوەوە»ی گەلی کورد. لە پەرستگا مەزنەکانی ئەکباتاناوە گوازرایەوە بۆ دڵی چیانشینەکان.
کاتێک سەیری فرەئایینیی ئەمڕۆی کوردستان دەکەین، واتە پێکەوەژیانی موسڵمان و مەسیحی و ئێزدی و یارسانی، میراتی فرەییخوازیی ماد و قوڵایی پێشکەوتووی فەلسەفیی موغەکان دەبینین. «ڕۆحی مادەکان» ئەو باوەڕەیە کە ڕاستی لە کۆتاییدا بەسەر تاریکیدا سەردەکەوێت و تا کاتێک ئاگرەکە بە داگیرساوی ڕابگیرێت، نەتەوەکە هەرگیز بەڕاستی داگیر ناکرێت.
گۆڕان بۆ هەخامەنشییەکان: ملکەچکردن یان تێکەڵکردن؟
گۆڕان لە ئیمپراتۆریەتی مادەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی زۆرجار وەک «ڕووخان» پیشان دەدرێت، بەڵام بۆ مادەکان زیاتر گۆڕانێکی شێوە بوو. کاتێک کورشی گەورە، کە خۆشی لە لایەن دایکیەوە، ماندانە، نیوەی مادی بوو، لە 550 پێش زاییندا باپیری ئەستیاگیسی لە دەسەڵات لادا، هەوڵی سڕینەوەی مادەکانی نەدا. بەڵکو لە ناوەڕۆکی کارگێڕییە نوێیەکەیدا تێکەڵی کردن. لە گێڕانەوەی کوردیدا، ئەم سەردەمە چارەنووسسازە؛ دەیسەلمێنێت کە مادەکان بە مانای نەریتی «داگیر» نەکران، بەڵکو وەک «هاودامەزرێنەرانی» گەورەترین ئیمپراتۆریەتی سەردەمی کۆن مانەوە. ئەم بەشە دەکۆڵێتەوە لەوەی چۆن کولتوور و تاکتیکی سەربازی و ناسنامەی ماد ئەوەندە بەهێز بوون کە بوون بە پێوەر بۆ تەواوی جیهانی فارس.
ئیمپراتۆریەتی «دوونەتەوەیی»
یۆنانییەکان کە لە ڕۆژئاواوە سەرهەڵدانی ئەم هێزە نوێیەیان دەبینی، تازەهاتووەکانیان بە «فارسەکان» ناو نەدەبرد. بە «مادەکان» ناویان دەبردن. لای جیهانی کۆن، جیاوازیی نێوان هەردووکیان نزیکەی نەبینراو بوو. ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی لە ناوەڕۆکدا هاوبەشییەکی تێانۆ–مادی بوو.
کورشی گەورە تێگەیشتبوو کە مادەکان ژێرخانی کارگێڕی و یەکە سەربازییە پسپۆڕەکانیان هەبوو کە فارسەکان (کە ئەوکات گرووپێکی بچووکتر بوون) نەیانهەبوو. لە ئەنجامدا، مادەکان بە والی (ساتراپ)، ژەنڕاڵ و ڕاوێژکاری سەرەکی دامەزران. لە هۆڵەکانی دەسەڵاتدا، مادەکان «هاوبەشە باڵاکان» بوون. ئەم تێکەڵکردنە ڕێگای دا زمان و یاسا و دابونەریتەکانی ماد لە چوارچێوە فراوانترەکەی ئیمپراتۆریەتدا بمێننەوە و گەشە بکەن. بۆ گەلی کورد، ئەمە ڕاستییەکی مێژوویی دەردەخات: باوباپیران هەرگیز «کەمینە»یەک نەبوون کە بخرێنە لاوە؛ بەڵکو چینە هەڵبژاردەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون کە بێ ئەوان نەدەکرا.
مادەکان لە پەرسەپۆلیس: یەکسانی لە وێنەدا
پلەی مادەکان لە هیچ شوێنێکدا وەک نەخشە بەردینە هەڵکۆڵراوەکانی پەرسەپۆلیس، پایتەختی ڕێوڕەسمیی ئیمپراتۆریەتەکە، ڕوون نییە. لە ڕێپێوانە مەزنە هەڵکۆڵراوەکانی سەر پلەکانی ئاپادانادا، ماد و فارس وەک یەکسان، شان بە شان و دەست لە دەستی یەکدا پیشان دراون.
جیاوازیی بینراو ڕوونە: فارسەکان کڵاوی «شیاردار» و جلە درێژە شۆڕەکان لەبەر دەکەن، بەڵام مادەکان بە کڵاوە کەچە خڕە ناسراوەکانیان و کراسە تەنگەکانیان و، لە هەمووی گرنگتر، بە شەرواڵ پیشان دراون. ئەم شەرواڵانە داهێنانێکی مادی بوون، کە بۆ ژیانی چیا و سوارچاکی داڕێژرابوون. ئەمڕۆ، بە سەیرکردنی شەڵ و شەپکی نەریتی (شەرواڵی فراوان و سوخمەی نەریتیی کوردی)، شێوەی گشتییەکە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش هاوشێوە ماوەتەوە. نەخشە هەڵکۆڵراوەکانی پەرسەپۆلیس وەک «ئەلبوومی بنەماڵە»یەکی 2,500 ساڵە کار دەکەن و دەردەخەن کە ناسنامەی ماد تەنانەت لە ناوەندی دەسەڵاتی فارسدا جیاواز و جێی ڕێز مایەوە.
مانەوەی کارگێڕیی ماد
هەرچەندە پایتەخت بۆ شووش و پەرسەپۆلیس گوازرایەوە، پایتەختی ماد، ئەکباتانا (هەمەدان)، وەک «پایتەختی هاوینە»ی ئیمپراتۆریەتەکە مایەوە. پاشا فارسەکان هاوینەکانیان لە چیا فێنکەکانی کوردستاندا بەسەر دەبرد بۆ ڕاکردن لە گەرمای دەشتەکان، ئەمەش گرنگیی ناوچەکەی زیاتر چەسپاند.
