پێشەکی
دەبوو ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لە 1918دا دەرفەتێک بۆ سەربەخۆیی کورد بڕەخسێنێت. پەیمانی سیڤەر لە 1920دا بەڵێنی دەوڵەتێکی کوردی دا. بەڵام ڕێکخستنی دوای جەنگ پێچەوانەکەی بەرهەم هێنا: کوردستان لە نێوان چوار دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکە، تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا، دابەش کرا و ڕاپەڕینە کوردییەکانی ماوەی 1918–1947 یەک لە دوای یەک تێک شکێنران. لەم سەردەمەدا ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک لە ئێران، پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحموودی بەرزنجی لە عێراق، ڕاپەڕینی کۆچگیری و ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە تورکیا و کۆماری مەهاباد سەریان هەڵدا؛ مەهاباد تەواوترین ئەزموونی دەوڵەتی کوردی لە سەدەی بیستەمدا بوو.
هەر یەکێک لەم ئەزموونانە شکستی هێنا. بەڵام بەیەکەوە بزووتنەوەی نەتەوەیی نوێی کوردیان داڕشت و ئەو ڕەوتانەیان چەسپاند کە لە ماوەی دیکەی سەدەکەدا سیاسەتی کوردیان دیاری دەکرد: ڕاپەڕین و سەرکوتکردن و دوورخستنەوە و نوێبوونەوە.
ناوەڕۆک
کورد لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا (1914–1918)
ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک لە ئێران (1918–1922)
شێخ مەحموودی بەرزنجی و پاشایەتیی کوردستان (1919–1924)
ڕاپەڕینە کوردییەکان لە کۆمارە نوێیەکەی تورکیا
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
کورد لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا (1914–1918)
کاتێک ئیمپراتۆریی عوسمانی لە 1914دا چووە جەنگی یەکەمی جیهانییەوە، کوردستان بوو بە بەرەی جەنگ لە نێوان هێزە عوسمانی و ڕووسی و بەریتانییەکان. یەکە هۆزییە کوردەکان لە بەرەی ڕۆژهەڵاتی عوسمانی دەجەنگان و ناوچە کوردییەکان تووشی هەڵمەتی وێرانکەر و ئاوارەبوون و قاتوقڕی بوون. پشێوییەکانی جەنگ دەرفەتیشیان بۆ خودموختاریی کورد ڕەخساند: لە 1914دا، ڕاپەڕینێکی کوردی لە نزیک بەدلیس هەڵگیرسا و لە نێوان 1915 و 1916دا، چەندین ڕاپەڕینی کوردی دژ بە دەسەڵاتی عوسمانی لە چیاکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ ڕوویان دا.
ڕووخانی عوسمانی لە 1918دا بۆشاییەکی دەسەڵاتی دروست کرد کە سەرکردە کوردەکان لە سەرانسەری ناوچەکە هەوڵیان دا پڕی بکەنەوە. پەیمانی سیڤەر (1920) لە نێوان زلهێزە هاوپەیمانەکان و حکومەتە شکستخواردووەکەی عوسمانی، ماددەی بۆ کوردستانێکی خودموختار هەبوو کە ئەگەری سەربەخۆیی تەواویشی تێدا بوو. بەڵام پەیمانەکە هەرگیز جێبەجێ نەکرا. بزووتنەوە نەتەوەگەرایەکەی مستەفا کەمال ئەتاتورک سیڤەری بە تەواوی ڕەت کردەوە و پەیمانی لۆزان (1923)، کە جێگای گرتەوە، هیچ باسی کوردستانی نەکرد. دەرفەتی پشتیوانیی نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەتبوونی کورد داخرا.
ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک لە ئێران (1918–1922)
سمکۆی شکاک سەرۆکی هۆزی کوردی شکاک لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران بوو و یەکێک لە گرنگترین ڕاپەڕینە کوردییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمی دەست پێ کرد. تا 1919، سمکۆ سوپایەکی نزیکەی 20,000 کوردی کۆ کردبووەوە و کۆنترۆڵی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری چەسپاندبوو کە ناوەندەکەی ورمێ بوو. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، خاکەکەی تا مەهاباد و خۆی و میانداو و پیرانشار درێژ دەبووەوە.
