«تورکی» و «تورکیک» هەمان شت نین؛ تورکیا لە 1923 دروست کرا — و زۆربەی دانیشتوانی، لە ڕووی جینییەوە، ئەناتۆلییە تواوەکانن، نەک کۆچەری تورکیکی ئاسیای ناوەڕاست
خەڵک بەردەوام «تورکی» و «تورکیک» تێکەڵ دەکەن، وەک ئەوەی هەردووکیان هەمان واتایان هەبێت. بەڵام وا نییە. یەکێکیان ناونیشانێکی سیاسیی تەسک و نوێیە، بە وڵاتێکی دیاریکراوەوە بەستراوە کە کەمتر لە سەدەیەک پێش ئێستا دروست کراوە. ئەوی دیکە پۆلێکی فراوانی زمانی و مێژووییە کە دەیان گەل لە ئاسیای ناوەڕاست و دەرەوەی ئەو ناوچەیە دەگرێتەوە. تێکەڵکردنیان تەنها بێوردی نییە — مێژوو، جینەکان و ناسنامەی ڕاستەقینە دەسڕێتەوە.
«تورکی» = هاووڵاتیی کۆمارێکی دامەزراو لە 1923
ئەمڕۆ «تورکی» نزیکەی هەمیشە ئاماژە بە دوو شت دەکات:
زمانی فەرمیی کۆماری تورکیا.
ڕەگەزنامەی ئەو کەسانەی لە ناو سنوورەکانی ئەو کۆمارە لەدایک بوون، یان لە نەوەی کەسانێکن کە لە ناو ئەو سنوورانە لەدایک بوون.
ئەو سنوورانە لە سەرەتای دەیەی 1920، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کێشران. کۆماری تورکیا بە فەرمی لە 29 ئۆکتۆبەری 1923 ڕاگەیەنرا. خاکەکەی ئەوە بوو کە دوای شەڕەکان، پەیماننامەکان — بە تایبەتی لۆزان — و بڕیارەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک و دەستەکەی مایەوە. ئەو خاکە نیشتمانێکی ئەبەدی نەبوو. دەوڵەتێکی نەتەوەیی نوێ بوو کە لە وێرانەکانی ئیمپراتۆریەتێکی فرەنەتەوەیی هەڵقوڵابوو؛ ڕێک وەک ئەو دەوڵەتە دەستکردانەی لە عێراق لە 1923 و لە سووریا لە 1946 دروست کران.
پێش 1923، وشەی «تورک» زۆرجار بۆ جوتیارە گوندنشینەکانی ئەناتۆلیا بەکاردەهات، یان هەندێک جار وەک سووکایەتییەک. چینی دەسەڵاتداری عوسمانی لە پێناسەی سەرەکیی خۆیدا بە واتا ئەتنیکییە نوێیەکە خۆی بە «تورکی» نەدەناساند. پڕۆژەی کەمالیستی بە ئەنقەست «تورکی»ی کرد بە ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکخەرەوە بۆ کۆمارە نوێیەکە — ناسنامەیەک کە مەبەستی تواندنەوەی کورد، چەرکەس، ئەلبانی، بۆسنی و ئەوانی دیکە بوو کە لە ناو ئەو سنوورە نوێیانە دەژیان. بۆیە «تورکی» پێش هەموو شتێک وەک پۆلێکی هاووڵاتییەتی و سیاسی کار دەکات کە بە دەوڵەتی 1923ەوە بەستراوە، نەک وەک ناونیشانێکی ئەتنیکیی کۆن.
«تورکیک» = خێزانێکی زمانی و گەلەکانی
«تورکیک» زاراوەی دروستە بۆ ئەو کۆمەڵە فراوانترە. ئاماژە دەکات بە:
خێزانێک لە زمانە پەیوەندیدارەکان؛ لقی ئۆغوز زمانی تورکی، ئازەربایجانی و تورکمانی دەگرێتەوە، و لقەکانی دیکە کازاخی، قیرغیزی، ئۆزبەکی، ئویغوری و هی دیکە دەگرنەوە.