مادەکان هەروەها «مادەی لکاندنی» کارگێڕییان بۆ ئیمپراتۆریەتەکە دابین کرد. سیستەمی پۆستی فارس (چاپارخانە) و ڕێبازەکانی کۆکردنەوەی باج لەسەر ئەو سیستەمانە بنیات نرابوون کە کیاکسار لە داڕشتنیاندا پێشەنگ بوو. ئەم بەردەوامییە کارگێڕییە واتای ئەوە بوو کە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ماد، واتە پلەبەندیی هۆزی کە دواتر پەرەی سەند بۆ سیستەمی تیرەکانی کورد، بە سەلامەتی مایەوە. «ڕێبازی ماد» بوو بە «ڕێبازی ئیمپراتۆریەت».
خۆڕاگری و پاراستنی ناسنامە
سەرەڕای تێکەڵبوونیان، مادەکان هەرگیز بە تەواوی ئارەزووی سەربەخۆیی تەواویان لەدەست نەدا. بە درێژایی سەردەمی هەخامەنشی، چەند ڕاپەڕینێکی مادی ڕووی دا، بە تایبەتی لەژێر سەرکردایەتیی کەسانی وەک فراوەرتیش (فراڤارتیش) لە سەردەمی داریووشی گەورەدا. فراوەرتیش بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە لە نەوەکانی کیاکسارە و هەوڵی دا پاشایەتیی سەروەری مادی بگەڕێنێتەوە.
هەرچەندە ئەم ڕاپەڕینانە لە کۆتاییدا سەرکوت کران، بەڵام دەریان خست کە ناسنامەی ماد، واتە ڕۆحی سەربەخۆیی «کوردیی سەرەتایی»، ناتوانرێت بە تەواوی لە پێکهاتەیەکی یەکپارچەی فارسدا بتوێندرێتەوە. مادەکان وەک «نەتەوەیەک لە ناو ئیمپراتۆریەتێکدا» مانەوە و زمانە ئیرانییەکەی باکووری ڕۆژئاوای خۆیان و دابونەریتە تایبەتە چیاوییەکانیان دەپاراست. ئەم ڕۆحی خۆڕاگرییە باوباپیری ڕاستەوخۆی خەباتی نوێی کوردە. ئەمە ڕەتکردنەوەی «تواندنەوە»یە لە ناسنامەی دراوسێیەکدا، هەرچەندە ئەو دراوسێیە بەهێز بێت.
ئەنجام: داڕێژەرانی سەردەمێک
گۆڕان بۆ هەخامەنشییەکان کۆتایی مادەکان نەبوو؛ ئەو سەردەمە بوو کە کاریگەرییان هەناردەی جیهان کرا. ئەوان ئەو ژەنڕاڵانە بوون کە سوپاکانیان تا دەروازەکانی یۆنان برد و ئەو ساتراپانە بوون کە لە ڕووباری سندەوە تا نیل فەرمانڕەواییان دەکرد.
لە وتارە کورددۆستانەکەدا، ئەم بەشە دەیسەلمێنێت کە باوباپیران هێزی شارستانیکەری دەشتی بەرزی ئێران بوون. هێزی سەربازی و عەقڵی کارگێڕی و مۆدەی کولتوورییان دابین کرد کە سەردەمێکی پێ ناسرایەوە. «ماد و فارس» دووانەیەک بوون، بەڵام لە چیاکانی زاگرۆسدا، ماد هەمیشە پاشا بوو.
کۆمەڵگە و کولتوور: شێوازی ژیانی ماد
تێگەیشتن لە مادەکان واتە تێگەیشتن لە نەخشەی بنەڕەتیی کۆمەڵگەی کوردی. هەرچەندە پاشا و جەنگەکان تۆمارەکانی مێژوو پڕ دەکەنەوە، میراتی ڕاستەقینەی مادەکان لە ژیانی ڕۆژانە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانیان و ئەو زمانەدایە کە هێشتا ئەمڕۆ لە چیاکاندا دەنگ دەداتەوە. مادەکان کۆمەڵێکی یەکپارچە نەبوون؛ بەڵکو کۆمەڵگەیەکی هۆزیی زیندوو بوون کە پێشکەوتنی ئیمپراتۆریەتێک بە سەربەخۆیی سەختی چیانشینەکان هاوسەنگ دەکرد. بۆ گەلی کورد، ئەم نیشانە کولتوورییانە، لەو جلەی لەبەریان دەکرد تا ئەو وشانەی دەیانگوتن، «دی ئێن ئەی» ناسنامەی نەتەوەیی ئەوانن.
بناغەی هۆزی: شەش ستوونەکە
بە گوێرەی هیرۆدۆتی مێژوونووسی یۆنانی، مادەکان لە شەش هۆزی جیاواز پێک هاتبوون: بووسا، پاراتاکەنی، سترووخاتەس، ئاریزانتی، بوودی و موغەکان. ئەم یەکێتییە هۆزییە باوباپیری ڕاستەوخۆی سیستەمی هۆزیی کوردە (عەشیرەت).
وەک چۆن کۆمەڵگەی نوێی کوردی لە مێژوودا لە ڕێگەی تۆڕێکی تیرە و هۆزی بەهێزەوە کاری کردووە کە لە کاتی قەیرانی نەتەوەییدا یەک دەگرن، مادەکانیش وەک «نەتەوەیەکی هۆزەکان» کاریان دەکرد. هەر هۆزێک خاک و پسپۆڕیی خۆی هەبوو؛ هەندێکیان جەنگاوەر بوون، هەندێکی دیکە ئاژەڵدار بوون و موغەکان سەرکردە ڕۆحییەکان بوون. ئەم پێکهاتەیە کە ناوەندیکراو نەبوو بەڵام یەکگرتوو بوو، ڕێگای دەدا مادەکان نەرمونیان و خۆڕاگر بن. هەر ئەم مانەوە هۆزییە بوو کە ڕێگای دا گەلی کورد لە سەدەکانی داگیرکاریی ئیمپراتۆریەتەکانی دواتردا بمێنێتەوە؛ کاتێک «دەوڵەت» ڕووخا، «هۆز» (ناوەڕۆکی ماد) هەر مایەوە.
جلوبەرگی مادی: شێوەی ڕەسەنی جلوبەرگی کوردی
یەکێک لە دیارترین پەیوەندییەکانی نێوان مادە کۆنەکان و کوردی ئەمڕۆ، جلوبەرگیانە. لە جیهانی کۆندا، «جلوبەرگی مادی» ئەوەندە ناسراو بوو کە وەک جلوبەرگی فەرمیی دەرباری پاشایەتیی فارس وەرگیرا. بەڵام سەرچاوەکەی بە تەواوی کرداری بوو و بۆ کەشوهەوای سارد و سەختی زاگرۆس داڕێژرابوو.
