خاڵس ئۆزتورک کێ بوو؟
خاڵس ئۆزتورک (1889–1977)، کە بە کوردی بە خاڵس بەگێ سیپکی و بە تورکی بە سیپکانلی خاڵس بەی ناسراوە، سەرۆکێکی عەشیرەتی کوردی عەشیرەتی سیپکان (سیپکی) و سیاسەتمەدارێکی تورکیا بوو. بەشدارییەکی چالاکی لە ڕاپەڕینی ئاراراتی 1930دا کرد، کە یەکێک بوو لە ڕاپەڕینە گەورەکانی کورد دژی کۆماری سەرەتایی تورکیا. دەیان ساڵ دواتر، بۆ ماوەیەکی درێژ وەک ئەندامی پەرلەمانی تورکیا بۆ ئاگری خزمەتی کرد، پێش ئەوەی دوای کودەتای سەربازیی 1960 زیندانی بکرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• سەرۆکی عەشیرەتی کوردی سیپکان بوو، کە بنکەکەی لە قەزای توتاکی پارێزگای ئاگریی ئەمڕۆ بوو.
• باوکی، عەبدولمەجید (عەبدولمەجیت) بەگ، سەرۆکی سیپکان و فەرماندەیەکی سوارەکانی حەمیدییە بوو.
• پەیوەست بە ڕاپەڕینی ئارارات (ئاگری)ی 1927–1930 بوو و ڕۆڵێکی چالاکی تێدا گێڕا؛ هەروەها ئەندامی وەفدی دانوستانی کۆماری ئارارات بوو.
• دواتر چووە ناو سیاسەتی تورکیا و لە 1950ەوە تا کودەتای 1960، وەک پەرلەمانتاری حیزبی دیموکرات بۆ ئاگری خزمەتی کرد.
• دوای کودەتاکە لە یاسسیادا دادگایی کرا و بە دە ساڵ زیندان مەحکووم کرا؛ لە 1977دا لە قەیسەری کۆچی دوایی کرد.
زانیارییە خێراکان
ناوی تەواو: خاڵس ئۆزتورک
هەروەها ناسراوە بە: خاڵس بەگێ سیپکی (کوردی)؛ سیپکانلی خاڵس بەی (تورکی)
لەدایکبوون: 1889 (هەندێک سەرچاوە 1899 دەڵێن)، توتاک، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (ئێستا پارێزگای ئاگری، تورکیا)
کۆچی دوایی: 24ی ئەیلوولی 1977، قەیسەری، تورکیا
پاشخان: کورد (عەشیرەتی سیپکان)
پیشە / ڕۆڵ: سەرۆکی عەشیرەت، خاوەن زەوی و سیاسەتمەدار
سەردەم: کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری تورکیا
ناسراوە بە: ڕۆڵەکەی لە ڕاپەڕینی ئارارات؛ خزمەتی درێژ وەک پەرلەمانتاری ئاگری
پەیوەستە بە: کۆماری ئارارات؛ حیزبی دیموکرات
گرنگیی مێژوویی: سەرۆکێکی عەشیرەتی کورد کە لە ڕاپەڕینی چەکدارییەوە چووە ناو سیاسەتی پەرلەمانی
ناوەڕۆک
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
خاڵس لە دەوروبەری 1889دا لە قەزای توتاک لەدایک بوو؛ ئەوکات بەشێک بوو لە سەنجەقی بایەزید لە ویلایەتی ئەرزەڕۆمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئەمڕۆ بەشێکە لە پارێزگای ئاگری لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا. کوڕی عەبدولمەجید بەگ بوو، سەرۆکی عەشیرەتی سیپکان (سیپکی) و یەکێک لە فەرماندەکانی سوارەکانی حەمیدییە؛ ئەو ڕەجیمە کوردییە نانیزامییانەی سوڵتان عەبدولحەمیدی II لە دەیەی 1890دا پێکی هێنان.
خاڵس پێگەی باوکی وەک سەرکردەی عەشیرەت و خاوەن زەوی بە میرات وەرگرت و کاری کشتوکاڵی کرد. ساڵی وردی لەدایکبوونی دڵنیا نییە و سەرچاوەکان هەردوو ساڵی 1889 و 1899 دەخەنە ڕوو.
