وتەکانی پێشینان
حیکمەتی کوردی سەرەتا نەنووسرا. بە زار گوترا — لەسەر نان، لە دەوری ئاگر، لە گوندە شاخاوییەکان، لە بساطەکانی بازاڕ و لە ناو مشتومڕی نێوان دراوسێکاندا. لە بەشێکی زۆری مێژووی کورددا، کاتێک زمانەکە لە ژێر فشاردا دەژیا و هەندێک جار چاپکردنی قەدەغە دەکرا، پەندی پێشینان بوو بە یەکێک لە بەردەوامترین قاپەکانی کولتوور. پەند پێویستی بە چاپخانە نییە. لە زاری داپیرێکدا دەمێنێتەوە.
بۆیە پەندە کوردییەکان — gotinên pêşiyan بە کورمانجی، بە واتای ڕاستەوخۆی «وتەکانی پێشینان» — هەستێکی جیاواز لە وتە کورتە ڕازاوەکانی کتێبێکی پەرەپێدانی خۆ دەبەخشن. کشتوکاڵی، گومانگەر، گاڵتەجاڕ و هەندێک جاریش دڕندانەن. باسی کەر، ڕێوی، لافاو و نان دەکەن چونکە ئەمانە ئەو شتانە بوون کە لە دەستیاندا بوون. لە ژێر وێنەسازیی حەوشەی کێڵگەدا فەلسەفەیەک هەیە کە ئەزموونێکی تایبەت شێوەی پێ داوە: لە نێو شاخەکاندا بژی، لە نێو ئیمپراتۆریاکاندا بژی، بە وریایی متمانە بکە، خۆڕاگر بە.
ئەمانە بیست پەندن بۆ ئەوەی بیر لێیان بکەیتەوە.
حیکمەت دەربارەی جیهان وەک ئەوەی هەیە
دەسەڵات، وەفاداری و مانەوە بە چاوێکی ڕوون
«کوردان جگە لە شاخەکان هیچ دۆستێکیان نییە.»
ناسراوترین پەندی هەموویانە. بە کورمانجی زۆرجار بەم شێوەیە دەگوترێت: Ji bilî çiyan dostên Kurdan tune ne. خیانەت، بەجێهێشتن و تەنهایی دەردەبڕێت کە ڕەگیان لە مێژووی گەلێکدا هەیە کە بە دووبارە بەبێ هاوپەیمانی متمانەپێکراو بەجێ هێڵراوە. بەڵێ، قەدەرگەرایانەیە — بەڵام هەروەها لێدوانێکە دەربارەی پشتبەخۆبەستن. شاخەکان هەرگیز پەیمانێکیان واژۆ نەکردووە و هەرگیز پەیمانێکیشیان نەشکاندووە.
«کاتێک لافاو دێت، ماسییەکان مێروولەکان دەخۆن. کاتێک لافاو دەڕوات، مێروولەکان ماسییەکان دەخۆن.»
ڕەنگە تاکە باشترین پەند بێت دەربارەی دەسەڵات کە لە هەر شوێنێک هەرگیز بەرهەم هاتبێت. هیچ کەسێک بۆ هەمیشە لە سەرەوە نییە. بارودۆخ دەگۆڕێت و ئەو بوونەوەرەی دوێنێ بێدەسەڵات بوو، ئەمڕۆ خەریکی خواردنە. بە یەک ئەندازە وەک ئاگادارکردنەوەیەک بۆ دەسەڵاتداران و دڵنەواییەک بۆ بێدەسەڵاتان بیخوێنەوە.
«هەزار دۆست زۆر کەمن؛ یەک دوژمنیش زۆرە.»
کۆمەڵگە حیسابێکە کە هەرگیز بە تەواوی هاوسەنگ نابێت. دەتوانیت تەمەنێک بە دروستکردنی نییەتی باش بەسەر ببەیت و بەهۆی یەک دوژمنی سوورەوە هەمووی لەدەست بدەیت. هەر کەسێک کارێکی بازرگانیی بچووکی لە شارۆچکەیەکی بچووکدا بەڕێوە بردبێت، بە وردی دەزانێت ئەمە چەند ڕاستە.