ڕاپەڕینی سمکۆ تێکەڵەیەکی ئاڵۆزی ئارەزووی هۆزیی کورد و پشتیوانیی عوسمانی و هەستی نەتەوەگەرایی نوێهەڵدا بوو. لە شەڕی ساوجبوڵاغ (مەهاباد) لە 1920دا شکستی بە هێزەکانی حکومەتی ئێران هێنا و زیاتر لە 700 ژاندارمی کوشت. بەڵام بزووتنەوەکەی ڕێکخستنی کارگێڕیی نەبوو و تیرۆرکردنی مار شیموون، پاتریارکی ئاشووری، لە 1918دا و کۆمەڵکوژیی مەدەنییە ئاشوورییەکان دوای ئەو ڕووداوە ناویان خراپ کردبوو. کاتێک ڕەزا خان لە 1921دا دەسەڵاتی لە ئێران گرت، هێزێکی گەورەی سەربازیی نارد کە تا 1922 ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد. سمکۆ لە 1926دا هەوڵی ڕاپەڕینێکی دیکەی دا، بەڵام لە 1930دا بە فێڵ بۆ کۆبوونەوەیەک بانگهێشت کرا و هێزە ئێرانییەکان تیرۆریان کرد.
شێخ مەحموودی بەرزنجی و پاشایەتیی کوردستان (1919–1924)
لە میزۆپۆتامیای داگیرکراوی بەریتانیا، شێخ مەحموودی بەرزنجی، سەرکردەیەکی ئایینی لە تەریقەتی سۆفیی بەرزنجیی ناوەند سلێمانی، سەرەتا لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە حاکمی ناوچە کوردییەکان دیاری کرا. بەڵام مەحموود ئارەزووی گەورەتری هەبوو. لە 1919دا، خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند و ڕاپەڕینێکی دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا دەست پێ کرد.
بەریتانییەکان یەکەم ڕاپەڕینیان بە هێزی ئاسمانی سەرکوت کرد؛ یەکێک لە سەرەتاییترین بەکارهێنانەکانی بۆردومانی ئاسمانی دژ بە دانیشتووانی مەدەنی. مەحموود بریندار بوو و گیرا و بۆ هیندستان دوور خرایەوە. بەڵام لە 1922دا گەڕایەوە و جارێکی دیکە پاشایەتیی کوردستانی ڕاگەیاند و پێکهاتەیەکی دەوڵەتیی سەرەتایی و کارای دامەزراند کە حکومەت و دراو و ڕۆژنامەی خۆی هەبوو. پاشایەتییەکە تا 1924 مایەوە، کە هێزە بەریتانییەکان جارێکی دیکە سەرکوتیان کرد. مەحموود تا 1931 بە بەرگریی چریکی بەردەوام بوو.
ڕاپەڕینە کوردییەکان لە کۆمارە نوێیەکەی تورکیا
کۆمارە نوێیەکەی تورکیا لە ژێر دەسەڵاتی ئەتاتورکدا بوونی ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی ڕەت دەکردەوە و سیاسەتی توندی تواندنەوەی پەیڕەو دەکرد. وەڵامی کورد زنجیرەیەک ڕاپەڕینی گەورە بوو. ڕاپەڕینی کۆچگیری (1920–1921) ڕاپەڕینێکی کوردی عەلەوی لە ناوەڕاستی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بوو کە بە دڕندانەیی سەرکوت کرا. ڕاپەڕینی بەیتوشەباب (1924) یەکێک لە بەرەنگارییە سەرەتاییەکانی کۆمارە نوێیەکە بوو.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925، ڕاپەڕینی ئارارات و کۆماری ئارارات (1927–1930)، کۆمەڵکوژیی زیلان لە 1930 و ڕاپەڕین و سەرکوتکردنی دەرسیم (1937–1938) ململانێ سەرەکییەکانی کورد و تورک لە ماوەی نێوان دوو جەنگە جیهانییەکەدا بوون. هەر یەکێکیان ڕووبەڕووی هێزێکی سەربازیی زۆر بەهێزتر بووەوە. هەڵمەتی دەرسیم بە تایبەتی کوشتنی بەکۆمەڵ و ئاوارەکردنی زۆرەملێ و وێرانکردنی تەواوی ناوچەیەکی کوردی عەلەوی لەخۆ گرت. ئەم ڕووداوانە لە وتارێکی جیاوازی ئەم ماڵپەڕەدا بە وردی باس کراون.