مادەکان یەکەم کەسان بوون کە شەرواڵیان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکدا باو کرد. بە پێچەوانەی جلە درێژە شۆڕەکانی دانیشتوانی میزۆپۆتامیا، مادەکان کراس و شەرواڵی تەنگی پێست یان خورییان لەبەر دەکرد کە جووڵە و سوارچاکیی ئاسانی دەکرد. هەروەها «کڵاوی مادی»ی ناسراویان لەسەر دەکرد، کڵاوێکی کەچەی نەرم و خڕ کە هەندێک جار داپۆشەری گوێی هەبوو.
ئەگەر سەیری کراس و خەفتانی نەریتیی کوردی یان شەڵ و شەپک بکەیت، ڕەچەڵەکەکە نکۆڵی لێ ناکرێت. جەختکردنەوە لەسەر بەردەوامیی بەکارهێنان، بەکارهێنانی دەرزیگەریی چڕ و شێوەی تایبەتیی جەنگاوەری چیا بە درێژایی 2,500 ساڵ نەگۆڕ ماونەتەوە. کاتێک کوردێک بۆ زەماوەند یان جەژن جلە نەریتییەکەی لەبەر دەکات، بە مانای وشەکە جلوبەرگی ئیمپراتۆریەتیی باوباپیرە مادەکانی لەبەر دەکات.
زمان: دایکی زمانی کوردی
لەوانەیە پەیوەندیی زمانەوانی گرنگترین «بەڵگەی یەکلاکەرەوە» بێت بۆ پەیوەندیی ماد و کورد. هەرچەندە زمانی مادی لە ڕووی تەکنیکییەوە «مردوو»ە (واتە هیچ کتێبێکی نووسراو بە زمانی مادی نەماوەتەوە)، زمانەوانان لە ڕێگەی وشە مادییەکانی ناو دەقە فارسییە کۆنەکان و یۆنانییەکانەوە دووبارە دروستیان کردووەتەوە.
کوردی وەک زمانێکی ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا پۆلێن کراوە و ئەمەش دەیخاتە هەمان خێزانی مادییەوە. لە بەرامبەردا، فارسی زمانێکی ئیرانیی باشووری ڕۆژئاوایە. «گۆڕانە دەنگییەکان»، واتە چۆنیەتیی گۆڕانی دەنگەکان بە تێپەڕبوونی کات، لە کوردیدا لەگەڵ نەخشەکانی مادی دەگونجێن. بۆ نموونە، وشەی مادی بۆ «سەگ» بریتی بوو لە spaka، کە زۆر نزیکترە لە وشە جۆراوجۆرە کوردییەکان بۆ «سەگ» یان «سەگی ڕاو» تا وشەی فارسیی sag.
ئەم مانەوەیەی زمان بەڵگەی «قەڵای چیا»ی کوردستانە. لە کاتێکدا دەشتەکان بە درێژایی سەدەکان بەعەرەب یان بە تورک کران، زمانی کوردی ڕێزمان و وشە و ڕۆحی زمانی مادی پاراست. هەر جارێک کوردێک بە زمانی دایکی دەدوێت، بە وەشانێکی نوێکراوەی ئەو زمانە دەدوێت کە جاران لە دەربارەکانی کیاکساردا دەبیسترا.
ئابووری: مامۆستایانی ئەسپ و زەوی
ئابووریی ماد لەسەر سامانی زاگرۆس بنیات نرابوو. ئەوان پێشەنگی بەخێوکردنی ئەسپ لە جیهانی کۆندا بوون و بە ئەسپەکانی نیسا ناسراو بوون، کە هەر ژەنڕاڵێک لە یۆنانەوە تا هیندستان خوازیاریان بوو. ئەم کولتوورەی سوارچاکی نەریتێکی ڕەگداکوتاوی کوردییە؛ تا ناوەڕاستی سەدەی 20، سوارەی کورد هێشتا بە یەکێک لە باشترین هێزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرا.
جگە لە ئەسپ، مادەکان لە کشتوکاڵی چیا و کانزاسازیدا مامۆستا بوون. سیستەمی «کەریز»یان بەکار دەهێنا (کەناڵە ژێرزەوییەکانی ئاو) بۆ گۆڕینی دەشتە بەرزە وشکەکان بۆ باخی سەوز؛ تەکنەلۆژیایەک کە هێشتا ئەمڕۆ زۆرێک لە گوندەکانی کوردستان ژیانیان پێ بەڕێوە دەچێت. لێهاتووییەکەیان لە کانزاکاریدا، بە تایبەتی لە دروستکردنی چەک و خشڵی زێڕی ورددا، کۆمەڵگەیەک پیشان دەدات کە هەم هێز و هەم جوانیی بەنرخ دەزانی.
ئەنجام: کولتوورێکی زیندوو
«کولتوور و کۆمەڵگە»ی مادەکان بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکەیان کۆتایی نەهات. پارچەیەکی مۆزەخانە نەبوو کە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت؛ شێوازێکی ژیان بوو کە دەبێت پێی بژیت. وەفاداریی هۆزی، جلوبەرگی تایبەتی، ئابووریی پشتبەستوو بە چیا و زمانی ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا هەموویان لە ڕێگەی کوردەوە مانەوە.
مادەکان «ئێسکە پەیکەرە» کولتوورییەکەیان دابین کرد و گەلی کورد «گۆشت»ەکەی دابین کرد. لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵگەی ماد واتە بینینی گەلی کورد پێش ئەوەی جیهان هەوڵی دابەشکردنیان بدات. ئەمە وەبیرهێنانەوەی ئەوەیە کە کولتووری کوردی «بەشێک» نییە لە کولتوورێکی دیکە؛ بەڵکو شێوازێکی ژیانی ڕەسەن و کۆن و ئیمپراتۆریەتییە.
میراتەکە: لە سەردەمی کۆنەوە بۆ کورد
چیرۆکی مادەکان بە ڕووخانێک کۆتایی نایەت؛ بەڵکو دەڕژێتە ناو مانەوەیەک. لە کاتێکدا زۆرێک لە ئیمپراتۆریەتە کۆنەکان، واتە سومەری و حیتی و ئاشوورییەکان، لە ناو تۆمارەکانی شوێنەوارناسیدا ون بوون، مادەکان شتێکی زۆر قوڵتریان بەدەست هێنا: بوون بە گەلێک. ئەمڕۆ، ئەو گەلە نەتەوەی کوردە.