«ڕاوێژ لە پیرە پیاو وەربگرە، بەڵام بازووی لاو بگرە.»
حیکمەت و هێز لە جەستەی جیاوازدا دەژین و پێویستت بە هەردووکیان هەیە. ڕێنماییەکی تەواو کردارییە بۆ گوندێک کە دەبوو دروێنەکە کۆ بکاتەوە — هەروەها نموونەیەکی باشە بۆ هەر تیم، خێزان یان کارێکی بازرگانی کە هەرگیز بەشێک لێی دەبیت.
«دوژمنی دانا باشترە لە دۆستی نەزان.»
دوژمنێکی ژیر پێشبینی‌پێکراوە. بەگوێرەی بەرژەوەندیی خۆی هەڵسوکەوت دەکات و دەتوانیت پلانت لەسەر ئەوە دابنێیت. نەزانێک کە خۆشی دەوێیت، بە هەڵە لە هەڵدێرێکەوە دەتخاتە خوارەوە.
«هیچ کەسێک بۆ هەمیشە لە سەرەوە نییە. بارودۆخ دەگۆڕێت.»
حیکمەت دەربارەی وشە و زمان
قسە، ڕاستی و نرخی زۆر قسەکردن
«برینی چەقۆ چاک دەبێتەوە؛ برینی زمان چاک نابێتەوە.»
گۆشت پێکەوە دەگرێتەوە. وشەکان نا. لە نێو هەموو پەندەکانی ئێرەدا، ئەمە ئەوەیە کە پێش ناردنی ئیمەیڵێک زۆرترین شایەنی ئەوەیە بە دیوارێکەوە بلکێنرێت.
«زمانی نەزان ئەوەندە درێژە کە قوڕگی خۆی پێ ببڕێت.»
هەمان بیرۆکەیە، بەڵام ئامانجەکە قسەکەرەکەیە. زۆربەی خەڵک بەهۆی دوژمنەکانەوە تێک ناچن، بەڵکو بەهۆی زاری خۆیانەوە، ئەگەر دەرفەتیان پێ بدرێت.
«ئەگەر ڕاستی دەڵێیت، یەک پێت لە ڕکێفدا ڕابگرە.»
بێدەنگترین وتەی تکانەدەر لە کۆکراوەکەدا. ڕاستگۆیی ڕەوشتێکی باشە، بەڵام ڕەنگە هەر ببێتە هۆی ئەوەی لە شار دەرت بکەن — بۆیە ڕاستگۆ بە و بۆ سواربوون ئامادە بە. ئەمە دەنگی گەلێکە کە فێر بووە چی دەتوانێت بەسەر ئەوانەدا بێت کە قسەی هەڵە بە دەسەڵاتی هەڵە دەڵێن.
«سەگ دەوەڕێت، کاروان تێدەپەڕێت.»
ژاوەژاو بەربەست نییە. کارەکە بەردەوامە. شتێکی بەسوودە بۆ ئەوەی لەبارەی ڕەخنەگران، بەشەکانی کۆمێنت و هەر کەسێکەوە بیری لێ بکەیتەوە کە لە قەراغی ڕێگاوە هاوار دەکات.
«مرۆڤ ئاوێنەیەکە کە ناتوانێت پشتی خۆی ببینێت.»
هەموومان دادوەری زۆر باشین بۆ خاڵە نادیارەکانی هەموو کەسێکی دیکە. پێویستت بە خەڵکی دیکە هەیە بۆ ئەو دیدەی کە لە ڕووی پێکهاتەوە ناتوانیت هەتبێت، نەک بۆ چەپڵە.
حیکمەت دەربارەی کار، ئارامی و نان
پیشە، میوانداری و بەهای هەوڵی بەردەوام
«ئەو ئەسپەی زوو دەگات، ئاوی پاک دەخواتەوە.»