کۆماری مەهاباد (1946)
کۆماری مەهاباد، کە لە کانوونی دووەمی 1946دا قازی محەمەد ڕایگەیاند، تەواوترین ئەزموونی دەوڵەتبوونی کورد لە سەدەی بیستەمدا بوو. بە پشتیوانیی یەکێتیی سۆڤیەت لە کاتی داگیرکردنی ئێران لەلایەن هاوپەیمانانەوە، کۆمارەکە حکومەتێک و ئاڵایەکی نەتەوەیی و قوتابخانەی وانەوتنەوە بە کوردی و سوپایەکی بچووکی دامەزراند. مەلا مستەفا بارزانی و شەڕڤانەکانی، کە لە عێراقەوە هاتبوون، لەو سوپایەدا بوون.
کۆمارەکە تەنها یازدە مانگ مایەوە. کاتێک هێزە سۆڤیەتییەکان لە ژێر فشاری دیپلۆماسیی ڕۆژئاوادا لە ئێران کشانەوە، حکومەتی مەهاباد پاراستنە سەربازییەکەی لەدەست دا. هێزە ئێرانییەکان لە کانوونی یەکەمی 1946دا جارێکی دیکە خاکەکەیان داگیر کرد. قازی محەمەد گیرا و لە ئازاری 1947دا لە سێدارە درا. بارزانی و نزیکەی 500 شوێنکەوتووی لە پاشەکشەیەکی شەڕکەر و ئەفسانەییدا بە ناو تورکیا و ئێراندا تێپەڕین و گەیشتنە یەکێتیی سۆڤیەت، کە تا 1958 لە دوورخستنەوەدا تێیدا مانەوە.
میرات
ماوەی نێوان دوو جەنگە جیهانییەکە ئەوەی چەسپاند کە هەموو دەوڵەتێک کە خاکی کوردی بەڕێوە دەبرد، بە شێوەیەکی ڕێکخراو دژ بە ئارەزووی کورد بۆ مافی چارەنووس دەوەستێتەوە. تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا هەر یەکەیان ستراتیژیی خۆی بۆ سەرکوتکردنی ناسنامە و ڕێکخستنی سیاسیی کورد پەرە پێ دا. ڕاپەڕینەکانی ئەم سەردەمە، لە سمکۆوە تا مەهاباد، لە ئامانجە دەستبەجێکانیاندا شکستیان هێنا، بەڵام کۆمەڵێک ئەزموونی سیاسی و نەریتی سەربازی و هۆشیاریی نەتەوەییان دروست کرد کە بزووتنەوەی کوردیان بۆ ماوەکەی دیکەی سەدەکە بەردەوام هێشتەوە.