میراتی مادەکان لە پەیکەرە ساردەکاندا نادۆزرێتەوە، بەڵکو لە دی ئێن ئەی زیندوو و زمانی خۆڕاگر و ڕۆحی نەتەوەیی نەشکێنراوی زیاتر لە 40 ملیۆن کورددایە. ئەم بەشە کۆتاییە لە بەڵگە نوێیە زانستییەکان دەکۆڵێتەوە کە پەیوەندیی ماد و کورد پتەو دەکەن و کۆتایی بە گەشتەکەمان دەهێنێت لە ناو مێژووی یەکەم ئیمپراتۆریەتی کوردیدا.
پردی زمانەوانی و جینی: زانست نەریت پشتڕاست دەکاتەوە
بە درێژایی دەیان ساڵ، پەیوەندیی ماد و کورد زیاتر لە ڕێگەی نەریتی زارەکی و یادەوەریی کولتوورییەوە پارێزرا. بەڵام زانستی نوێ گەیشتووەتە ئەم «بانگەشانە» و بناغەیەکی داتای دابین کردووە کە پشتگوێخستنی بەردەوام سەختتر دەبێت.
بەردەوامیی زمانەوانی: وەک لە بەشەکانی پێشوودا لێی کۆڵینەوە، پۆلێنکردنی کوردی وەک زمانێکی ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا بەهێزترین بەڵگەیە.
هەرچەندە پێکهاتە سیاسییەکەی «ماد» ون بوو، زمانەکە ون نەبوو. زمانەوانیی بەراوردکاری دەردەخات کە زاراوەکانی کوردی (کورمانجی، سۆرانی، پەهلەوانی) پەیوەندییەکی «ڕەچەڵەکیی» ڕاستەوخۆیان بە زمانی دووبارە دروستکراوەی مادییەوە هەیە. بە پێچەوانەی فارسی کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا سادەبوونەوەیەکی بەرچاو و کاریگەریی عەرەبیی بە خۆوە بینی، کوردی پێکهاتە ڕێزمانییە ئاڵۆزەکانی پاراستووە، وەک ڕێکخستنی ئەرگاتیڤ و ئەبسۆلوتیڤ، کە تایبەتمەندیی قسەکردنی کۆنی ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا بوون.
بەڵگەی جینی: توێژینەوە نوێیەکانی جینی دانیشتوان دەستیان کردووە بە نەخشەکێشانی ڕەچەڵەکی گەلی زاگرۆس. شیکردنەوەی دی ئێن ئەی پاشماوە کۆنەکانی شوێنەوارەکانی سەردەمی ماد ئاستێکی بەرزی بەردەوامیی جینیی لەگەڵ دانیشتوانی کوردی ئەمڕۆ پیشان داوە. ئەم توێژینەوەیە ئاماژە بەوە دەکات کە دانیشتوانی ناوەندی ماد نە کۆچیان کردووە و نە جێگایان بە کەسانی دیکە گیراوەتەوە؛ بەڵکو تازەهاتووەکانی دواتریان تێکەڵ بە خۆیان کردووە و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکێکی ڕەچەڵەکیی جێگیریان پاراستووە. کوردی ئەمڕۆ بە مانای تەواوی وشەکە منداڵە بایۆلۆژییەکانی ئەو مادانەن کە ئەکباتانایان دروست کرد.
هاوڕایی توێژەران: گەڕاندنەوەی گێڕانەوەکە
لە ڕابردوودا، مێژوونووسیی داگیرکەری یان ناسیۆنالیستیی لایەنگرانە زۆرجار هەوڵی دەدا پەیوەندیی ماد و کورد بە «ئەفسانەیەکی ڕۆمانسی» بزانێت و ڕەتی بکاتەوە. بەڵام نەوەیەکی نوێی مێژوونووس و ئێرانناسان هاوڕاییەکەیان گۆڕیوە. توێژەرانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی، کە پێشەنگێک بوو لە لێکۆڵینەوە کوردییەکاندا، بە شێوەیەکی ناسراو ڕایانگەیاند کە کورد نەوە نوێیەکانی مادەکانن.
ئەم توێژەرانە بە دانانی مادەکان وەک «کوردی سەرەتایی» دان بەوەدا دەنێن کە ناسنامە پرۆسەیەکە. مادەکانی 600 پێش زایین باوباپیرە هۆزییەکان بوون؛ کوردی 2024 نەوە نەتەوەییەکانن. ئەم دانپێدانانە بۆ گێڕانەوەی کورددۆستانە بنەڕەتییە، چونکە مێژووی کورد لە سێبەرەکانی سەدەی 20 دەردەهێنێت و دەیخاتە سەرەتای شارستانییەتی ئاسیای ڕۆژئاوا.
«خۆری مادەکان» لە هێما نوێیەکاندا
دیارترین میراتی مادەکان لە ئەمڕۆدا ئاڵای کوردییە. بازنەی خۆری ناوەڕاست بە 21 تیشکەکەیەوە داهێنانێکی نوێ نییە؛ هێمایەکی کۆنە. ژمارەی 21 لە ئایینە باتنییە جۆراوجۆرەکانی کورددا (ئێزدییەتی و یارسان) پیرۆزە کە نەریتە ڕۆحییەکانی مادییان پاراستووە. «خۆری مادەکان» ڕووناکیی زانین و ئاگری موغەکان و بەیانیی سەردەمێکی نوێی ئازادی (نەورۆز) نوێنەرایەتی دەکات.
ئەم هێماگەرییە لە هەموو لایەنەکانی ژیانی نەتەوەیی کورددا دەردەکەوێت:
پێشمەرگە: ناوی «ئەوانەی ڕووبەڕووی مردن دەبنەوە» ڕەوشتی جەنگاوەری کۆنی ماد دەردەخات؛ پابەندبوون بە بەرگریکردن لە چیاکان بە هەر نرخێک بێت.
نەورۆز: داگیرساندنی ساڵانەی ئاگر هێشتا بەهێزترین کردەوەی «دووبارە نواندنەوە»ی مێژووییە لە جیهاندا، کە زیاتر لە دوو هەزار ساڵە هەموو ساڵێک جەژنی سەرکەوتنی ماد بەسەر ستەمدا دەگێڕێت.