یەکەم بگە و باش بخۆرەوە. کۆتا بگە و هەرچی ڕەوەکە بۆت هێشتووەتەوە بخۆرەوە. وەشانێکی گوندی و بەبێ هەستداری لە پەندی باڵندەی زوو هاتووە — بەڵام لە وێناکردنی ئەنجامەکاندا زۆر زیندووترە.
«ناتوانیت دوو شووتی بە یەک دەست بگریت.»
پەندە ڕەسەنەکەی دژایەتیی چەندکارەیی. هەردووکیان بگرە و هەردووکیان دەخەیتە خوارەوە. یەکیان هەڵبژێرە.
«کەم کەم، داو دەبێتە فەرش.»
چنینی کوردی پیشەی هەزاران گرێیە کە هەر یەکەیان بە تەنها سەرسامکەر نییە. هیچ کەس سەرسامی گرێیەک نابێت. هەموو کەس سەرسامی فەرشەکە دەبێت. نزیکەی هەموو شتێکی شایەنی هەبوون بەم شێوەیە دروست دەکرێت.
«نان و خوێ دۆستایەتی دروست دەکەن.»
میوانداری لە کولتووری کوردیدا ڕازاندنەوە نییە؛ کردارێکی پابەندکەرە. هاوبەشکردنی نان و خوێ لەگەڵ کەسێک ئەرکێک لەسەر هەردوو لا دروست دەکات. وەشانی نوێکە ئەوەیە کە پەیوەندی لەسەر مێزەکان دروست دەکرێت، نەک لە کۆبوونەوەکاندا.
«بەرد لە شوێنی خۆیدا قورس نییە.»
گونجان لە هەوڵ گرنگترە. ئەو بەردەی جووڵاندنی مەحاڵ دەردەکەوێت، زۆرجار تەنها لە شوێنی هەڵەدایە — کەسەکەش هەروەها. شتی گونجاو لە شوێنی گونجاو دابنێ و قورساییەکە نامێنێت.
«هیچ کەس سەرسامی گرێیەک نابێت. هەموو کەس سەرسامی فەرشەکە دەبێت.»
حیکمەتێک بە کۆتاییەکی گەزەدار
ڕێوی، کەر و هەڵسوکەوتی مرۆیی کە بە ئازارەوە دەیناسینەوە
«ئەو ڕێویەی کلکی لەدەست دا، ویستی هەموو ڕێوییەکان کلکیان لەدەست بدەن.»
پەندە کوردییەکان پڕن لە ئاژەڵ و ڕێوی جار لە دوای جار وەک هێمای زیرەکی و فێڵکاری دەردەکەوێت. لێرەدا ڕێوی هێمای نەهامەتییە کە بەدوای هاوڕێدا دەگەڕێت. ئاگات لەو کەسانە بێت کە دەیانەوێت لە زیانەکەیاندا هاوبەشیان بیت، نەک خۆتی لێ ڕزگار بکەیت.
«کاتێک پشیلە و مشک ڕێک دەکەون، بەقاڵ مایەپووچ دەبێت.»
بە شێوەیەکی جوان بێمتمانەیە. کاتێک دوو لایەن کە وا دەبێت یەکتر بپشکنن دەست بە هاوکاری دەکەن، سەیری ئەوە بکە کێ باجەکەی دەدات. ڕێکخەران، خاوەن‌ماڵان، نوێنەران، دابینکەران — پەندەکە سێ هەزار وشەی ئابووریی سیاسی لە دوازدە وشەدا کۆ دەکاتەوە.
«ماڵێک بە دوو خاوەن وەک زەماوەندێکە بە دوو بووک.»
دەسەڵاتی دابەشکراو ئاژاوە و شەرمەزاری بەرهەم دەهێنێت. هەر هاوبەشییەکی بازرگانی کە هەرگیز تێک چووبێت، لە ناو ئەم پەندەدا ئەوەی بەسەر هاتووە.
