کاتێک ئیمپراتۆریای بەریتانیا لە شەڕی جیهانیی یەکەم بە سەرکەوتوویی هاتە دەرەوە و مافی سەرپەرشتیی میزۆپۆتامیای پێ سپێردرا، ستراتیژیستەکانی چاوەڕێیان دەکرد دانیشتووانە کوردەکانی عێراقی نوێدامەزراو، بە هەمان ئەو ملکەچییە ڕێژەییەی دانیشتووانە عەرەبەکانی بەغدا و بەسرە، سەرپەرشتیی بەریتانیا قبوڵ بکەن. هەڵە بوون. لە شاری سلێمانی لە دڵی بەرزاییەکانی کوردستان، پیاوێک بە ناوی شێخ مەحمود بەرزنجی تەماشای ئەو نەزمە نوێیەی کرد کە بەسەر گەلەکەیدا دەسەپێندرا و بڕیاری دا ناکرێت قبوڵ بکرێت. دژ بەو نەزمە ڕاپەڕی؛ نە تەنها جارێک، بەڵکو چەندین جار، بە سووربوونێک کە بۆ سێ دەیە بەڕێوەبەرە کۆلۆنیالییە بەریتانییەکانی ماندوو کرد. بەو کارەش بووە یەکەم ڕابەری سیاسیی گەورەی کوردستانی نوێی عێراق.
شێخ مەحمود بەرزنجی، کە بە مەحمود بەرزنجی یان شێخ مەحمودی حەفیدیش ناسراوە، ڕابەرێکی ئایینی، سەرۆک عەشیرەتێک و خاوەنی دیدێکی سیاسی بوو کە لە 1922 خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند و ڕابەرایەتیی دوو ڕاپەڕینی گەورەی دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا کرد. شکست هێنا، دوور خرایەوە و گەڕایەوە؛ دیسان شکست هێنا و دیسان دوور خرایەوە. ساڵەکانی کۆتاییی ژیانی بە چاودێریکردنی ئەوە بەسەر برد کە پرسی سیاسیی کورد زیاتر و زیاتر تێکەڵی سیاسەتی ئاڵۆزی ئەو دەوڵەتە عێراقییە دەبوو کە بەریتانییەکان دامەزراندبوویان. لە 1956 کۆچی دوایی کرد، بێ ئەوەی هەرگیز بگاتە ئەو کوردستانە سەربەخۆیەی بۆی شەڕی کردبوو، بەڵام بەبێ هیچ گومانێک ئەوەی سەلماندبوو کە گەلی کوردی عێراق ئامادە نییە سڕینەوەی ناسنامە سیاسییەکەی قبوڵ بکات.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: بنەماڵەی بەرزنجی و سلێمانی
2. بەشی 2: بەریتانییەکان دێن؛ بەڵێن و خیانەت
3. بەشی 3: ڕاپەڕینی یەکەم، 1919
4. بەشی 4: پاشای کوردستان؛ ڕاگەیاندنەکەی 1922
5. بەشی 5: ڕاپەڕینی دووەم و پەیماننامەی لۆزان
6. بەشی 6: دوورخستنەوە و گەڕانەوە
7. بەشی 7: میرات؛ یەکەم پاشای کوردستان
8. ڕیزبەندیی ڕووداوەکان
9. سەرچاوەکان
10. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: بنەماڵەی بەرزنجی و سلێمانی
شێخ مەحمود لە 1878 لە بنەماڵەی بەرزنجیدا لەدایک بوو؛ یەکێک لە گرنگترین بنەماڵە سۆفییە نەقشبەندییەکانی باشووری کوردستان کە ڕەگێکی قووڵی لە ژیانی ئایینی و کۆمەڵایەتیی ناوچەی سلێمانیدا هەبوو. بنەماڵەی بەرزنجی لەمێژە دوو جۆر دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا بەکار دەهێنا: وەک ڕابەرانی ئایینی کە پێگە ڕۆحانییەکەیان کاریگەریی لە سەرانسەری جیهانی عەشیرەتە کوردییەکاندا پێ دەبەخشی، و وەک خاوەن زەوی و کەسایەتیی سیاسی کە هێزی کردارییان لە ناوچەی سلێمانیدا بەرچاو بوو. بنەماڵەکە مێژوویەکی ڕابەرایەتیکردنی بەرەنگاریی سیاسیی کوردی هەبوو و ئەم میراتە هەر لە سەرەتای تەمەنیەوە هۆشیاریی شێخ مەحمودی داڕشت.
