لە نێوان 1925 و 1938دا، سێ ڕاپەڕینی گەورەی کوردی لە کۆماری تازەدامەزراوی تورکیا سەریان هەڵدا. هەریەکەیان بە دڕندانەییەکی ڕوو لە زیادبوون تێک شکێنرا. ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد لە سەردەمی کۆمار بوو. ڕاپەڕینی ئارارات لە 1927–1930 هەوڵی دامەزراندنی کۆمارێکی کوردیی لەسەر شاخی ئارارات دا. ڕاپەڕینی دەرسیمیش لە 1937–1938 بە وێرانکردنی تەواوی ناوچەیەکی کوردی–عەلەوی کۆتایی هات.
ئەم سێ ڕاپەڕینە ئەزموونی کوردیان لە تورکیا لە نێوان دوو جەنگی جیهانیدا دیاری کرد. هەردوو بەردەوامیی بەرەنگاربوونەوەی کورد و بەرتریی زۆری سەربازیی دەوڵەتی تورکیایان نیشان دا. سەرکوتکردنی ئەم ڕاپەڕینانە ڕێبازی سەربازیی تورکیای داڕشت، بەشداریی لە پەرەپێدانی هێزی ئاسمانیی تورکیا کرد و شێوازی توندوتیژیی دەوڵەتی دژی کۆمەڵگە کوردییەکانی جێگیر کرد کە بۆ بەشی ماوەی سەدەی بیستەم بەردەوام دەبوو.
ناوەڕۆک
ڕاپەڕینی ئارارات و کۆماری ئارارات (1927–1930)
میراتی سەربازی و دەرئەنجامە ستراتیژییەکان
بارودۆخی دوای عوسمانی
ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923دا پرسی کوردی لە کێشەیەکی ناوخۆیی عوسمانییەوە گۆڕی بۆ قەیرانێکی بوون. پەیمانی سێڤر (1920) لە ماددەکانی 62–64دا بڕگەی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد تێدا بوو، بەڵام پەیمانی لۆزان (1923)، کە جێگەی گرتەوە، هیچ ئاماژەیەکی بە کورد نەکرد. کوردستان لە نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا دابەش کرا و لە هەر دەوڵەتێکدا دانیشتووانە کوردەکان خۆیان وەک کەمینەیەک بینی بەبێ مافی سیاسیی دانپێدانراو.
لە تورکیا، ڕژێمی کەمالی ناوەندگەرایی توند، سێکولارکردن و ئایدیۆلۆژیای نەتەوەگەرایی تورکیی پەیڕەو کرد. هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە 1924دا سەرکردە ئایینییە پارێزگارە کوردەکانی لێ دوور خستەوە. نکۆڵیکردن لە ناسنامەی کوردی، کە کورد بە فەرمی وەک تورکە شاخاوییەکان پۆلێن کرابوون، بەرەنگاربوونەوەی نەتەوەگەرایی هەڵگیرساند. سەرکوتکردنی زمان، پەروەردە و دەربڕینی کولتووریی کوردیش ناڕەزاییەکی فراوانی دروست کرد. تا سەرەتای 1925، ڕاپەڕینی چەکداری حەتمی بوو.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 11ی شوباتی 1925دا سەری هەڵدا، بە سەرکردایەتیی شێخ سەعیدی پیران، سەرکردەیەکی ئایینیی نەقشبەندی، و بەشێکی ڕێکخستنی لەلایەن ئازادی (کۆمەڵەی سەربەخۆیی کورد) بوو، ڕێکخراوێکی نهێنی کە ئەفسەرە پێشووترەکانی سوارەی حەمیدیە تێیدا زاڵ بوون. ڕاپەڕینەکە بە شێوەیەکی سەرەکی پشتیوانیی لە دانیشتووانی کوردی زازا و ئەو هۆزە دراوسێیانەی بە کورمانجی دەدوێن وەرگرت.
ڕاپەڕینەکە لە گوندی پیران دەستی پێ کرد و بە خێرایی لە ویلایەتەکانی دیاربەکر، بینگۆل و ئەلازیغ بڵاو بووەوە. هێزەکانی شێخ سەعید چەند شاریان داگیر کرد و بۆ ماوەیەکی کورت هەڕەشەیان لە دیاربەکر کرد، گەورەترین شاری کوردستانی تورکیا. هاندەرەکانی ڕاپەڕیوەکان تێکەڵ بوون: دژایەتیکردنی هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت، ڕەتکردنەوەی سێکولاریزمی کەمالی و ئاواتە نەتەوەگەرایانەکانی کورد هەموویان ڕۆڵیان هەبوو.