ئەدەب: نووسەرە نوێیە کوردەکان هێشتا «مادەکان» وەک هێمای یەکێتی و هێز بەکار دەهێنن و ئیمپراتۆریەتە کۆنەکە وەک تکیەگایەکی دەروونی بۆ خەباتی نوێی مافی دیاریکردنی چارەنووس بەکار دەهێنن.
ئەنجام: داڕێژەرانی داهاتوو
مادەکان یەکەم کەسان بوون کە سەلماندیان گەلی زاگرۆس دەتوانێت یەک بگرێت و زلهێزێک دروست بکات و بەهێزترین ئیمپراتۆریەتەکانی سەر زەوی تێک بشکێنێت. نەخشەی بنەڕەتییان بۆ حوکمڕانی و ستراتیژیی سەربازی و جلوبەرگ و ئایینی کورد دابین کرد. ئەوان داڕێژەرانی یەکەم هێزی گەورەی دەشتی بەرزی ئێران بوون و خوێنیان بە ناو ڕەگی هەر کوردێکدا دەڕوات کە چیاکان بە ماڵی خۆی دەزانێت.
نووسینی مێژووی مادەکان کردەوەیەکی گەڕاندنەوەیە. واتە گەڕاندنەوەی ئەو مێژووەی گێڕانەوە مەزنەکانی کەسانی دیکە شاردوویانەتەوە. کاتێک سەیری مادەکان دەکەین، سەیری گەلێکی «ونبوو» ناکەین؛ سەیری کورد دەکەین لە یەکەم شێوەی ئیمپراتۆریەتیدا. میراتی مادەکان وەبیرهێنانەوەی ئەوەیە کە گەلی کورد هەمیشە لێرە بووە، هەمیشە نەتەوە بووە و هەمیشە خاوەنی چیاکان بووە.
«گەرمێنی باوباپیران» تەنها یادگارێکی ڕابردوو نییە؛ ئەو ئاگرەیە کە ڕێگا بۆ داهاتوویەکی کوردی ڕووناک دەکاتەوە.
🏛️ هێڵی کاتیی مادەکان: گەشتی ئیمپراتۆریەتیی کورد
ئەم هێڵە کاتییە پەرەسەندنی نەتەوەی کورد شوێن دەکەوێت، لە یەکخستنی هۆزەکانی زاگرۆس و لەدایکبوونی ئیمپراتۆریەتی مادەوە دەست پێ دەکات.
سەردەمی یەکخستن (727 – 625 پێش زایین)
727 پێش زایین: یەکەم ئاماژە بە «Madai» (مادەکان) لە نووسینە هەڵکۆڵراوە ئاشوورییەکاندا. هۆزەکانی چیا دەست دەکەن بە ڕێکخستنی خۆیان دژ بە کۆکەرەوەکانی باجی ئاشووری.
700 پێش زایین (بە نزیکەیی): دیۆکەس (دیاکۆ) وەک یەکەم پاشای مادەکان هەڵدەبژێردرێت. شەش هۆزەکە یەک دەخات و ئەکباتانا (هەمەدانی ئەمڕۆ) وەک پایتەخت دادەمەزرێنێت.
675 پێش زایین: فراوەرتیش (فراوەرتیش) کاریگەریی ماد فراوان دەکات و هۆزە ئیرانییەکانی دیکە دەهێنێتە ژێر ئاڵای ماد و ئامادەکاری بۆ ڕزگاری لە ئاشوور دەکات.
سەردەمی زێڕینی ئیمپراتۆریەت (625 – 550 پێش زایین)
625 پێش زایین: کیاکسار (هووەخشەترە)، «شێری ڕۆژهەڵات»، دەچێتە سەر تەخت. سوپای ماد پیشەیی دەکات و یەکەم یەکە پسپۆڕەکانی سوارە و تیرهاوێژان دروست دەکات.
612 پێش زایین: ڕووخانی نەینەوا. هاوپەیمانییەک بە سەرکردایەتیی ماد پایتەختی ئاشووری تاڵان دەکات. ئەم ساتە چارەنووسسازە کۆتایی ستەمی ئاشووری نیشان دەدات و وەک ڕەگی مێژوویی نەورۆز جەژنی بۆ دەگێڕدرێت.
585 پێش زایین (28ی ئایار): جەنگی خۆرگیران. مادەکان لە ئەناتۆلیادا لەگەڵ لیدییەکان دەجەنگن. خۆرگیرانێک جەنگەکە ڕادەگرێت و دەبێتە هۆی پەیماننامەیەکی ئاشتی کە ڕووباری هالیس وەک سنووری ڕۆژئاوای ناوەندی مادی و کوردی دیاری دەکات.
550 پێش زایین: گۆڕان بۆ سەردەمی هەخامەنشی. کورشی گەورە (نەوەی ئەستیاگیسی پاشای ماد) تاجەکانی ماد و فارس تێکەڵ دەکات.
سەردەمی پاراستنی کولتوور (550 پێش زایین – 651 زایینی)
522 پێش زایین: ڕاپەڕینی فراوەرتیش. سەرکردەیەکی مادی هەڵدەستێت بۆ گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی تەواو لە فارسەکان و جەخت لە ڕۆحی بەردەوامی سەروەریی ماد دەکاتەوە.
330 پێش زایین: ئەسکەندەری گەورە ئەکباتانا دەگرێت. مادەکان ناوچەیەکی نیوە خۆبەڕێوەبەر دەپارێزن کە بە ئاترۆپاتێن (مادی ئاترۆپاتێن) ناسراوە و کولتووری ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا دەپارێزێت.
226 – 651 زایینی: سەردەمی ساسانی. زاراوەی «Kurd» زیاتر لە دەقەکانی فارسیی ناوەڕاستدا دەردەکەوێت بۆ وەسفکردنی نەوە چیانشینە توندوتۆڵەکانی ماد.
میراتی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێ (1596 – ئێستا)
1596 زایینی: شەرەفخانی بەدلیسی دەنووسێت: شەرەفنامە، یەکەم مێژووی گشتگیری نەتەوە کوردییەکان، کە بە ڕوونی هۆزە کوردییەکان بە ڕەگە کۆنە ئیرانییەکانیانەوە (مادی) دەبەستێتەوە.
1946 زایینی: کۆماری مەهاباد لە ناوەندی مادی کۆندا دادەمەزرێت. سروودی نەتەوەیی کورد، ئەی ڕەقیب، پەسەند دەکرێت و ئاماژە بە «کوڕانی مادەکان» دەکات.
