سمکۆی شکاک کێ بوو؟
سمکۆی شکاک، کە ناوی فەرمیی ئیسماعیل ئاغای شکاک بوو، سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە لە 1887 نزیک ورمێ لە باکووری ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو. ئەو لە دەیەی 1920دا لە ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی ورمێ ناوچەیەکی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری دروست کرد، کە ئەوی کرد بە بەهێزترین سەرکردەی کورد لە ئێران لە نێوان ڕووخانی بنەماڵەی قاجار و دامەزراندنی دەوڵەتی ناوەندگەرای ڕەزاشای پەهلەویدا.
ئەو سەرۆکی یەکێتیی هۆزە کوردییەکانی شکاک بوو کە خاکەکەیان لە ناوچەی دەوروبەری ورمێ چڕ ببووەوە، کە ئێستا لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێراندایە. لە 1918 ناوبانگێکی خراپی نێودەوڵەتیی پەیدا کرد، کاتێک سەرکردەی مەسیحیی ئاشووری، مار شمعونی نۆزدەهەم بنیامین، لە کاتی وتووێژێکدا تیرۆر کرد کە وەک وتووێژی ئاشتی پێشکەش کرابوو؛ کارێک کە توندوتیژیی دژی کۆمەڵگای ئاشووری بەڕێ خست و مەحکووم کرا.
لە بۆشایی دەسەڵاتی ئێرانی دوای جەنگی یەکەمی جیهانیدا، سمکۆ دەسەڵاتی خۆی بەسەر بەشێکی زۆری ناوچەی کوردیی باکووری ڕۆژاوای ئێراندا فراوان کرد و ناوچەیەکی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری پاراست، تا دەوڵەتی ناوەندگەرای ئێران لە ژێر ڕەزاشادا ئەوەندە بەهێز بوو کە بتوانێت سەرکوتی بکات. ئەو لە 1930 لە کەمینێکدا کوژرا.
خاڵە سەرەکییەکان
• سمکۆی شکاک (1887-1930) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە لە دەیەی 1920دا ناوچەیەکی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دامەزراند.
• ئەو سەرۆکی یەکێتیی هۆزەکانی شکاک لە نزیک ورمێ بوو.
• ئەو لە 1918 سەرکردەی ئاشووری مار شمعونی نۆزدەهەم بنیامینی تیرۆر کرد.
• ئەو بەرەنگاری دەسەڵاتی ناوەندیی ئێران بووەوە تا هێزەکانی ڕەزاشا سەرکوتیان کرد.
• ئەو لە 1930 لە کەمینێکدا کوژرا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
سمکۆی شکاک لە 1887 لە ناوچەی چەهریقان نزیک ورمێ لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، لە بنەماڵەی سەرکردایەتیی یەکێتیی هۆزە کوردییەکانی شکاک لەدایک بوو. بە تێکەڵەیەک لە میراتی خێزانی و شێلگیریی کەسی بوو بە سەرۆکی یەکێتییەکە.
سەرەتای ژیانی پیشەیی ئەو لە ژێر کاریگەریی دیمەنی ئاڵۆزی ئەثنیکی و سیاسیی ناوچەی ورمێدا بوو؛ ناوچەیەک کە کۆمەڵگا کوردی، ئازەربایجانی، مەسیحیی ئاشووری، ئەرمەنی و ئێرانییەکان لە ژێر دەسەڵاتی ڕوو لە لاوازبوونی دەوڵەتی قاجاردا بە نزیکییەکی پڕگرژی پێکەوە دەژیان.
چوارچێوەی مێژوویی
جەنگی یەکەمی جیهانی ناوچەی ورمێی وێران کرد. هێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا لە سەرانسەری ناوچەکەدا شەڕیان کرد؛ کۆمەڵگا ناوخۆییەکان بۆ بەرگری لە خۆ و لە توندوتیژیی نێوان کۆمەڵگاکاندا هەڵسان؛ و کۆمەڵگا مەسیحییە ئاشووری و ئەرمەنییەکان تووشی زیانی کارەساتبار بوون. لە بۆشایی دەسەڵاتی دوای جەنگدا، سمکۆ وەک هێزی سەربازیی زاڵی کورد لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دەرکەوت.