دەوڵەتی تورکیا بە هێزێکی مەزنی سەربازی وەڵامی دایەوە. دەیان هەزار سەربازی نیزامی بە پشتیوانیی تۆپخانە و هێزی ئاسمانیی نوێپێگەیشتووی تورکیا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە خرانە مەیدان. ڕاپەڕینەکە لە ماوەی چەند مانگدا تێک شکێنرا. شێخ سەعید و 48 سەرکردەی تر دەستگیر کران، لەلایەن دادگای سەربەخۆییەوە دادگایی کران و لە 29ی حوزەیرانی 1925دا لە ئامەد (دیاربەکر) ئیعدام کران. پێش ئیعدامەکەی، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان شێخ سەعید بە هاوڕێکانی وتبوو گەلەکەیان بە مردنی ئەوان لەناو ناچێت.
دەرئەنجامەکان وێرانکەر بوون. یاسای سەربازی بەسەر سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیادا سەپێنرا. حکوومەتی تورکیا ڕاپەڕینەکەی وەک پاساوی سەرکوتێکی بەرفراوانی ڕێکخراوە سیاسی، کولتووری و ئایینییە کوردییەکان بەکار هێنا. دوورخستنەوەی بەکۆمەڵ و وێرانکردنی گوندەکان بە دوایدا هات. سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی شێخ سەعید یەکەم گورزی گەورەی لە نەتەوەگەرایی کوردی لە سەردەمی کۆمار دا و دەوڵەتی کەمالیی ئازاتر کرد بۆ پەیڕەوکردنی سیاسەتی تێکەڵکردن و تواندنەوەی هێشتا توندتر.
ڕاپەڕینی ئارارات و کۆماری ئارارات (1927–1930)
لە 1927دا، نەتەوەگەرایانی کورد ڕاپەڕینێکی نوێیان لە ناوچەی شاخی ئارارات لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەست پێ کرد، بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا، ئەفسەرێکی پێشووی سەربازیی عوسمانی بە ڕاهێنانی پیشەیی سەربازی. بە پێچەوانەی ڕاپەڕینەکەی شێخ سەعید کە هاندەری ئایینی هەبوو، ڕاپەڕینی ئارارات لە سروشتیدا بە ڕوونی نەتەوەگەرایانە و سێکولار بوو. ڕێکخراوی خۆیبوون (سەربەخۆیی)، کە ڕۆشنبیرە کوردە دوورخراوەکان دایانمەزراندبوو، چوارچێوە سیاسییەکەی دابین کرد.
ڕاپەڕیوەکان کۆماری ئاراراتیان ڕاگەیاند، بەمەش بووە یەکێک لە هەوڵە کەمەکانی کورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی بە فەرمی ڕاگەیەنراو. ئیحسان نووری پاشا هێزە چەریکییەکانی لە خاکە شاخاوییەکەی دەوروبەری ئاراراتی گەورە (ئاگری داغی) ڕێک خست و بەرگرییە سروشتییەکانی لووتکەکەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا بەکار هێنا. ڕاپەڕینەکە بۆ سێ ساڵ بەردەوام بوو و سەرچاوەی سەربازیی گرنگی تورکیای بە خۆیەوە سەرقاڵ کرد.
لە 1930دا، دەوڵەتی تورکیا ئۆپەراسیۆنێکی مەزنی سەربازیی بۆ تێکشکاندنی ڕاپەڕینەکە دەست پێ کرد. هەڵمەتەکە هێزی زەمینی، تۆپخانە و توانای ئاسمانیی لە خۆ گرت، بە بوونی ڕاپۆرت لەسەر هاوکاریی لۆجستیی فەڕەنسا و بەریتانیا. کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان لە تەمووزی 1930 یەکێک بوو لە دڕندانەترین ڕووداوەکانی سەرکوتەکە: هێزەکانی تورکیا هەزاران مەدەنیی کوردیان لە دۆڵی زیلان لە نزیک ئەرجیش کوشت. خەمڵاندنی ژمارەی کوژراوان زۆر جیاوازە، بەڵام سەرچاوەکانی ئەو سەردەمە ئاماژە بەوە دەکەن کە هەزاران پیاو، ژن و منداڵ کوژران.