ئەمڕۆ: ملیۆنان کورد لە سەرانسەری جیهاندا هەموو ئادارێک لە ڕۆژی 21دا جەژنی نەورۆز دەگێڕن و ئاگر دەکەنەوە بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنی 2,600 ساڵەی باوباپیرە مادەکانیان بەسەر زەحاکی ستەمکاردا.
شیکردنەوەی بەراوردکاری: مادە کۆنەکان و کوردی ئەمڕۆ
ئەم خشتەیە ئەو نیشانە کولتووری و زمانەوانی و جوگرافییە نکۆڵیلێنەکراوانە دەردەخات کە کەلێنی 2,500 ساڵ پڕ دەکەنەوە.
تایبەتمەندی | مادە کۆنەکان (700–550 پێش زایین) | کوردی ئەمڕۆ (سەردەمی ئێستا) |
ناوەند | چیاکانی ناوەڕاست و باکووری زاگرۆس | کوردستانی گەورە (چیاکانی زاگرۆس و تاورۆس) |
پایتەخت | ئەکباتانا (هەگمەتانا) | هەمەدان (شاری کوردی و ئیرانیی ئەمڕۆ) |
لقی زمان | ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا | ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا (کورمانجی، سۆرانی و هتد) |
هێمای نەتەوەیی | خۆر و ئاگر (هێمای موغەکان) | خۆری 21 تیشکە (ناوەڕاستی ئاڵای کوردی) |
جەژنی سەرەکی | سەرکەوتن بەسەر ستەمی ئاشووری لە یەکسانبوونی شەو و ڕۆژی بەهاردا | نەورۆز (سەری ساڵی کوردی و ڕۆژی ئازادی) |
جلوبەرگی نەریتی | شەرواڵ و کراس و کڵاوە کەچە خڕەکان | شەڵ و شەپک (شەرواڵ) و کراس و خەفتان |
پێکهاتەی کۆمەڵایەتی | شەش هۆزی جیاواز لە یەکێتییەکدا | کۆمەڵگەیەکی هۆزی (عەشیرەت) و پشتبەستوو بە تیرە |
ناوبانگی سەربازی | سوارەی هەڵبژاردە و تیرهاوێژیی چیا | پێشمەرگە (بەرگریی هەڵبژاردەی پشتبەستوو بە چیا) |
ڕەگە ڕۆحییەکان | موغەکان (پێش زەردەشتییەتی و ڕێوڕەسمەکانی ئاگر) | ئێزدییەتی و یارسان و ئیسلامی کوردی |
پرسیارە باوەکان: پەیوەندیی ماد و کورد
1. ئەگەر مادەکان ئەوەندە بەهێز بوون، بۆچی لە کتێبەکانی مێژوودا «ون بوون»؟
مادەکان هەرگیز ون نەبوون؛ تەنها دەرەکییەکان ناویان گۆڕی. دوای ئەوەی کورشی گەورە چووە سەر تەخت، یۆنانی و ڕۆژئاواییەکانی دیکە زۆرجار زاراوەکانی «ماد» و «فارس»یان لە جێی یەک بەکار دەهێنا (جەنگەکانی یۆنان و فارس زۆرجار بە «جەنگە مادییەکان» ناو دەبران). چونکە ماد و فارس گەلانی ئیرانیی نزیک لە یەک بوون، مادەکان بوون بە «هاوبەشە بێدەنگەکانی» ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی. بۆ کورد، ئەمە واتای ئەوەیە کە مێژوومان لە ناو پۆلێکی فراوانتری «ئیرانی»دا تێکەڵ کرا، بەڵام ناسنامە جیاوازەکەی ماد لە سەر زەوی لە چیاکانی زاگرۆسدا مایەوە و دواتر پەرەی سەند بۆ ئەو ناسنامە نوێیە کوردییەی ئەمڕۆ دەیبینین.
2. ئایا بەڵگەی زمانەوانیی ڕاستەقینە هەیە کە کوردی لە مادییەوە هاتووە؟
بەڵێ. زمانەوانی زانستێکی وردە کە چۆنیەتیی گەشەکردنی دەنگەکان شوێن دەکەوێت. لە خێزانی زمانە ئیرانییەکاندا، جیاوازییەکی ڕوون هەیە لە نێوان باشووری ڕۆژئاوا (فارسی) و باکووری ڕۆژئاوا (مادی و کوردی).
مادی: دەنگی «z»ی لەو وشانەدا بەکار دەهێنا کە فارسی «d»ی تێدا بەکار دەهێنا.
کوردی: هێشتا ئەو «z» یان «zh»ە بەکار دەهێنێت.
وشەکان: وشە سەرەکییە مادییەکانی ناو دەقە کۆنەکان، وەک spaka (سەگ) یان aspa (ئەسپ)، نەوە ڕاستەوخۆکانیان لە زاراوەکانی کوردیدا دەدۆزنەوە. کاتێک بە کوردی دەدوێیت، پێکهاتەی دەنگیی زمانی مادی بەکار دەهێنیت. ئەگەر مادەکان باوباپیرانی کورد نەبوونایە، هیچ ڕوونکردنەوەیەک نەدەبوو بۆ ئەوەی بۆچی کورد بە زمانێکی ئیرانیی باکووری ڕۆژئاوا دەدوێت لە هەمان ئەو ناوەندەدا کە مادەکان تێیدا دەژیان.
3. گرنگیی 612 پێش زایین بۆ گەلی کورد چییە؟
ساڵی 612 پێش زایین تاڵانکردنی نەینەوا نیشان دەدات. بە درێژایی سەدەکان، ئیمپراتۆریەتی ئاشووریی نوێ دڕندەترین هێزی جیهان بوو و زۆرجار هێرشی دەکردە سەر گوندەکانی ماد و داوای سەرانەی دەکرد. کیاکساری پاشای ماد سەرکردایەتیی ئەو هاوپەیمانییەی کرد کە نەینەوای وێران کرد. بۆ کورد، ئەمە ڕزگاریی تەواو لە ستەم نوێنەرایەتی دەکات. ئەم ڕووداوە مێژووییە بناغەی ئەفسانەی نەورۆزە، واتە تێکشکاندنی زەحاکی ستەمکار لەلایەن کاوەی ئاسنگەرەوە. ئەمە ئەو ساتەیە کە لە قوربانیبوونی ئیمپراتۆریەتەوە گۆڕاین بۆ خاوەنی چارەنووسی خۆمان.
