پێشەکی
لە ئازاری 1991، دوای جەنگی کەنداو، خەڵکی کوردی عێراق لە گەورەترین ڕاپەڕینی جەماوەریی مێژووی کورددا دژ بە ڕژێمی سەدام حوسێن ڕاپەڕین. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، پێشمەرگەی کورد و شەڕڤانە مەدەنییەکان سلێمانی و هەولێر و دهۆک و بۆ ماوەیەکی کورتیش کەرکووکیان ئازاد کرد. بۆ ساتێکی کورت، وا دیار بوو ئازادیی کورد لە بەردەستدایە. پاشان گاردی کۆماریی سەدام، بە بەکارهێنانی هێلیکۆپتەری شەڕ کە مەرجەکانی ئاگربەست بە شێوەیەکی ڕوون‌نەکراوە ڕێگایان پێ دابوو، ڕاپەڕینەکەی بە هێزێکی وێرانکەر تێک شکاند. زیاتر لە 1.5 ملیۆن کورد بۆ چیاکانی درێژایی سنووری تورکیا و ئێران هەڵهاتن، لە یەکێک لە گەورەترین قەیرانەکانی پەنابەریی سەدەی 20دا.
ئەوەی دواتر ڕوویدا زنجیرەیەکی دانوستان و دەستێوەردانی نێودەوڵەتی بوو کە پێگەی کوردی لە عێراقدا لە بنەڕەتەوە دەگۆڕی. بڕیاری 688ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (5ی نیسانی 1991) داوای کۆتاییهێنان بە ستەمی عێراق دژ بە کورد کرد. ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی پەناگەیەکی ئارام و ناوچەیەکی قەدەغەی فڕینی لە باکووری هێڵی پانیی 36 دامەزراند. بەرەی کوردستان بۆ خودموختاری لەگەڵ بەغدا دانوستانی کرد، بەڵام گفتوگۆکان لە ئازاری 1992 شکستیان هێنا. لەو بۆشاییەدا، کورد لە 19ی ئایاری 1992 هەڵبژاردنی پەرلەمانیی خۆیان ئەنجام دا، یەکەم هەڵبژاردنی ئازاد لە مێژووی کورددا، و حکومەتی هەرێمی کوردستانیان (KRG) دامەزراند. لە ناو کارەساتەوە، کورد بناغەکانی خۆبەڕێوەبردنیان بنیاد نا کە تا ئەمڕۆ بەردەوامن.
ناوەڕۆک
دانوستانەکانی خودموختاریی 1991 چی بوون؟
پەناگە ئارامەکە و ناوچەی قەدەغەی فڕین
دانوستانەکانی خودموختاریی 1991 چی بوون؟
دوای تێکشکانی ڕاپەڕینی ئازاری 1991 و دروستکردنی پەناگە ئارامە نێودەوڵەتییەکە، بەرەی کوردستان، هاوپەیمانییەکی پارتە سیاسییە کوردییەکان بە سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستانی مەسعوود بارزانی و یەکێتیی نیشتمانی کوردستانی جەلال تاڵەبانی، لەگەڵ حکومەتی سەدام حوسێن دەستی بە دانوستان لەسەر خودموختاریی کورد کرد. ئەم دانوستانانە، کە لە درێژایی 1991 و تا سەرەتای 1992 بەڕێوە چوون، نوێترین هەوڵ بوون بۆ مسۆگەرکردنی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو عێراقدا بە گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا.
دانوستانەکان لە بارودۆخێکی مەحاڵدا بەڕێوە چوون. ڕژێمی سەدام هەر تازە هەوڵی جینۆسایدی خەڵکی کوردی دابوو؛ هەڵمەتی ئەنفالی 1988 بە مەزەندە 50,000–180,000 کوردی کوشتبوو و هێرشی کیمیایی هەڵەبجە جیهانی تەکان دابوو. هاوپەیمانییەکە بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، لە ڕووی کردارییەوە، بە سەرکردە کوردەکانی وتبوو «ڕێککەوتنەکانی خۆتان لەگەڵ سەدام بکەن»؛ هەمان حکومەت کە سێ ساڵ پێشتر خەڵکەکەیانی بە گاز لێ دابوو. جێی سەرسوڕمان نەبوو کە گفتوگۆکان لە ئازاری 1992 شکستیان هێنا، کاتێک بەغدا ڕەتی کردەوە خودموختارییەکی بەناوەڕۆک بدات یان چارەسەری پرسی کەرکووک بکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕاپەڕینی 1991 گەورەترین ڕاپەڕینی کورد بوو لە مێژوودا؛ شەڕڤانە کوردەکان بۆ ماوەیەکی کورت زۆربەی کوردستانی عێراق، لەوانە کەرکووکیان ئازاد کرد، پێش ئەوەی گاردی کۆماریی سەدام تێکیان بشکێنێت.