تا ئەیلوولی 1930، کۆماری ئارارات لەناو برا. ئیحسان نووری پاشا و شەڕڤانە ڕزگاربووەکان لە سنوورەوە بۆ ئێران هەڵهاتن. کۆماری ئارارات نزیکەی سێ ساڵ مابووەوە، یەکێک لە درێژترین هەڵمەتە چەکدارییە بەردەوامەکانی کورد دژی دەوڵەتی تورکیا تا یاخیبوونی پەکەکە لە دەیەی 1980.
ڕاپەڕینی دەرسیم (1937–1938)
ڕاپەڕینی دەرسیم لە 1937–1938دا دوا ڕاپەڕین و وێرانکەرترینی ڕاپەڕینە کوردییەکانی نێوان دوو جەنگی جیهانی بوو. دەرسیم (ئێستا تونجەلی) ناوچەیەکی دوورەدەستی شاخاوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تورکیا بوو کە بە شێوەیەکی سەرەکی کوردە عەلەوییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، کەمینەیەکی ئایینیی جیاواز لە زۆرینەی موسڵمانی سوننە. ناوچەکە بۆ چەندین سەدە بەرەنگاری دەسەڵاتی عوسمانی ببووەوە و تا ڕادەیەکی زۆر خۆبەڕێوەبەر مابووەوە.
لە 1935دا، حکوومەتی تورکیا یاسای تونجەلیی پەسەند کرد کە ناوچەکەی خستە ژێر فەرمانڕەوایی سەربازی و بە فەرمی فەرمانی بە نیشتەجێکردنەوەی زۆرەملێی دانیشتووانەکەی دا. کاتێک بەرەنگاربوونەوە بە سەرکردایەتیی سەید ڕەزا، سەرکردەیەکی هۆزی و ئایینیی ناوخۆ، سەری هەڵدا، سوپای تورکیا لە 1937دا هەڵمەتێکی تەواوی دەست پێ کرد. ئۆپەراسیۆنەکە دەیان هەزار سەرباز، بۆردوومانی تۆپخانە و بۆردوومانی بەرفراوانی ئاسمانیی لە خۆ گرت، یەکێک لە کۆنترین بەکارهێنانە ڕێکخراوەکانی توانای ئاسمانی دژی دانیشتووانی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
سەید ڕەزا بە فێڵ دەستگیر کرا، بە بانگهێشتکردن بۆ گفتوگۆ خرا داوەوە و پاشان دەستگیر کرا. دادگایی کرا و لە تشرینی دووەمی 1937دا لە تەمەنی نزیکەی حەفتا ساڵیدا ئیعدام کرا. ئەو دوا قسانەی بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان وتوونی، لە یادەوەریی بەکۆمەڵی کورددا بوونەتە هێما.
هەڵمەتە سەربازییەکە تا 1938 بەردەوام بوو بە ئۆپەراسیۆنگەلێک کە دانیشتووانە مەدەنییەکانیان کردە ئامانج. گوندەکان بە تەواوی وێران کران. هەزاران دانیشتووی دەرسیم کوژران و دەیان هەزار کەس بە زۆر بۆ ڕۆژئاوای تورکیا دوور خرانەوە. بەرفراوانیی توندوتیژییەکە وای لە زۆرێک لە مێژوونووسان و ڕێکخراوە کوردییەکان کردووە هەڵمەتی دەرسیم بە جینۆساید یان کۆمەڵکوژی وەسف بکەن. دەوڵەتی تورکیا بۆ ماوەیەکی درێژ ڕووداوەکانی بە ئۆپەراسیۆنی دژەیاخیبوون پۆلێن دەکرد، هەرچەندە لە 2011دا سەرۆک وەزیرانی ئەوکات بە ئاشکرا دان بە بەرفراوانیی توندوتیژییەکەدا نا و پەشیمانیی دەربڕی.
میراتی سەربازی و دەرئەنجامە ستراتیژییەکان
سێ ڕاپەڕینەکەی نێوان دوو جەنگی جیهانی دەرئەنجامی بەردەوامی سەربازی و سیاسییان هەبوو. پاڵیان بە پەرەپێدانی هێزی ئاسمانیی تورکیا نا، کە وەک ئامرازی سەرەکیی سەرکوتکردنی کورد بەکار هێنرا. ڕێبازی دەوڵەتی تورکیایان بۆ پرسی کورد وەک ڕێبازێکی لە بنەڕەتدا سەربازی جێگیر کرد، نەک سیاسی. کۆمەڵگەی کوردیشیان لە تورکیا وێران کرد، بە لەناوبردنی پێکهاتەکانی سەرکردایەتی، پەرشوبڵاوکردنی دانیشتووان و ناچارکردنی ڕێکخستنی سیاسیی کورد بۆ کارکردنی نهێنی بۆ چەندین دەیە.