پاشخانی مێژوویی
خاڵس ئۆزتورک لە کاتێکدا گەیشتە تەمەنی پێگەیشتن کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەڕووخا و کۆماری تورکیا جێگای دەگرتەوە. دەوڵەتە نوێیەکە سیاسەتی ناوەندگەری و نەتەوەگەرایی تورکی پەیڕەو دەکرد کە بوونی ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی ڕەت دەکردەوە، زمانی کوردی قەدەغە دەکرد و پێکهاتە نەریتییە عەشیرەتی و ئایینییەکانی هەڵدەوەشاندەوە.
بەرخۆدانی کورد لە زنجیرەیەک ڕاپەڕیندا هەڵگیرسا: ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925، ڕاپەڕینی ئاراراتی 1927–1930 و ڕاپەڕینی دەرسیمی 1937–1938. ڕاپەڕینی ئارارات، کە ناوەندەکەی لە لێژاییەکانی چیای ئارارات لە ئاگری بوو، بەشێکی لەلایەن کۆمەڵەی نەتەوەگەرای خۆیبوونەوە ڕێکخرا و بۆ ماوەیەکی کورت «کۆماری ئارارات»ێکی خۆبەڕێوەبەر ڕاگەیاند. خاڵس ئۆزتورک وەک سەرۆکێکی عەشیرەتی ناوخۆیی ڕاکێشرایە ناو ئەم ڕاپەڕینە.
ڕۆڵەکەی لە ڕاپەڕینی ئارارات
کاتێک ڕاپەڕینی ئارارات هەڵگیرسا، خاڵس ئۆزتورک پەیوەستی پێوە کرد و تا سەرکوتکردنەکەی لە 1930دا چالاک مایەوە. بەپێی مێژوونووس مەحمەت عەلی کیشلالی، هەندێک سەرچاوە ئەوی لە ژمارەی ئەو کەسایەتییە دیارانە دادەنێن کە یارمەتییان لە دەستپێکردنی ڕاپەڕینەکە دا؛ هەروەها لەگەڵ سەرکردەی سەربازیی ڕاپەڕینەکە، ئیحسان نوری، ناوی لە نێو فەرماندە کوردەکاندا هاتووە.
ئۆزتورک هەروەها وەک ئەندامی وەفدی کۆماری ئارارات بەشداریی لە دانوستان لەگەڵ نوێنەرانی کۆماری تورکیا کرد. لە قۆناغێکدا دەستگیر کرا و بەپێی ڕاپۆرتەکان، لە کاتی گواستنەوەی لە ئەرزەڕۆمەوە بۆ ترابزۆن هەڵهات. لە کۆتاییدا سوپای تورکیا ڕاپەڕینەکەی تێکشکاند و چیای ئارارات گەڕێندرایەوە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت.
لە ڕاپەڕینەوە بۆ پەرلەمان
وەک زۆرێک لە کەسایەتییە کوردە دیارەکانی ڕۆژهەڵات، ئۆزتورک کەوتە بەر سیاسەتی کۆمار بۆ دوورخستنەوەی سەرکردە عەشیرەتییەکان بۆ ڕۆژاوای تورکیا و ماوەیەکی لە دوورخستنەوەی ناوخۆیی لە قەیسەری بەسەر برد. بەڵام لە ماوەی نەوەیەکدا، هەمان پیاو لە ڕێگەی سندووقی دەنگدانەوە گەڕایەوە بۆ ژیانی گشتی.
کاتێک تورکیا بەرەو دیموکراسیی فرەحیزبی چوو، ئۆزتورک لە هەڵبژاردنی چارەنووسسازی 14ی ئایاری 1950دا وەک پەرلەمانتاری حیزبی دیموکرات (DP) بۆ ئاگری، بۆ مەجلیسی گەورەی نیشتمانی هەڵبژێردرا. جارێکی تر هەڵبژێردرایەوە و لە خولە پەرلەمانییەکانی IX و X و XIدا خزمەتی کرد؛ تا کودەتای سەربازیی 27ی ئایاری 1960، کە حکومەتی حیزبی دیموکراتی لە دەسەڵات لادا، پەرلەمانتار مایەوە.
دادگاییکردنەکانی یاسسیادا
دوای کودەتای 1960، سەرکردایەتیی لادراوی حیزبی دیموکرات و پەرلەمانتارەکانی، لەوانە ئۆزتورک، لە دوورگە زیندانییەکەی یاسسیادا خرایە بەردەم دادگا. وەک ئەوانی تر، بە پێشێلکردنی دەستوور تاوانبار کرا. ئۆزتورک، کە تەنها تورکییەکی سنوورداری دەزانی، بەرگرییەکەی بە تێکەڵەیەک لە کوردی و تورکی پێشکەش کرد.