4. ئایا مادەکان زەردەشتی بوون؟
مادەکان پارێزەرە ڕەسەنەکانی موغەکان، واتە چینی کاهینان، بوون. هەرچەندە زەردەشتییەتی وەک ئایینێکی فەرمیی دەوڵەت لە سەردەمی فارسەکاندا گەیشتە لووتکەی خۆی، ڕەگەکانی بە قوڵی مادین. موغە مادەکان شێوەیەکی ئایینەکەیان پەیڕەو دەکرد کە زیاتر تیشکی دەخستە سەر هێزە توخمییەکانی سروشت، واتە ئاگر و خۆر و ئاو. ئەم شێوە «مادییە»ی ئایینەکە بە هاتنی ئیسلام ون نەبوو؛ پەرەی سەند بۆ «ئایینەکانی خۆر»ی تایبەتی کورد، وەک ئێزدییەتی و یارسان. ئەم ئایینانە زیاتر لە 2,000 ساڵە چەمکە ڕۆحییەکانی ماد دەپارێزن.
5. بۆچی زۆرێک لە کورد هەست بە پەیوەندییەکی کەسی بە کیاکساری پاشاوە دەکەن؟
کیاکسار بە یەکەم «یەکخەر» دادەنرێت. پێش ئەو، هۆزەکانی زاگرۆس پەرشوباڵاو بوون. ئەو سەلماندی کە کاتێک چیانشینەکان یەک دەگرن، تێکناشکێن. پیشەییکردنی سوپا و یەکە پسپۆڕەکانی سوارەکەی لەدایکبوونی نەریتی سەربازیی کورد نوێنەرایەتی دەکەن. لە جیهانێکدا کە زۆرجار بە کورد دەگوترێت «ناڕێکخراوە»، کیاکسار وەک یادخەرەوەیەکی مێژوویی ڕاوەستاوە کە باوباپیرانمان یەکێک لە ڕێکخراوترین و بەهێزترین ئیمپراتۆریەتەکانی جیهانیان دروست کرد.
6. ئایا دی ئێن ئەی دەتوانێت بسەلمێنێت کە مادەکان کورد بوون؟
دی ئێن ئەی ئەوە دەسەلمێنێت کە هەمیشە زانیومانە. توێژینەوە جینییە نوێیەکان لەسەر دانیشتوانی چیاکانی زاگرۆس (ناوەندی ماد) زنجیرەیەکی نەپسێنراوی ڕەچەڵەک پیشان دەدەن کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاسن. جینۆمی کورد هاوبەشییەکی زۆری لەگەڵ ئەو دانیشتوانەدا هەیە کە لە سەدەکانی 7 و 6ی پێش زاییندا لە ماد دەژیان. هەرچەندە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کۆچی زۆری بە خۆوە بینیوە، دانیشتوانی ناوەندیی چیاکانی کوردستان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش جێگیر ماونەتەوە. ئێمە نەوە بایۆلۆژییەکانی ئەوانەین کە کۆشکەکانی ئەکباتانایان دروست کرد.
7. شوێنەوارناسی چۆن پشتگیریی بانگەشەی کورد بۆ مادەکان دەکات؟
شوێنەوارناسی لە ناوچە کوردییەکاندا سەختە، چونکە شارە نوێیەکانی وەک هەمەدان (ئەکباتانا) ڕاستەوخۆ لەسەر وێرانە کۆنەکان هەڵکەوتوون. بەڵام شوێنەکانی وەک تەپەی نوشی جان و گۆدین تەپە یەکلاکەرەوەن. شێوازێکی تەلارسازی پیشان دەدەن (هۆڵە کۆڵەکەدارەکان و پەرستگاکانی ئاگر) کە تایبەتە بە مادەکان. ئەم «شێوازە مادییە» باوباپیری نەریتە تەلارسازی و جوانیناسییەکانی کوردە. ئەو ڕاستییەی کە ئەم وێرانانە ئەمڕۆ تەنها لە ناوچە کوردنشینەکاندا دەدۆزرێنەوە ڕێکەوت نییە؛ ئەوە نەخشەی نیشتمانی مێژوویی ئێمەیە.
8. ئایا ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر لە ڕاستیدا دەربارەی مادەکانە؟
زۆربەی مێژوونووسان و توێژەرانی کولتوور هاوڕان کە ئەفسانەی کاوە دووبارە گێڕانەوەیەکی هێمایی شۆڕشی مادەکانە دژ بە ئاشوور. بە شێوەیەکی بەربڵاو باوەڕ وایە کە زەحاک، ئەو ستەمکارەی مار لەسەر شانەکانی هەیە، خوازەیەکە بۆ ئەو پاشا ئاشوورییانەی مادەکانیان دەچەوساندەوە. کاوە کەسی ئاسایی مادی نوێنەرایەتی دەکات کە ڕاپەڕی. ئەو ئاگرانەی لەسەر چیاکان داگیرسان بۆ ئاماژەدان بە سەرکەوتن، هەمان ئەو ئاگرانەن کە کورد هەموو نەورۆزێک دەیانکاتەوە. ئەمە یادەوەرییەکی مێژووییە کە گۆڕاوە بۆ ئەفسانەیەکی بەهێز بۆ دڵنیابوون لەوەی چیرۆکەکە هەرگیز لەبیر نەکرێت.
9. چی بەسەر مادەکاندا هات دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی فارس کەوتە دەستی ئەسکەندەری گەورە؟
دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی، مادەکان ون نەبوون. ناوچەیەکی نیوە خۆبەڕێوەبەریان لە باکووردا پاراست کە بە مادی ئاترۆپاتێن ناسراو بوو. لە کاتێکدا فارسەکان زیاتر لەژێر کاریگەریی کولتووری یۆنانی و دواتر هێلێنیستی بوون، مادەکانی چیاکان توندوتۆڵ و سەربەخۆ مانەوە. ئەم «مادەی باکوور» پردێکە لە نێوان ئیمپراتۆریەتی کۆنی ماد و سەرهەڵدانی میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی ئیسلامدا.