ئەو گەلە جۆراوجۆرانەی لە مێژوودا بەو زمانانە قسەیان کردووە، یان هێشتا پێیان قسە دەکەن، و ڕیشەی کولتووری یان باوباپیرانیان دەگەڕێننەوە بۆ کۆچەرەکانی دەشتی ئاسیای ناوەڕاست، وەک گۆکتورکەکان و ئەوانی دیکە.
کەواتە:
کازاخ، ئۆزبەک، قیرغیز، تورکمان و زۆر گەلی دیکە تورکیکن.
ئازەربایجانییەکانیش تورکیکن؛ لە لقی ئۆغوزن و لە ڕووی زمانەوە زۆر لە تورکی نزیکن.
خەڵکی کۆماری تورکیا بە زمانێکی تورکیک قسە دەکەن، بۆیە هەندێک جار بە واتایەکی فراوان و ناورد بە تورکیک ناودەبرێن — بەڵام بۆ زۆربەیان هاوشێوەییەکە تا ڕادەیەکی زۆر لەوێ کۆتایی دێت.
ئەگەر مەبەستت «تورکیک» بێت و «تورکی» بەکار بهێنیت، وەک ئەوەیە هەموو کەسێکی ئەورووپا کە بە ئەڵمانی قسە دەکات بە «نەمساوی» ناو ببەیت، چونکە نەمسا یەکێکە لە وڵاتە ئەڵمانی‌زمانەکان. ئەو بەکارهێنانە خێزانێکی تەواوی زمانەکان و گەلە جۆراوجۆرەکانی لە ناوی یەک دەوڵەتی نوێدا کورت دەکاتەوە.
جینەکان: زۆرینە تورکیک نین
لێرەدا ئەو ئەفسانەیە بە تەواوی دەڕووخێت.
توێژینەوە جینییەکان بەردەوام نیشان دەدەن کە ئەمڕۆ کەسێکی ئاسایی لە تورکیا تەنها بەشێکی زۆر کەمی ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆچکردنە تورکیکییەکانی ئاسیای ناوەڕاست، کە بە شێوەیەکی بەرچاو لەگەڵ سەلجووقییەکان لە سەدەی 11 دەستیان پێکرد.
چەندین شیکاری کە لە لایەن هاوپیشەکانەوە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە، بەشی پەیوەندیدار بە ئاسیای ناوەڕاست، دەشتەکان یان ڕۆژهەڵاتی ئەوراسیا لە دانیشتوانی ئێستای تورکیادا بە تێکڕا نزیکەی 9–15% دادەنێن:
توێژینەوەیەکی گرنگی 2021 بەشی ئاسیای ناوەڕاستی لە سەرتاسەری دانیشتواندا بە نزیکەی 9.6% هەژمار کرد، لەگەڵ جیاوازی لە نێوان ناوچەکاندا.
توێژینەوەکانی کرۆمۆسۆمی Y، واتە هێڵی باوک، دووبارە نزیکەی 9% گواستنەوەی جینیی نوێیان لە ئاسیای ناوەڕاستەوە دۆزیوەتەوە.
توێژینەوە فراوانترەکانی دیئێنئەی ئۆتۆسۆمی ئەو ڕێژەیە، بە پێی مۆدێل و ناوچە، لە نێوان 5–15% دادەنێن.
ئەوە واتای ئەوەیە کە 85–91%+ لە ڕەچەڵەکی جینیی کەسێکی ئاسایی کە لە تورکیا دەژی، لە دانیشتوانی ئەناتۆلیا و ناوچەکانی دەوروبەری پێش هاتنی تورکیکەکانەوە دێت — ئەناتۆلییە کۆنەکان، یۆنانی، ئەرمەنی، کورد و گرووپەکانی دیکەی ڕۆژاوای ئاسیا و باڵکان کە زۆر پێش هەر هاتنێکی بەرچاوی تورکیکەکان لەوێ دەژیان.