کۆماری مەهاباد، سەرەڕای ماوە کورتەکەی، هێشتا بەهێزترین هێمای خەیاڵی سیاسیی کوردە. ئاڵاکەی و دامەزراوەکانی و سەرۆکە شەهیدەکەی، قازی محەمەد، لە هەر چوار بەشی کوردستاندا ڕۆڵی ناوەندییان لە ناسنامەی نەتەوەیی کورد هەیە. پاشەکشەی بارزانی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت بوو بە ئەفسانەیەکی دامەزرێنەری بزووتنەوەی پێشمەرگەی کوردی عێراق. ڕاپەڕینەکانی نێوان دوو جەنگ سەربەخۆیی کوردیان بەدەست نەهێنا، بەڵام مسۆگەریان کرد کە پرسی کورد هەرگیز ون نەبێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1914–1918 ــ یەکە هۆزییە کوردەکان لە بەرەی ڕۆژهەڵاتی عوسمانی دەجەنگن؛ لە پشێوییەکانی جەنگدا ڕاپەڕینە کوردییەکان هەڵدەگیرسن
1918–1922 ــ ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک لە ئێران؛ ناوچەیەکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە دەوروبەری ورمێ دادەمەزرێت؛ ڕەزا خان سەرکوتی دەکات
1919–1924 ــ شێخ مەحموودی بەرزنجی پاشایەتیی کوردستان لە سلێمانی ڕادەگەیەنێت؛ هێزە بەریتانییەکان بە هێزی ئاسمانی سەرکوتی دەکەن
1920 ــ پەیمانی سیڤەر بەڵێنی خودموختاریی کورد دەدات؛ ڕاپەڕینی کۆچگیری لە تورکیا
1923 ــ پەیمانی لۆزان، بەبێ هیچ باسێکی کوردستان، جێگای سیڤەر دەگرێتەوە
1925 ــ ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە تورکیا؛ بە ئێعدامکردنی بەکۆمەڵ سەرکوت دەکرێت
1927–1930 ــ ڕاپەڕینی ئارارات و کۆماری ئارارات؛ کۆمەڵکوژیی زیلان لە 1930
1937–1938 ــ ڕاپەڕین و کۆمەڵکوژیی دەرسیم؛ سوپای تورکیا ناوچەی کوردی عەلەوی وێران دەکات
کانوونی دووەم–کانوونی یەکەمی 1946 ــ قازی محەمەد بە پشتیوانیی سۆڤیەت کۆماری مەهاباد ڕادەگەیەنێت؛ بە کشانەوەی سۆڤیەتییەکان دەڕووخێت
1947 ــ قازی محەمەد ئێعدام دەکرێت؛ مەلا مستەفا بارزانی پاشەکشە ئەفسانەییەکە بۆ یەکێتیی سۆڤیەت بەڕێوە دەبات
پرسیارە باوەکان
کۆماری مەهاباد چی بوو؟
کۆماری مەهاباد دەوڵەتێکی کوردی بوو کە لە کانوونی دووەمی 1946دا قازی محەمەد لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران ڕایگەیاند. بە پشتیوانیی یەکێتیی سۆڤیەت، حکومەت و قوتابخانە و هێزی سەربازیی دامەزراند. یازدە مانگ مایەوە، پێش ئەوەی دوای کشانەوەی سۆڤیەت هێزە ئێرانییەکان جارێکی دیکە خاکەکە داگیر بکەن.
شێخ مەحموودی بەرزنجی کێ بوو؟
شێخ مەحموودی بەرزنجی سەرکردەیەکی ئایینی و سیاسیی کوردی خەڵکی سلێمانی بوو کە لە 1919دا و جارێکی دیکە لە 1922دا خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند و لە عێراقی داگیرکراوی بەریتانیا پێکهاتەیەکی دەوڵەتیی سەرەتایی کوردی دامەزراند. هێزە بەریتانییەکان بە بۆردومانی ئاسمانی سەرکوتیان کرد، بەڵام تا 1931 بە بەرگریی چریکی بەردەوام بوو.
دوای جەنگی یەکەمی جیهانی چی بەسەر کوردستاندا هات؟
دوای جەنگی یەکەمی جیهانی، پەیمانی سیڤەر (1920) بەڵێنی خودموختاریی کوردی دا، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکرا. پەیمانی لۆزان (1923) جێگای گرتەوە و هیچ ماددەیەکی بۆ کوردستان تێدا نەبوو. خاکی کورد لە نێوان تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا دابەش کرا و هەر ڕاپەڕینێکی کوردیی دواتر لەلایەن دەوڵەتی فەرمانڕەواوە سەرکوت کرا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
پڕۆژەی کورد ــ دەوڵەتبوونی کورد لە سەدەی بیستەمدا، 2019
ویکیپیدیا ــ ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک، کۆماری مەهاباد، شێخ مەحموودی بەرزنجی و ڕاپەڕینی کۆچگیری
McDowall, D. ــ A Modern History of the Kurds («مێژوویەکی نوێی کورد»)، 2004
Gunter, M.M. ــ Historical Dictionary of the Kurds («فەرهەنگی مێژوویی کورد»)، 2010