سلێمانی، کە لە سەدەی هەژدەیەمدا وەک پایتەختی میرنشینی بابان دامەزرا، لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا ناوەندێکی گرنگی کولتووری و بازرگانیی کوردی بوو. زۆرینەیەکی زۆری دانیشتووانەکەی کورد بوون و هۆشیاریی سیاسییەکەی لە زۆرێک لە ناوچە کوردییەکانی دیکە پێشکەوتووتر بوو. شارێک بوو ڕۆشنبیر، شاعیر و کەسایەتیی سیاسیی بەرهەم دەهێنا و نەریتێکی ڕێکخستنی سیاسیی کوردیی هەبوو کە بۆ سەردەمی میرەکانی بابان دەگەڕایەوە.
بەشی 2: بەریتانییەکان دێن؛ بەڵێن و خیانەت
کاتێک هێزە بەریتانییەکان لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا میزۆپۆتامیایان داگیر کرد، ڕێبازی سەرەتایییان بۆ ناوچە کوردییەکان پراگماتی بوو: پێویستییان بە هاوکاریی ڕابەرە ناوخۆییەکان هەبوو و ئامادە بوون بۆ دەستەبەرکردنی ئەو هاوکارییە خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاو پێشکەش بکەن. بەریتانییەکان لە 1918 شێخ مەحمودیان بە حاکمی سلێمانی دانا؛ دانپێدانانێک بە دەسەڵاتی ئەو کە بەڵێنێکی ناڕاستەوخۆی لەگەڵدا بوو کە لە هەر چوارچێوەیەکی سیاسیی نوێدا کە لە شەڕەکەوە سەرهەڵبدات، ڕێز لە خۆبەڕێوەبردنی کورد دەگیرێت.
بەڵام بەڵێنەکەی بەریتانیا جێبەجێ نەکرا. کاتێک شێوەی ڕێکخستنە سیاسییەکانی دوای شەڕ ڕوون بووەوە، سیستەمی سەرپەرشتی شێوەی گرت و ئەگەری کوردستانێکی سەربەخۆ یان خۆبەڕێوەبەر دوور کەوتەوە، شێخ مەحمود گەیشتە ئەو ئەنجامەی بەریتانییەکان نیازی جێبەجێکردنی ئەوەیان نییە کە بە ناڕاستەوخۆ پێشکەشیان کردبوو. وەڵامەکەی لەگەڵ خەسڵەتی ئەودا دەگونجا: ئەوەی بە ڕێککەوتن پێی نەدەدرا، بە هێز وەریدەگرت.
بەشی 3: ڕاپەڕینی یەکەم، 1919
لە ئایاری 1919 شێخ مەحمود لە ناوچەی سلێمانی دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا ڕاپەڕی. ڕاپەڕینەکە خێرا بوو و لە سەرەتادا سەرکەوتوو بوو: هێزە بەریتانییەکان لە چەندین پێکداداندا شکست هێنا و شێخ مەحمود بۆ ماوەیەکی کورت کۆنترۆڵی ناوچەکەی کرد. بەریتانییەکان بە هێزێکی زۆر زاڵ وەڵامیان دایەوە، لەوانە بۆردومانی ئاسمانی؛ یەکێک لە سەرەتاییترین بەکارهێنانەکانی هێزی ئاسمانی دژ بە دانیشتووانی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. شێخ مەحمود بریندار بوو، بە دیل گیرا، لە دادگایەکی سەربازیی بەریتانی محاکەمە کرا و حوکمی مردنی بەسەردا سەپێندرا. حوکمەکە گۆڕدرا بۆ دوورخستنەوە بۆ هیندستان.
دیلگرتن و دوورخستنەوەی ئەو کێشەی بەریتانیای لە کوردستان چارەسەر نەکرد. ناوچەکە هەر ناڕام بوو و ئەو بەڕێوەبەرە بەریتانییانەی هەوڵیان دەدا بەبێ هاوکاریی شێخ مەحمود فەرمانڕەوایی بکەن، بینییان ئەوە مەحاڵە. لە 1922، لەبەردەم بەردەوامیی نائارامی و هەڕەشەی تورکیا بۆ ناوچەی موسڵدا، بەریتانییەکان بڕیارێکی سەرنجڕاکێشیان دا: شێخ مەحمود لە دوورخستنەوە بگەڕێننەوە و دیسان بە حاکمی سلێمانی دایبنێنەوە. ئەوان پێیان وابوو دەسەڵاتی ئەو لەناو دانیشتووانە کوردەکاندا تاکە بنەمای کردارییە بۆ فەرمانڕەوایییەکی جێگیر. ڕاست بوون؛ بە گەڕاندنەوەی ئەو، دەرفەتە پێویستەکەیان پێ بەخشی.