ئەو پرۆسە مێژووییە نموونەیەکی ناسراوی زاڵبوونی دەستەبژێرەکان و تواندنەوە بوو، نەک جێگۆڕکێی بەکۆمەڵی دانیشتوان. ژمارەیەکی بەراوردی کەمی شەڕکەر و نیشتەجێبووی تورکیکی ئۆغوز هاتن، داگیرییان کرد، لەگەڵ خەڵکی خۆجێیی هاوسەرگیرییان کرد و زمان و — بە تێپەڕبوونی کات — ناسنامەی خۆیان بەسەر دانیشتوانێکی خۆجێیی زۆر گەورەتردا سەپاند. لە ماوەی چەندین سەدەدا، ملیۆنان کەس کە هیچ ڕەچەڵەکێکیان لە دەشتەکانی ئاسیای ناوەڕاست نەبوو، لە ڕووی زمان، ئایین و پێناسەی خۆیانەوە بە هێواشی بوون بە «تورکی». جینەکانیان بە زۆری خۆجێیی مانەوە.
بۆیە تورکەکانی ئەمڕۆ لە ڕووی جینییەوە زۆر لە دانیشتوانی دیکەی ڕۆژاوای ئاسیا و باشووری ئەورووپا نزیکترن تا لە کازاخ یان قیرغیزەکان، کە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتری ڕەچەڵەکی دەشتە کۆنەکان و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا پاراستوویانە.
گێڕانەوە نەتەوەپەرستانەکانی تورکیا زۆرجار پێیان باشترە ئەم ڕاستییە کەمڕەنگ بکەنەوە یان بە شێوەیەکی خەیاڵی و ڕۆمانسی پیشانی بدەن، بەوەی وا بنوێنن کە «ئێمە هەموومان لە نەوەی تورکەکانی ئاسیای ناوەڕاستین». داتاکان بۆ زۆرینەیەکی زۆر گەورە شتێکی دیکە دەڵێن.
بۆچی ئەمە گرنگە
کاتێک خەڵک دەڵێن «تورکی و تورکیک هەمان شتن»، زۆرجار یەکێک لە دوو کار دەکەن:
ئەو کورتکردنەوە بێوردە ڕۆژاواییە دووبارە دەکەنەوە کە هەموو ئەوانەی بە زمانێکی تورکیک قسە دەکەن بە بنەڕەت یەکسان دادەنێت.
باوەڕ بە ئەفسانەیەکی نەتەوەپەرستانەی سەدەی 20 دەهێنن کە هەوڵ دەدات ڕەچەڵەکێکی ئەتنیکیی کۆن و یەکگرتوو بدات بە کۆماری تورکیا، کە ئەو کۆمارە نییەتی.
ڕاستییەکە سەرنجڕاکێشتر و ڕاستگۆیانەترە: تورکیا دەوڵەتێکی نوێیە کە دانیشتوانەکەی لە ئەنجامی چەندین سەدە داگیرکاری، کۆچکردن، هاوسەرگیریی تێکەڵ و تواندنەوەی کولتووری لە ئەناتۆلیا پێکهاتووە. زمانەکەی تورکیکە. خەڵکەکەی بە زۆری نەوەی جینیی دانیشتوانە کۆنترەکانی ئەو خاکەن کە ئەو زمانەیان وەرگرتووە. پەیوەندیی ئاسیای ناوەڕاست ڕاستەقینەیە، بەڵام سنووردارە — بۆ زمان و هەندێک توخمی کولتووری گرنگە، بەڵام بۆ زۆربەی هاووڵاتییان چیرۆکە جینییە زاڵەکە نییە.
هەمان جیاوازی لە شوێنی دیکەش هەیە. ئازەربایجانییەکان تورکیکن و بە زمانێک قسە دەکەن کە زۆر لە تورکی نزیکە، بەڵام بە واتای نەتەوەیی «تورکی» نین. کازاخ و ئۆزبەکەکان بە ڕوونی تورکیکن، بەڵام لە ڕووی جینی و کولتوورییەوە لە کەسێکی ئاسایی لە ئیستانبوڵ یان ئەنقەرە جیاوازن.