«زۆرترین بەرد لەو دارە دەگرن کە شیرینترین بەرهەمی هەیە.»
سەرکەوتن هێرش ڕادەکێشێت؛ ئەمە تایبەتمەندیی سەرکەوتنە، نیشانەی ئەوە نییە شتێکی هەڵەت کردووە. بەڵام سەرنجی شێوەی داڕشتنەکە بدە — بەردەکان لە بەرهەمێک دەگیرێن کە کەسێک دەیەوێت. پشتگوێخستن هەڵبژاردەکەی دیکەیە.
«کەر حەوت شێوازی مەلەکردن دەزانێت، بەڵام کاتێک ئاو دەبینێت هەموویان لەبیر دەکات.»
پێکەنیناویترین و ڕاستترین پەندەکەیە. زانین هەمان بوێری نییە. هەموو کەس پلانێکی هەیە تا ئاوەکە بە ڕاستی لەبەردەمیدا دەبێت. پەندەکە لەبەر ئەمە لە کەرەکە تووڕە نابێت — تەنها بە شانهەڵتەکاندنێک تێبینی دەکات کە ئاژەڵ و مرۆڤ بەم شێوەیە هەڵسوکەوت دەکەن.
بۆچی ئەم پەندە کوردییانە هێشتا گرنگن
ئارەزوویەک هەیە پەند وەک شتێکی کۆنی سەرنجڕاکێش ببینرێت — حیکمەتی جیهانێکی کەر و بەقاڵ کە زانیاریی باشتر جێگەی گرتووەتەوە. ئەمە هەڵە تێگەیشتنە لێیان. ئەم وتانە مانەوە چونکە زانیاریی کۆمەڵایەتیی بە سەختی بەدەستهاتوویان لە شێوەیەکدا چڕ کردەوە کە دەکرا بەبێ کاغەز لە نێوان نەوەکاندا بگوازرێتەوە، بە ناو ئاوارەبوون، سانسۆر و جەنگدا. ڕازاندنەوە نین. ژێرخان بوون.
ئەو فەلسەفەیەی لێیان پێک دێت بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش یەکگرتووە: پشت بە خۆت ببەستە چونکە هاوپەیمانەکان کاتین. زمانت بپارێزە چونکە وشەکان لە برین درێژتر دەمێننەوە. بە هەنگاوی بچووک کار بکە. خواردن بە خەڵک بدە. چاوەڕێی کەوتنی دەسەڵاتداران و هەستانی لاوازان بە. بە خۆت پێبکەنە، بە تایبەتی بە بۆشایی نێوان ئەوەی دەیزانیت و ئەوەی بە ڕاستی دەیکەیت کاتێک ئاوەکە دێت.
کۆمەڵە ڕێنماییەکی خراپ نییە بۆ هیچ کەسێک، لە هیچ سەدەیەکدا.
پەندە کوردییەکان لە دەیان وەشانی ناوچەییدا بە کورمانجی، سۆرانی، زازاکی و شێوەزارە باشوورییەکان دەژین. ئەگەر لەگەڵ وەشانێکی جیاوازی هەر یەکێک لەمانە گەورە بوویت — یان پەندێک کە دەبێت لەم لیستەدا بێت — بە ڕاستی حەز دەکەین بیبیستین.
تێبینیی دەستکاری: وەرگێڕان و وشەسازی بەگوێرەی ناوچە و کۆکراوە دەگۆڕێن. ڕاوێژی پاشخان کتێبە چەندبەرگییەکەی مەحمەد ئۆنجو، Gotinên Pêşiyan، و لێکۆڵینەوەی بەراوردکاری دەربارەی وێنەسازیی ئاژەڵ لە نەریتی زارەکیی کورمانجی لەخۆ دەگرێت. شێوەی هاوبەشی چەندین وتە لە نەریتە دراوسێ ئەرمەنی، تورکی، فارسی و عەرەبییەکانیشدا دەردەکەون.