بەشی 4: پاشای کوردستان؛ ڕاگەیاندنەکەی 1922
لە تشرینی دووەمی 1922 شێخ مەحمود بەرزنجی خۆی بە پاشای کوردستان، واتە مەلیکی کوردستان، ڕاگەیاند و حکومەتێکی کوردیی لە سلێمانی دامەزراند. ڕاگەیاندنەکانی دەردەکرد، دادگاکانی دامەزراند، وەزیرەکانی دانا و ڕۆژنامەیەکی کوردی بە ناوی «جیهان» دەست پێ کرد؛ یەکێک لە یەکەم ڕۆژنامە کوردییەکانی عێراق. بۆ ماوەیەکی کورت و نائاسایی، دەوڵەتێکی کوردی لە سلێمانی هەبوو، بە دامەزراوەی کارا، سەرۆکی دەوڵەتێکی ناسراو و ئیرادەی سیاسی بۆ جەختکردنەوە لە سەربەخۆییی خۆی.
ڕاگەیاندنەکە لە کاتێکدا هات کە وا دیار بوو بارودۆخی نێودەوڵەتی دەرفەت دەڕەخسێنێت. پەیماننامەی سیڤەر ماددەکانی سەبارەت بە خۆبەڕێوەبردنی کورد لەخۆ گرتبوو. سەرکەوتنی کەمالییەکان لە ئەناتۆلیا ڕێکخستنە سیاسییەکەی ئاڵۆز کردبوو، بەڵام پرسی موسڵ، کە هەردوو تورکیا و بەریتانیا داوایان دەکرد، هێشتا چارەسەر نەکرابوو و شێخ مەحمود پێی وابوو ئەو ناڕوونییە بۆشاییی جوڵەی پێ دەدات. حیسابەکەی لە بنەماکانیدا هەڵە نەبوو، بەڵام سووربوونی بەریتانیای بۆ پاراستنی پێگەی خۆی لە عێراق بە کەم زانیبوو.
بەشی 5: ڕاپەڕینی دووەم و پەیماننامەی لۆزان
وەڵامی بەریتانیا بۆ ڕاگەیاندنەکەی شێخ مەحمود سەربازی بوو. فڕۆکەکانی هێزی ئاسمانیی شاهانە بە دووبارەکردنەوە سلێمانییان بۆردومان کرد؛ یەکێک لە بەردەوامترین بەکارهێنانەکانی بۆردومانی ئاسمانی دژ بە ناوەندێکی شارستانیی مەدەنی لە نێوان دوو شەڕی جیهانیدا. هێزە زەمینییە بەریتانی و هیندییەکان بەرەو پێگەکانی ئەو جوڵان. تا تەممووزی 1923، شێخ مەحمود بە ناچاری لە سلێمانی دەرکرابوو و لە بنکە شاخاوییەکانەوە کار دەکرد؛ هەڵمەتی شەڕی پارتیزانیی بەڕێوە دەبرد کە خۆڕاگریی سەربازیی ئەوی پیشان دەدا، بەڵام نەیدەتوانی بەسەر باڵادەستیی سەربازیی بەریتانیادا زاڵ بێت.
پەیماننامەی لۆزانی 1923، کە جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە و ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە تورکیا لەناو برد، بە شێوەیەکی گشتیتر گورزێکی سەخت بوو بۆ هیوا سیاسییەکانی کورد. بڕیاری دواتری کۆمەڵەی نەتەوەکان لە 1925 بۆ سپاردنی موسڵ بە عێراق، لەبری تورکیا، دانیشتووانە کوردەکانی ناوچەی موسڵی لەناو عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیادا هێشتەوە، بەڵام هیچ پاراستنێکی سیاسیی پێ نەبەخشین. شێخ مەحمود تا 1927 بەرەنگاریی خۆی لە شاخەکانەوە بەردەوام کرد، کاتێک مەرجەکانی قبوڵ کرد و جارێکی دیکە دوور خرایەوە.