وەڵامەکەی بۆ تاوانبارکردنەکە بەهۆی قسەخۆشییەکەی لە ناوچەکەدا بەناوبانگ بوو: بە دادگاکەی گوت کە ئەگەر بیزانیایە دەستوور لە ژێر پێیان دایە، هەرگیز پێی لەسەر دانەدەنا. دادگای یاسسیادا بە دە ساڵ زیندان مەحکوومی کرد و نێردرایە زیندانی قەیسەری. هاوتاوانبارەکانی، لەوانە عەبدولمەلیک فیرات، کە خۆی نەوەی شێخ سەعید بوو، دواتر لە بیرەوەرییەکانیاندا وەک کەسێکی زیرەک و وەڵامخێرا یادیان کرد.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
1889 — لە توتاک لەدایک دەبێت (هەندێک سەرچاوە 1899 دەڵێن)
دەیەی 1890 — باوکی، عەبدولمەجید بەگ، فەرماندەیی ڕەجیمێکی سوارەکانی حەمیدییە دەکات
1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید هەڵدەگیرسێت؛ ئۆزتورک بەشداریی تێدا ناکات
1926 — لەگەڵ کەسایەتییە دیارە دوورخراوەکانی ڕۆژهەڵات بۆ دوورخستنەوەی ناوخۆیی دەنێردرێتە قەیسەری
1927–1930 — بەشدارییەکی چالاک لە ڕاپەڕینی ئاراراتدا دەکات
1930 — سوپای تورکیا ڕاپەڕینی ئارارات سەرکوت دەکات
1950 — وەک پەرلەمانتاری حیزبی دیموکرات بۆ ئاگری هەڵدەبژێردرێت
1950–1960 — سێ خولی پەرلەمانی خزمەت دەکات
1960 — کودەتای سەربازی حیزبی دیموکرات لە دەسەڵات لادەبات
1961 — لە یاسسیادا دادگایی دەکرێت و بە دە ساڵ زیندان مەحکووم دەکرێت
1977 — لە 24ی ئەیلوول لە قەیسەری کۆچی دوایی دەکات
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
بەرواری لەدایکبوونی. سەرچاوەکان لەسەر ئەوە ناکۆکن کە ئۆزتورک لە 1889 یان 1899دا لەدایک بووە؛ ئەم جیاوازییە لە نێو کەسایەتییە گوندنشینەکانی نەوەکەیدا باوە کە لەدایکبوونیان بە فەرمی تۆمار نەکراوە.
ئاستی ڕۆڵەکەی لە ڕاپەڕینی ئارارات. زۆربەی سەرچاوەکان کۆکن کە بەشداربووێکی چالاک بوو و ناوی لە نێو فەرماندەکانی ڕاپەڕینەکەدا دەهێنن، بەڵام گێڕانەوەکان لەوەدا جیاوازن کە ئایا یەکێک بوو لە هاندەرە باڵاکانی یان سەرۆکێکی عەشیرەتی ناوخۆیی دیار بوو کە پەیوەست بە بزووتنەوەیەکی پێشتر هەبوو کرد.
ڕاپەڕیو و پەرلەمانتار. ڕێڕەوی لە ڕاپەڕینی چەکداری دژی کۆمارەوە بۆ خزمەتکردن وەک یەکێک لە پەرلەمانتارە هەڵبژێردراوەکانی، لەوانەیە دژبەیەک دیار بێت. ئەمە ڕەنگدانەوەی شێوازێکی فراوانترە کە تێیدا کۆمار هەم کەسایەتییە کوردە دیارەکانی سەرکوت کرد و هەم دواتر هەوڵی دا ڕایانبکێشێتە ناو سیستەمەکەی؛ هەروەها سەرکردە کوردەکان بە هەر ڕێگەیەکی ئەوکات بەردەست بوو، بەرژەوەندیی کۆمەڵگەکانیان دەخستە پێشەوە.