وشەکان گرنگن. «تورکی» ئەو خەڵکە وەسف دەکات کە بە یەک کۆماری دیاریکراوی 1923ەوە بەستراون. «تورکیک» ڕاستییەکی زۆر کۆنتر و فراوانتر لە سەرتاسەری ئاسیای ناوەڕاست و دەرەوەی ئەو ناوچەیە وەسف دەکات. تێکەڵکردنیان هەم مێژووی تواندنەوە لە ئەناتۆلیا و هەم ناسنامە جیاوازەکانی گەلە تورکیکەکانی دیکە دەسڕێتەوە.
پرسیار و وەڵام
پرسیار: کەواتە خەڵکی تورکیا تورکی «ڕاستەقینە» نین؟
وەڵام: بەو تاکە واتایەی ئێستا گرنگە، ئەوان تورکی ڕاستەقینەن — هاووڵاتیی کۆماری تورکیان و بە تورکی قسە دەکەن. مەبەست ئەوەیە کە ئەم ناسنامەیە بە زۆری بەرهەمی گۆڕینی زمان و نەتەوەسازیی دوای 1923ە، نەک ڕەچەڵەکێکی بەردەوام و بێپچڕان لە کۆچەرەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە.
پرسیار: ئەی ئازەربایجان؟ ئەوان بە بنەڕەت هەمان تورکەکان نین؟
وەڵام: لە ڕووی زمان و کولتوورەوە زۆر نزیکن؛ هەردووکیان تورکیکی ئۆغوزن. لە ڕووی جینییەوە ئەوانیش بەشێکی سنوورداری ئاسیای ناوەڕاست و بەردەوامییەکی زۆری خۆجێیی قەفقاز و ئەناتۆلیا پیشان دەدەن. ئەوان تورکیکن، بەڵام هاووڵاتیی تورکیا نین و ناسنامەی نەتەوەیی جیاوازی خۆیان هەیە.
پرسیار: ئەمە واتای ئەوە نییە کە کولتووری تورکی ساختەیە؟
وەڵام: نەخێر. کولتوور ڕاستەقینەیە. زمانی تورکی، خواردن، مۆسیقا و ئەو نەریتانەی لە 900+ ساڵی ڕابردوودا لە ئەناتۆلیا گەشەیان کردووە، ڕاستەقینەن. ئەفسانەکە ئەو بانگەشەیەیە کە ئەم شتانە بۆ هەموو دانیشتوان نوێنەرایەتیی ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆ و بێپچڕان لە هۆزە تورکیکییە کۆنەکانی ئاسیای ناوەڕاست دەکەن. کولتوور و جینەکان هەمان شت نین.
پرسیار: بۆچی هەندێک تورک تووڕە دەبن کاتێک ئاماژە بە ئەمە دەکرێت؟
وەڵام: چونکە ناسنامەی نوێی تورکی بە ئەنقەست لە دەیەکانی 1920 و 1930 وەک چیرۆکێکی نەتەوەیی یەکخەرەوە دروست کرا. ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوەی «ئێمە هەموومان پێکەوە لە ئاسیای ناوەڕاستەوە هاتووین» بۆ هەندێک کەس وەک هێرشێک بۆ سەر ئەو پڕۆژەیە هەست پێ دەکرێت. مێژوو و جینەکان لە ئەفسانەکانی نەتەوەسازیی سەدەی 20 ئاڵۆزترن.
پرسیار: هیچ گرووپێک لە تورکیا هەیە کە بەڕاستی ڕەچەڵەکی ئاسیای ناوەڕاستی زۆری هەبێت؟
وەڵام: هەندێک کۆمەڵگەی بچووکتر یان گرووپی کۆچبەری نوێ لەوانەیە ڕێژەی بەرزتر پیشان بدەن، بەڵام بۆ دانیشتوانی گشتی لە سەرتاسەری وڵاتدا، ڕێژەی 9–15% ئەو دۆزینەوە زانستییەیە کە بەردەوام دووبارە دەبێتەوە. ئەو دەستەبژێرەی زمانەکەی هێنا بچووک بوو؛ تواندنەوەکە زەبەلاح بوو.