سەرکوتەکە دەرئەنجامی ناوچەییشی هەبوو. تێکشکاندنی ڕاپەڕینی شێخ سەعید ڕەزا شای لە ئێران و بەریتانییەکانی لە عێراق ئازاتر کرد بۆ گرتنەبەری هەڵوێستی توندتر دژی دانیشتووانە کوردەکانی خۆیان. نەتەوەگەرایی کوردی لە هەر چوار بەشی کوردستاندا بە چەندین دەیە کشایەوە. لە تورکیادا وەک هێزێکی گەورەی سەربازی دووبارە دەرنەکەوتەوە تا دامەزراندنی پەکەکە لە 1978 و دەستپێکردنی هەڵمەتی چەکدارییەکەی لە 1984.
هێڵی کات
1920 ــ پەیمانی سێڤر بڕگەی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد تێدایە (ماددەکانی 62–64).
1923 ــ پەیمانی لۆزان جێگەی سێڤر دەگرێتەوە. هیچ بڕگەیەکی کوردی نییە. کۆماری تورکیا دادەمەزرێت.
1924 ــ هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی. ڕاپەڕینی بەیتوشەباب.
11ی شوباتی 1925 ــ ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە گوندی پیران دەست پێ دەکات. بۆ دیاربەکر، بینگۆل و ئەلازیغ بڵاو دەبێتەوە.
29ی حوزەیرانی 1925 ــ شێخ سەعید و 48 سەرکردە لە ئامەد (دیاربەکر) ئیعدام دەکرێن.
1927 ــ ڕاپەڕینی ئارارات بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا دەست پێ دەکات. کۆماری ئارارات ڕادەگەیەنرێت.
تەمووزی 1930 ــ کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان. هەزاران مەدەنیی کورد دەکوژرێن.
ئەیلوولی 1930 ــ کۆماری ئارارات لەناو دەبرێت. ئیحسان نووری پاشا بۆ ئێران هەڵدێت.
1935 ــ یاسای تونجەلی دەرسیم دەخاتە ژێر فەرمانڕەوایی سەربازی.
1937 ــ ڕاپەڕینی دەرسیم بە سەرکردایەتیی سەید ڕەزا دەست پێ دەکات. سوپای تورکیا هەڵمەتێکی تەواو دەست پێ دەکات.
تشرینی دووەمی 1937 ــ سەید ڕەزا دەستگیر و ئیعدام دەکرێت.
1938 ــ هەڵمەتی دەرسیم بەردەوام دەبێت. هەزاران کەس دەکوژرێن و دەیان هەزار کەس دوور دەخرێنەوە.
پرسیارە باوەکان
ڕاپەڕینی شێخ سەعید چی بوو؟
ڕاپەڕینی شێخ سەعید یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد بوو لە کۆماری تورکیا کە لە شوباتی 1925دا سەری هەڵدا. بە سەرکردایەتیی شێخ سەعیدی پیران، سەرکردەیەکی ئایینیی نەقشبەندی، هاندەری نەتەوەگەرایی کوردی و ئیسلامیی تێکەڵ کرد. ڕاپەڕینەکە لە چەندین ویلایەتدا بڵاو بووەوە، پێش ئەوەی سوپای تورکیا تێکی بشکێنێت. شێخ سەعید و 48 سەرکردە لە حوزەیرانی 1925دا ئیعدام کران.
کۆماری ئارارات چی بوو؟
کۆماری ئارارات دەوڵەتێکی کوردی بوو کە لە کاتی ڕاپەڕینی ئارارات لە 1927–1930دا لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ڕاگەیەنرا. بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا، بنکەکەی لە ناوچە شاخاوییەکەی دەوروبەری شاخی ئارارات بوو. یەکێک لە هەوڵە کەمەکانی کوردی نیشان دەدا بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی بە فەرمی ڕاگەیەنراو. کۆمارەکە لە 1930دا بە هەڵمەتێکی گەورەی سەربازیی تورکیا لەناو برا.