بەشی 6: دوورخستنەوە و گەڕانەوە
پەیوەندیی شێخ مەحمود بە دەسەڵاتدارە بەریتانییەکان یەکێک لە نائاساییترین پەیوەندییەکانی مێژووی کۆلۆنیالیزم بوو: پیاوێک کە دژیان ڕاپەڕی، شکست هێنا، دوور خرایەوە و گەڕێنرایەوە؛ دیسان ڕاپەڕی، دیسان شکست هێنا و دیسان دوور خرایەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لەناو دانیشتووانە کوردەکاندا ئەوەندە دەسەڵاتی پاراستبوو کە بەریتانییەکان هەرگیز نەیاندەتوانی بە تەواوی پشتگوێی بخەن. لە 1930 لە دوورخستنەوەی دووەمی گەڕایەوە و ڕێگەی پێ درا لە سلێمانی بژیێت، لەوێش تا مردنی لە 1956 مایەوە.
دەیەکانی کۆتاییی ژیانی دەیەکانی دەوڵەتوانێکی بەئەزموون بوون کە دەوڵەتێکی نەبوو؛ پیاوێک کە کاتی سیاسیی خۆی تێپەڕیبوو، بەڵام دەسەڵاتە ئەخلاقییەکەی هەر مابوو. چاودێریی پاشایەتیی هاشمیی عێراقی دەکرد کە کۆنترۆڵی خۆی بەسەر کوردستاندا پتەوتر دەکرد. چاودێریی بزووتنەوەی سیاسیی کوردی دەکرد کە لە دەوری کەسایەتیی مستەفا بارزانی خۆی ڕێک دەخستەوە. ئەو بیرەوەریی زیندووی سەردەمێک بوو کە دەوڵەتێکی کوردی، هەرچەند بۆ ماوەیەکی کورت، لە سلێمانی هەبوو؛ ئەو بیرەوەرییەش گرنگ بوو.
بەشی 7: میرات؛ یەکەم پاشای کوردستان
شێخ مەحمود بەرزنجی لە 1956 لە سلێمانی لە تەمەنی حەفتا و هەشت ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. میراتی ئەو لە مێژووی کورددا لە پلەی یەکەمدایە. ئەو یەکەم ڕابەری کورد بوو کە لە سەردەمی نوێدا بە کردار دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی ڕاگەیاند و هەوڵی فەرمانڕەواییکردنی دا؛ نە تەنها ئاواتی دەخواست، بەڵکو هەنگاوە کردارییەکانی دامەزراندنی دامەزراوە، دانانی بەرپرسان و بەرگریکردنی بە هێز دژ بە زلهێزێکیشی نا. شکستەکەی گرنگیی ئەو هەوڵە کەم ناکاتەوە؛ شکستی پیاوێک بوو کە هەوڵی کرد کارێکی بەڕاستی سەخت لەبەردەم بەربەستگەلێکی بەڕاستی زۆر زاڵدا ئەنجام بدات.
لە سلێمانی شێخ مەحمود وەک باوکێکی دامەزرێنەر یادی دەکرێتەوە؛ ئەو پیاوەی یەکەم جار دەوڵەتێکی بە گەلی کوردی عێراق بەخشی، هەرچەند کورتخایەن و ناتەواو بوو. وێنەکەی لە بینا و شوێنە گشتییەکانی سەرانسەری هەرێمی کوردستانی عێراقدا دەبینرێت. ئەو ڕۆژنامەیەی کە دامەزراندی، «جیهان»، یەکێک لە یەکەم بڵاوکراوە کوردییەکانی عێراق بوو. ئەو نەریتە سیاسییەی کە دامەزراندی، واتە بەرەنگاریی چەکداری دژ بە ئینکارکردنی مافەکانی کورد لەگەڵ ئامادەیی بۆ دانوستان کاتێک دانوستان دەکرا، بزووتنەوەی سیاسیی کوردی لە عێراق بۆ ماوەی باقیماندەی سەدەی بیستەم داڕشت.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی شێخ مەحمود بەرزنجی
1878 — لە سلێمانی لە بنەماڵەی بەرزنجیی ڕابەرە ئایینییە نەقشبەندییەکان لەدایک بوو.
1918 — هێزە بەریتانییەکان بە حاکمی سلێمانی دایان نا.