• بڕیاری 688ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی پەناگە ئارامەکە و ناوچەی قەدەغەی فڕینیان دروست کرد کە بوون بە بناغەی خودموختاریی کورد؛ گرنگترین پاراستنی نێودەوڵەتی کە کورد هەرگیز وەریگرتبێت.
• دانوستانەکانی خودموختاری لەگەڵ بەغدا لە ئازاری 1992 شکستیان هێنا؛ ئەنجامێکی پێشبینیکراو، چونکە داوا لە کورد دەکرا لەگەڵ ڕژێمێک دانوستان بکەن کە جینۆسایدی دژیان ئەنجام دابوو.
• شکستی دانوستانەکان کوردی بەرەو ئەوە برد کە لە 19ی ئایاری 1992 هەڵبژاردنی خۆیان ئەنجام بدەن و حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دامەزرێنن؛ یەکەم حکومەتی دیموکراتی کوردی لە مێژوودا.
زانیارییە خێراکان
ڕووداو: دانوستانەکانی خودموختاریی عێراق و کورد (1991–1992) چوارچێوە: ڕاپەڕینی کوردی 1991 (ئازار–نیسانی 1991)؛ دوای جەنگی کەنداو لایەنە کوردییەکان: بەرەی کوردستان (پارتی بە سەرکردایەتیی مەسعوود بارزانی؛ یەکێتی بە سەرکردایەتیی جەلال تاڵەبانی) حکومەتی عێراق: ڕژێمی بەعسیی سەدام حوسێن بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان: بڕیاری 688ی ئەنجوومەنی ئاسایش (5ی نیسانی 1991)؛ داوای کۆتاییهێنان بە ستەم لە کورد کرد پەناگە ئارامەکە: ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی (17ی نیسانی 1991)؛ ناوچەی قەدەغەی فڕین لە باکووری هێڵی پانیی 36 یادداشتی لێکتێگەیشتنی نەتەوە یەکگرتووەکان و عێراق: یادداشتی لێکتێگەیشتن (18ی نیسانی 1991)؛ دەستگەیشتن بۆ گەیاندنی یارمەتیی مرۆیی شکستی دانوستانەکان: ئازاری 1992 هەڵبژاردنە کوردییەکان: 19ی ئایاری 1992؛ یەکەم هەڵبژاردنی ئازادی پەرلەمانی کوردی دامەزراندنی حکومەتی هەرێم: تەممووزی 1992 پەنابەران: زیاتر لە 1.5 ملیۆن کورد بۆ سنووری تورکیا و ئێران هەڵهاتن
ڕاپەڕینی 1991: لە ئازادکردنەوە بۆ کارەسات
لە شوباتی 1991، هاوپەیمانییەکە بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی بیاباندا هێزە سەربازییەکانی سەدام حوسێنی وێران کرد. سەرۆک جۆرج ئێچ دەبلیو بووش داوای لە خەڵکی عێراق کردبوو ڕاپەڕن و دیکتاتۆرەکەیان بڕووخێنن. کورد وەڵامی ئەو بانگەوازەیان دایەوە. ڕاپەڕینەکە لە ڕانیە لە 5ی ئازاری 1991 دەستی پێ کرد و وەک ئاگر لە سەرانسەری کوردستانی عێراق بڵاو بووەوە. لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، شەڕڤانانی پێشمەرگە و مەدەنییە چەکدارەکان سلێمانی و هەولێر و دهۆک و، بۆ ماوەیەکی کورت، کەرکووکیان ئازاد کرد.
بەڵام ئەو پشتگیرییە ئەمریکییەی کورد چاوەڕێیان دەکرد هەرگیز نەهات. مەرجەکانی ئاگربەست کە جەنەڕاڵ شوارزکۆف دانوستانی لەسەریان کردبوو، ڕێگایان بە عێراق دابوو هێلیکۆپتەری سەربازی بفڕێنێت؛ هەڵەیەکی کارەساتبار. سەدام هێلیکۆپتەری شەڕ و فیرقە زرێپۆشەکانی گاردی کۆماریی دژ بە شەڕڤانە کوردە کەمچەکەکان نارد. ڕاپەڕینەکە بە دڕندەییەکی زۆر تێک شکێنرا. لە ترسی ئەنفالێکی دیکە و هەڵەبجەیەکی دیکە، زیاتر لە 1.5 ملیۆن کورد لە کۆچێکی جەماوەریدا بۆ چیاکان هەڵهاتن کە جیهانی تەکان دا.