لە دەرسیم چی ڕوویدا؟
ڕاپەڕینی دەرسیم لە 1937–1938دا دوا ڕاپەڕینی گەورەی کورد لە نێوان دوو جەنگی جیهانی بوو، بە ناوەندێک لە ناوچەی کوردی–عەلەویی دەرسیم (ئێستا تونجەلی) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تورکیا. سوپای تورکیا هەڵمەتێکی وێرانکەری دەست پێ کرد بە هێزی زەمینی، تۆپخانە و بۆردوومانی ئاسمانی. سەرکردەی ناوخۆ سەید ڕەزا دەستگیر و ئیعدام کرا. هەزاران مەدەنی کوژران و دەیان هەزار کەس بە زۆر دوور خرانەوە. زۆرێک لە مێژوونووسان هەڵمەتەکە بە کۆمەڵکوژی یان جینۆساید وەسف دەکەن.
کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان چی بوو؟
کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان لە تەمووزی 1930دا لە کاتی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ئارارات ڕوویدا. هێزە سەربازییەکانی تورکیا هەزاران مەدەنیی کوردیان لە دۆڵی زیلان لە نزیک ئەرجیش لە ویلایەتی وان کوشت. کۆمەڵکوژییەکە بەشێک بوو لە هەڵمەتە فراوانترە سەربازییەکە بۆ لەناوبردنی کۆماری ئارارات و سەرکوتکردنی بەرەنگاربوونەوەی کورد لە ناوچەکە. هێشتا یەکێکە لە بە بەڵگە تۆمارکراوترین نموونەکانی توندوتیژیی بەکۆمەڵ دژی مەدەنییە کوردەکان لە سەرەتای سەردەمی کۆماردا.
بۆچی هەر سێ ڕاپەڕینەکە شکستیان هێنا؟
هەر سێ ڕاپەڕینەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی بەرتریی زۆری سەربازیی دەوڵەتی تورکیا شکستیان هێنا، کە یەکەکانی سوپای نیزامی، تۆپخانە و توانای ئاسمانیی لە بەرامبەر شەڕڤانە کوردەکانی بە چەکی سووک خستە مەیدان. بزووتنەوە کوردییەکان هەروەها لە دابەشبوونی ناوخۆیی، نەبوونی پشتیوانیی دەرەکی و نەتوانینی هەماهەنگکردنی بەرەنگاربوونەوە لە نێوان ناوچە و گرووپە هۆزییە جیاوازەکان زیانیان بینی. دەوڵەتی تورکیا بە شێوەیەکی ڕێکخراو ئەم لاوازییانەی قۆستەوە و تێکەڵەیەکی هێزی سەربازی، دوورخستنەوەی بەکۆمەڵ و سەرکوتی سیاسیی بەکار هێنا بۆ لەناوبردنی بەرەنگاربوونەوەی کورد.
کاریگەریی درێژخایەنی ڕاپەڕینەکانی نێوان دوو جەنگی جیهانی چی بوو؟
ڕاپەڕینەکانی نێوان دوو جەنگی جیهانی چوارچێوەیان بۆ ڕێبازی دەوڵەتی تورکیا لە بەرامبەر پرسی کورد وەک ڕێبازێکی لە بنەڕەتدا سەربازی دانا. پاڵیان بە پەرەپێدانی هێزی ئاسمانیی تورکیا وەک ئامرازێکی دژەیاخیبوون نا. کۆمەڵگەی کوردیان وێران کرد، بە لەناوبردنی پێکهاتەکانی سەرکردایەتی و پەرشوبڵاوکردنی دانیشتووان. ڕێکخستنی سیاسیی کوردیشیان بۆ چەندین دەیە ناچار بە کارکردنی نهێنی کرد، تا سەرهەڵدانی پەکەکە لە کۆتایی دەیەی 1970دا ڕەهەندی چەکداریی پرسی کوردی لە تورکیا دووبارە کردەوە.
سەرچاوەکان
Olson, Robert W.، The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925، University of Texas Press، 1989.
Olson, Robert، The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Mt. Ararat (1930), and Dersim (1937–8)، Welt des Islams، بەرگی 40، ژمارەی 1، 2000.
McDowall, David، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
Jwaideh, Wadie، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development، Syracuse University Press، 2006.
Bruinessen, Martin van، Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan، Zed Books، 1992.