ئایاری 1919 — یەکەم ڕاپەڕین دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا؛ بریندار بوو و بە دیل گیرا.
1919 — حوکمی مردنی بەسەردا سەپێندرا؛ حوکمەکە گۆڕدرا؛ بۆ هیندستان دوور خرایەوە.
1922 — بەریتانییەکان وەک حاکمی سلێمانی گەڕاندیانەوە.
تشرینی دووەمی 1922 — خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند؛ حکومەتێکی کوردیی لە سلێمانی دامەزراند.
1923 — هێزە بەریتانییەکان و بۆردومانی هێزی ئاسمانیی شاهانە لە سلێمانی دەری دەکەن.
1923–1927 — لە بنکە شاخاوییەکانەوە هەڵمەتی شەڕی پارتیزانی بەڕێوە دەبات.
1927 — مەرجەکان قبوڵ دەکات؛ دوورخستنەوەی دووەم.
1930 — بۆ سلێمانی دەگەڕێتەوە؛ وەک دەوڵەتوانێکی بەئەزموون تا مردنی دەژیێت.
1956 — لە سلێمانی لە تەمەنی حەفتا و هەشت ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات.
سەرچاوەکان
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
3. Sluglett, Peter. Britain in Iraq: Contriving King and Country. I.B. Tauris, 2007.
4. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
5. Wikipedia contributors. Mahmud Barzanji. https://en.wikipedia.org/wiki/Mahmud_Barzanji
پرسیارە باوەکان
شێخ مەحمود بەرزنجی کێ بوو؟
شێخ مەحمود بەرزنجی (1878–1956) ڕابەرێکی ئایینی و کەسایەتییەکی سیاسیی کورد بوو لە سلێمانیی عێراق، کە ڕابەرایەتیی دوو ڕاپەڕینی گەورەی دژ بە فەرمانڕەواییی بەریتانیا کرد و لە 1922 خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند. ئەو یەکەم ڕابەری کورد بوو کە لە سەردەمی نوێدا دەوڵەتێکی کوردیی کارای دامەزراند و بە یەکێک لە کەسایەتییە دامەزرێنەرەکانی مێژووی سیاسیی کورد لە عێراق دادەنرێت.
بۆچی شێخ مەحمود خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند؟
شێخ مەحمود لە تشرینی دووەمی 1922، دوای ئەوەی بەریتانییەکان دیسان بە حاکمی سلێمانی دایان نایەوە، خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند. گەیشتە ئەو ئەنجامەی بەریتانییەکان نیازی جێبەجێکردنی بەڵێنە ناڕاستەوخۆکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد نییە. هەروەها پێی وابوو دەرفەتی بارودۆخە ناسەقامگیرەکەی دوای شەڕ، لەوانە پرسی چارەسەرنەکراوی موسڵ و دانوستانە بەردەوامەکانی تورکیا و بەریتانیا، بۆشاییی جوڵەی پێ دەدات بۆ جەختکردنەوە لە سەربەخۆییی کورد. حکومەتێکی دامەزراند، ڕۆژنامەیەکی دەردەکرد و بە ڕێگای سەربازی بەرگریی لە پێگەی خۆی کرد تا هێزە بەریتانییەکان دەریان کرد.
میراتی شێخ مەحمود لە کوردستانی ئەمڕۆدا چییە؟
لە کوردستانی عێراق ڕێزێکی بەرز لە شێخ مەحمود وەک باوکێکی دامەزرێنەر دەگیرێت؛ یەکەم ڕابەر کە بە کردار دەوڵەتێکی کوردیی ڕاگەیاند و فەرمانڕەوایی کرد. وێنەکەی لە سەرانسەری هەرێمی کوردستانی عێراقدا دەبینرێت و وەک پاڵەوانێکی نەتەوەیی لەبارەیەوە وانە دەدرێت. ئەو نەریتە سیاسییەی کە دامەزراندی، واتە بەرەنگاریی چەکداری لەگەڵ دانوستانی پراگماتی، بزووتنەوەی کوردی لە عێراق بۆ ماوەی باقیماندەی سەدەی بیستەم داڕشت. دەتوانرێت وەک پێشینەیەک بۆ ستراتیژییە سیاسییەکانی مستەفا بارزانی و ڕابەرە کوردەکانی دواتر سەیر بکرێت.