10. «جلوبەرگی مادی» چۆن پەیوەندیی بە جلوبەرگی کوردی ئەمڕۆوە هەیە؟
ئەگەر سەیری نەخشە هەڵکۆڵراوەکانی پەرسەپۆلیس بکەیت، مادەکان دەبینیت کە شەرواڵ و کراسیان لەبەردایە. ئەوکات، یۆنانییەکان و دانیشتوانی میزۆپۆتامیا جلە شۆڕەکانیان لەبەر دەکرد. مادەکان شەرواڵیان داهێنا بۆ مانەوە لە سەرمادا و سوارچاکیی کارا. ئەم شێوە گشتییە، واتە شەرواڵی فراوان کە لە ناوقەد توند کراوەتەوە لەگەڵ سوخمە یان کراس، هەمان شێوەی شەڵ و شەپکی نەریتیی کوردییە. بە درێژایی 2,500 ساڵ، پیاوان و ژنانی کورد شێوەیەکی جلوبەرگی ئیمپراتۆریەتیی مادییان لەبەر کردووە، چونکە هێشتا باشترین جلوبەرگە بۆ ژینگەی سروشتیی ئێمە.
11. بۆچی گرنگە بڵێین «مادەکان کورد بوون» لە جێی «مادەکان پەیوەندییان بە کوردەوە هەیە»؟
چونکە «پەیوەندییان هەیە» دوورییەک دەگەیەنێت کە بوونی نییە. ئەگەر گەلێک لە هەمان شوێن بژی، بە نەوەی هەمان زمان بدوێت، هەمان ڕێوڕەسمی پەرەسەندوو پەیڕەو بکات و هەمان دی ئێن ئەی هاوبەش بکات، ئەوا هەمان گەلە لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوودا. گوتنی ئەوەی مادەکان یەکەم بەشی مێژووی کورد بوون واتە گەڕاندنەوەی مافمان بەسەر خاکەکەماندا و مافمان بۆ دەوڵەتێک. ئەمە دەربارەی بەردەوامیی مێژووییە.
12. ئایا لێکۆڵینەوە نوێیەکان پشتگیریی ئەم ڕوانگە کورددۆستانەیە دەکەن؟
بەڵێ، بە شێوەیەکی بەردەوام زیاتر. هەرچەندە توێژەرە کۆنترەکانی سەدەی 20 (کە زۆرجار لەژێر کاریگەریی ناسیۆنالیسمی تورکی یان ئیرانیدا بوون) هەوڵیان دەدا نکۆڵی لەم پەیوەندییە بکەن، توێژەرە نوێیە ڕۆژئاواییەکانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی و ئیزەدی بەڵگەیەکی زۆریان بۆ پردی ماد و کورد دابین کردووە. هاوڕاییەکە دەگۆڕێت: ناتوانیت باس لە مێژووی مادەکان بکەیت بەبێ باسکردنی کورد و ناتوانیت باس لە کورد بکەیت بەبێ دانپێدانان بە ڕەگە مادییەکانی.
سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان و سەرچاوە زانستییەکان
سەرچاوە ڕەسەنە مێژوویی و زمانەوانییەکان
مێژووەکانی هیرۆدۆت (کتێبی I): دەقە بنەڕەتییە یۆنانییەکە کە هۆزەکانی ماد و سەرهەڵدانی دیۆکەس و دەسەڵاتی کیاکسار وەسف دەکات.
تۆماری نەبۆپەلاسەر (ABC 3): تابلێتەیەکی کۆنی گڵینی بابلی کە گێڕانەوەی شاهیدێکی ڕاستەوخۆ دەربارەی مادەکان (کە بە ئوومان–ماندا ناو براون) و ڕۆڵیان لە ڕووخانی نەینەوا لە 612 پێش زاییندا دابین دەکات.
نووسینە هەڵکۆڵراوەکەی بێستوون: نووسینە هەڵکۆڵراوە سێزمانییەکەی داریووشی گەورە کە ڕاپەڕینەکانی ماد بە وردی ڕوون دەکاتەوە و مادەکان وەک گرووپێکی نەژادیی جیاواز و بەهێز دەناسێنێت.
ئینسیکلۆپیدیا ئەکادیمییەکان و بنکەکانی داتا
Encyclopædia Iranica – «MEDES»: گشتگیرترین بابەتی ئەکادیمی دەربارەی مێژوو و شوێنەوارناسیی ماد و پەیوەندییان بە گرووپە ئیرانییەکانی دیکە، وەک کوردەوە.
Encyclopædia Iranica – «KURDS: Origin and Pre-Islamic History»: لێکۆڵینەوەیەکی قوڵ لە پێکهاتنی نەژادیی کورد لەلایەن توێژەرانی وەک پرۆفیسۆر گارنیک ئاساتریان و کەسانی دیکەوە.
Britannica – «Media (Ancient Region, Iran)»: پوختەیەکی کورت دەربارەی جوگرافیا و هێڵی کاتیی سیاسیی ئیمپراتۆریەتی ماد.
بەرهەم و وتارە زانستییە سەرەکییەکان
ڤلادیمیر مینۆرسکی، «The Kurds»: مینۆرسکی یەکێک بوو لە یەکەم توێژەرە ڕۆژئاواییەکان کە بە شێوەیەکی زانستی بەڵگەیان هێنایەوە کە کورد نەوە ڕاستەوخۆکانی مادەکانن. هەرچەندە کتێبەکانی زۆرجار چاپی کاغەزین، ئەنجامەکانی لە زۆرێک لە گۆڤارە ئەکادیمییەکاندا کورت کراونەتەوە.
«The Origin of the Kurds»ی پرۆفیسۆر مەهرداد ئیزەدی: بەرهەمێکی بنەڕەتی لە لێکۆڵینەوە کوردییەکاندا کە بە وردی نەخشەی گۆڕانی زمانەوانی و کولتووری دەکێشێت لە مادەکانەوە بۆ نەتەوەی نوێی کورد.
«Archaeology of the Median Period» (تەپەی نوشی جان): ڕاپۆرتە وردەکانی هەڵکەندن لە گرنگترین شوێنی تەلارسازیی ماد.
لێکۆڵینەوە جینی و زانستییەکان
«The Genetic History of the Southern Arc» (گۆڤاری Science، 2022): توێژینەوەیەکی نوێ و ئاستبەرزی جینی کە لە دی ئێن ئەی قسەکەرە کۆنەکانی زمانە هیندی و ئەورووپی و ئیرانییەکان دەکۆڵێتەوە و پشتگیریی بەردەوامیی دانیشتوانی زاگرۆس دەکات.