پەناگە ئارامەکە، ناوچەی قەدەغەی فڕین و لەدایکبوونی حکومەتی هەرێمی کوردستان
قەبارەی کارەساتە مرۆییەکە جیهانی ناچار کرد هەڵوێست بگرێت. لە 5ی نیسانی 1991، ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری 688ی پەسەند کرد و داوای لە عێراق کرد کۆتایی بە سەرکوتکردنی دانیشتووانی کورد بهێنێت. لە 17ی نیسان، ئەمریکا و بەریتانیا و فەڕەنسا ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەییان دەست پێ کرد و پەناگەیەکی ئارامیان لە ناو کوردستانی عێراق و ناوچەیەکی قەدەغەی فڕینیان لە باکووری هێڵی پانیی 36 دامەزراند. زیاتر لە 7,000 تەن یارمەتیی مرۆیی گەیەنرا. تا تەممووز، زۆربەی پەنابەرە کوردەکان لە چیاکان گەڕابوونەوە.
لە ژێر پاراستنی ناوچەی قەدەغەی فڕیندا، هێزەکانی پێشمەرگە هەنگاو بە هەنگاو کۆنترۆڵی ئەو ناوچە کوردییانەیان گرت کە لە دەرەوەی پەناگە ئارامە سەرەتاییەکە بوون. تا تشرینی یەکەمی 1991، هێزە وشکانییەکانی عێراق لە سێ پارێزگا باکوورییەکەی دهۆک و هەولێر و سلێمانی کشابوونەوە. بەرەی کوردستان لەگەڵ بەغدا دانوستانی کرد، بەڵام گفتوگۆکان لە ئازاری 1992 شکستیان هێنا؛ سەدام خودموختاریی ڕاستەقینەی نەدەبەخشی و کورد ڕێککەوتنێکی ساختەیان لە ڕژێمێک قبووڵ نەدەکرد کە منداڵەکانیانی بە گاز لێ دابوو.
دوای کۆتاییهاتنی دانوستانەکان، بەرەی کوردستان بڕیارێکی مێژوویی دا: هەڵبژاردنی خۆیان ئەنجام دەدەن. لە 19ی ئایاری 1992، یەکەم هەڵبژاردنی ئازادی پەرلەمانی لە مێژووی کورددا لە سەرانسەری سێ پارێزگاکە بەڕێوە چوو. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە تەممووزی 1992 بە فەرمی دامەزرا. بێکەموکوڕی نەبوو، سەرچاوەکانی کەم بوون و زوو بە جەنگی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی دەترازێنرا؛ بەڵام ڕاستەقینە بوو. بۆ یەکەم جار دوای کۆماری مەهاباد لە 1946، کورد خۆیان بەڕێوە دەبرد.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوباتی 1991 ــ ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی بیابان؛ هێزەکانی هاوپەیمانان کوەیت ئازاد دەکەن و هێزە سەربازییەکانی عێراق وێران دەکەن.
5ی ئازاری 1991 ــ ڕاپەڕینی کورد لە ڕانیە دەست پێ دەکات؛ لە سەرانسەری کوردستانی عێراق بڵاو دەبێتەوە.
کۆتایی ئازاری 1991 ــ گاردی کۆماریی سەدام ڕاپەڕینەکە تێک دەشکێنێت؛ زیاتر لە 1.5 ملیۆن کورد بۆ چیاکان هەڵدێن.
5ی نیسانی 1991 ــ بڕیاری 688ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کۆتاییهێنان بە ستەمی عێراق لە کورد دەکات.
17ی نیسانی 1991 ــ ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی دەست پێ دەکات؛ پەناگەی ئارام و ناوچەی قەدەغەی فڕین دادەمەزرێن.
18ی نیسانی 1991 ــ یادداشتی لێکتێگەیشتنی نەتەوە یەکگرتووەکان و عێراق واژۆ دەکرێت؛ دەستگەیشتن بە ناوچە کوردییەکان بۆ گەیاندنی یارمەتیی مرۆیی.
تشرینی یەکەمی 1991 ــ هێزە وشکانییەکانی عێراق لە سێ پارێزگا باکوورییەکە دەکشێنەوە؛ کورد لە ڕووی کردارییەوە کۆنترۆڵ بەدەست دەهێنن.
ئازاری 1992 ــ دانوستانەکانی خودموختاری لەگەڵ بەغدا شکست دەهێنن.