گەیشتنی ڕەزاشای پەهلەوی بە دەسەڵات لە 1921ەوە و دامەزراندنی بنەماڵەی پەهلەوی لە 1925دا بەرنامەیەکی نوێی ناوەندگەرایی ئێرانی هێنا کە دژ بە دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری کورد بوو. ناوچە خۆبەڕێوەبەرەکەی سمکۆ یەکێک لە دوا بنکەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم ناوەندگەراییە بوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ناوچەی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەر
دەسەڵاتی سمکۆ بەسەر ناوچەی ورمێدا لە سەرەتا تا ناوەڕاستی دەیەی 1920 نوێنەری گرنگترین ناوچەی خۆبەڕێوەبەری کورد لە ئێران بوو پێش کۆماری مەهاباد لە 1946. ئەو فەرمانڕەوایی خاکێکی بەرچاوی کرد، هێزی سەربازیی خۆی پاراست و بۆ زیاتر لە دەیەیەک بەرەنگاری دەسەڵاتی ناوەندیی ئێران بووەوە.
بەرەنگاربوونەوەی ئەو دژی دەوڵەتی ناوەندگەرای ئێران هەم زیندوویی بەردەوامی هێزی سەربازیی هۆزەکیی کورد و هەم سنوورەکانی لە کۆتاییدا بەرامبەر دەوڵەتێکی ڕوو لە نوێبوونەوە و خاوەن پشتگیریی دەرەکی نیشان دا.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
تیرۆرکردنی مار شمعون لەلایەن سمکۆ لە 1918دا، لە کاتی کۆبوونەوەیەکدا کە وەک کۆبوونەوەی ئاشتی پێشکەش کرابوو، هەر جێی مشتومڕێکی قووڵە. بۆ کۆمەڵگای ئاشووری، ئەوە کارێکی خیانەتکارانە بوو کە بەشداریی لە سەیفۆ (جینۆسایدی ئاشوورییەکان)دا کرد. گێڕانەوە نەتەوەخوازییە کوردییەکان هەندێک جار ئەم کارەیان کەمڕەنگ کردووەتەوە. تۆماری مێژوویی بە ڕوونی پیشان دەدات کە سمکۆ مار شمعونی لە ژێر ئاڵای ئاگربەستدا کوشت.
ناسنامەی کوردیی ئەو جێی ناکۆکی نییە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
سمکۆی شکاک کەسایەتییەکی ئاڵۆزە لە مێژووی کورددا؛ سەرکردەیەکی جەنگی کە ناوچە لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەرەکەی توانای سەربازیی کوردی پیشان دا، بەڵام شێوازەکانی، لەوانە تیرۆرکردنی مار شمعون، جێی مشتومڕێکی قووڵ بوون. لە نەریتی کوردیدا بە تایبەتی وەک هێمای بەرەنگاربوونەوەی ناوەندگەرایی ئێران یاد دەکرێتەوە.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
شێخ عوبەیدوڵڵا — سەرکردەی ڕاپەڕینی کوردیی 1880، نەوەی پێشوو
ئیحسان نووری — سەرکردەی سەربازیی کورد، هاوسەردەم
عەزیز خانی موکری — سەرکردەیەکی سەربازیی کوردی پێشوو لە هەمان نەریتی کوردیی ئێراندا
پرسیارە باوەکان
سمکۆی شکاک کێ بوو؟
سمکۆی شکاک (1887-1930) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە لە دەیەی 1920دا ناوچەیەکی کوردیی لە کردەوەدا خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دامەزراند. لە 1930 لە کەمینێکدا لەلایەن هێزە ئێرانییەکانەوە کوژرا.
سمکۆی شکاک کورد بوو؟
بەڵێ. ئەو سەرۆکی یەکێتیی هۆزە کوردییەکانی شکاک لە ناوچەی ورمێی باکووری ڕۆژاوای ئێران بوو.
بۆچی سمکۆ جێی مشتومڕە؟
تیرۆرکردنی سەرکردەی مەسیحیی ئاشووری مار شمعونی نۆزدەهەم بنیامین لەلایەن ئەو لە 1918دا، لە کۆبوونەوەیەکی ئاشتیدا، جێی مشتومڕێکی قووڵە. ئەم کارە بەشداریی لە توندوتیژیی دژی کۆمەڵگای ئاشووریدا کرد و مێژوونووسە ئاشوورییەکان مەحکوومی دەکەن، لە کاتێکدا گێڕانەوە نەتەوەخوازییە کوردییەکان لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا لێکی دەدەنەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Simko Shikak.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'List of Kurds.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.