میرات
ژیانی خاڵس ئۆزتورک ڕێڕەوی سیاسەتی کورد لە تورکیای سەدەی بیستەم نیشان دەدات: لە جیهانی عەشیرەتیی ڕەجیمەکانی حەمیدییەوە، بە ناو ڕاپەڕینی چەکداری لە چیای ئاراراتدا، بۆ سازانەکانی سیاسەتی پەرلەمانی و لە کۆتاییدا بۆ ژوورێکی زیندان دوای کودەتایەکی سەربازی.
لە ئاگری وەک سەرکردەیەکی نەریتیی عەشیرەت یادی دەکرێتەوە کە بۆ دەیەیەک نوێنەرایەتیی ناوچەکەی کرد؛ لە مێژووی کوردیشدا وەک یەکێک لە سەرۆکە عەشیرەتییەکان کە لە ڕاپەڕینی ئاراراتدا چەکیان هەڵگرت. پێداگریی لەسەر بەرگریکردن لە خۆی بە کوردی لەبەردەم دادگای یاسسیادا، پێگەیەکی بچووک بەڵام بەردەوامی لە بیرەوەریی کەرامەتی کورد لە ژێر فشاردا پێ بەخشیوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیحسان نوری — سەرکردەی سەربازیی ڕاپەڕینی ئارارات
ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید، ئارارات و دەرسیم — ڕێڕەوی فراوانتری ڕاپەڕینەکانی کورد لە نێوان دوو جەنگەکەدا
جەلادەت عەلی بەدرخان — کەسایەتییەکی سەرەکیی کۆمەڵەی خۆیبوون کە لە پشت ڕاپەڕینەکەوە بوو
سمکۆ شکاک — سەرکردەیەکی کوردی هاوسەردەم لە بەری ئەودیوی سنوور لە ئێران
شێخ سەعید — سەرکردەی ڕاپەڕینی 1925 کە پێش ئارارات ڕوویدا
بابەتە پەیوەندیدارەکان: کۆماری ئارارات؛ کۆمەڵەی خۆیبوون؛ سوارەکانی حەمیدییە؛ دادگاییکردنەکانی یاسسیادا؛ عەشیرەتی سیپکان.
پرسیارە باوەکان
خاڵس ئۆزتورک کێ بوو؟
خاڵس ئۆزتورک (1889–1977) سەرۆکی عەشیرەتی کوردی سیپکان و سیاسەتمەدارێکی تورکیا بوو کە بەشداریی لە ڕاپەڕینی ئاراراتی 1930دا کرد و دواتر وەک پەرلەمانتاری حیزبی دیموکرات بۆ ئاگری خزمەتی کرد.
ئایا خاڵس ئۆزتورک کورد بوو؟
بەڵێ، سەرۆکی عەشیرەتی کوردی سیپکان بوو و بە کوردی بە خاڵس بەگێ سیپکی ناسراو بوو؛ هەروەها بەرگریی بەناوبانگەکەی لە خۆی لە دادگاکەدا بە کوردی پێشکەش کرد.
ڕۆڵەکەی لە ڕاپەڕینی ئارارات چی بوو؟
وەک سەرۆکی سیپکان پەیوەست بە ڕاپەڕینی 1927–1930 بوو، ناوی لە نێو فەرماندەکانیدا هاتووە و ئەندامی وەفدی دانوستانی کۆماری ئارارات بوو؛ دەستگیر کرا و بەپێی ڕاپۆرتەکان، لە کاتی گواستنەوەی لە زیندان هەڵهات.
بۆچی خاڵس ئۆزتورک زیندانی کرا؟
وەک پەرلەمانتاری حیزبی دیموکرات، دوای کودەتای سەربازیی 1960 لە یاسسیادا دادگایی کرا و بەهۆی پێشێلکردنی دەستوورەوە بە دە ساڵ مەحکووم کرا.
زیاتر بە چی ناسراوە؟
بە کۆکردنەوەی دوو ڕۆڵی زۆر جیاواز: بەشداربووێکی چەکداری ڕاپەڕینێکی گەورەی کورد و ئەندامێکی درێژخزمەتی پەرلەمانی تورکیا بۆ ئاگری.
سەرچاوەکان
ڕۆهات ئالاکۆم، Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması (ڕێکخراوی خۆیبوون و ڕاپەڕینی ئاگری)، Avesta، 1998.
ئیحسان نوری، Ağrı Dağı İsyanı (ڕاپەڕینی چیای ئاگری)، Med Yayıncılık، 1992.
وەدی جوەیدە، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد: سەرەتا و پەرەسەندنی)، Syracuse University Press، 2006.