19ی ئایاری 1992 ــ یەکەم هەڵبژاردنی ئازادی پەرلەمانی کوردی؛ حکومەتی هەرێمی کوردستان دادەمەزرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
دانوستانەکانی 1991 و ئەنجامەکانیان خاڵی وەرچەرخانن لە مێژووی کورددا. بۆ یەکەم جار، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستێوەردانی کرد بۆ پاراستنی خەڵکی کورد لە توندوتیژیی دەوڵەتێکی سەروەر. ناوچەی قەدەغەی فڕین، کە تا هێرشی 2003 بۆ دووازدە ساڵ بەردەوام دەبوو، ئەو چەترە ئەمنییەی دروست کرد کە لە ژێریدا خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو بە شتێکی کرداری. ئەو حکومەتی هەرێمەی لە 1992 لەدایک بوو، لە کۆتاییدا لە دەستووری عێراقی 2005دا وەک تەنها هەرێمی خودموختاری وڵاتەکە کە یاسا دانپێدانانی مسۆگەر کردووە، جێگیر دەکرا.
شکستی دانوستانەکان لەگەڵ بەغدا، بە شێوەیەکی پێچەوانە، باشترین شت بوو کە دەیتوانی بۆ دۆزی کورد ڕوو بدات. ئەگەر کورد ڕێککەوتنێکی دیکەی خودموختارییان لەگەڵ سەدام قبووڵ کردبایە، وەک لە 1970 کردبوویان، بە نزیکەی دڵنیایی جارێکی دیکە خیانەتی لێ دەکرا. لەبری ئەوە، شکستی گفتوگۆکان کوردی ناچار کرد دامەزراوەی خۆیان بنیاد بنێن، هەڵبژاردنی خۆیان ئەنجام بدەن و حکومەتی خۆیان دروست بکەن. بۆ یەکەم جار، خودموختاریی کورد سازشێکی بەغدا نەبوو؛ شتێک بوو کە کورد بۆ خۆیان دروستی کرد.
ڕاپەڕینی 1991 هەروەها ئەو سەرکردایەتییە سیاسییەی دروست کرد کە لە سێ دەیەی دواتردا ڕێنمایی خەڵکی کوردی دەکرد. مەسعوود بارزانی و جەلال تاڵەبانی، کە دواتر بە ڕیز دەبوون بە سەرۆکی هەرێمی کوردستان و سەرۆکی عێراق، لە ڕاپەڕینەکەوە وەک کەسایەتییە زاڵەکانی سیاسەتی کورد سەریان هەڵدا. ئەو دامەزراوانەی بنیاد نایان، سەرەڕای کەموکوڕییەکانیان، سەلماندیان خۆبەڕێوەبردنی کورد تەنها شتێکی کرداری نییە، بەڵکو بەردەوامیشە.
پرسیارە باوەکان
لە ڕاپەڕینی کوردی 1991دا چی ڕوویدا؟
لە ئازاری 1991، دوای جەنگی کەنداو، خەڵکی کورد لە سەرانسەری کوردستانی عێراق دژ بە سەدام حوسێن ڕاپەڕین. بۆ ماوەیەکی کورت شارە گەورەکان، لەوانە کەرکووکیان ئازاد کرد، بەڵام گاردی کۆماریی سەدام بە بەکارهێنانی هێلیکۆپتەری شەڕ ڕاپەڕینەکەی تێک شکاند. زیاتر لە 1.5 ملیۆن کورد بۆ چیاکان هەڵهاتن و ئەمە دەستێوەردانی نێودەوڵەتیی لێ کەوتەوە.
بۆچی دانوستانەکانی خودموختاری شکستیان هێنا؟
بەرەی کوردستان لە 1991 تا سەرەتای 1992 لەگەڵ بەغدا دانوستانی کرد، بەڵام گفتوگۆکان شکستیان هێنا چونکە سەدام ڕەتی کردەوە خودموختارییەکی بەناوەڕۆک بدات یان چارەسەری پێگەی کەرکووک بکات. داوا لە کورد دەکرا لەگەڵ ڕژێمێک دانوستان بکەن کە جینۆسایدی دژیان ئەنجام دابوو و پێشتر هەموو ڕێککەوتنێکی خودموختاریی پێشووی پێشێل کردبوو.
حکومەتی هەرێمی کوردستان چۆن دەستی پێ کرد؟
دوای شکستی دانوستانەکان لەگەڵ بەغدا، بەرەی کوردستان لە 19ی ئایاری 1992 یەکەم هەڵبژاردنی ئازادی پەرلەمانی کوردی ئەنجام دا. حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە تەممووزی 1992 بە فەرمی و لە ژێر پاراستنی ناوچەی قەدەغەی فڕین بە سەرکردایەتیی ئەمریکا دامەزرا. ئەمە یەکەم حکومەتی دیموکراتی کوردی بوو لە مێژوودا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی
مێریپ ــ کۆمارێکی بێدەوڵەتی: خودموختاریی کورد لە دەیەی 1990
ئەی دی ئێس تی ــ کوردی عێراق، ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی و لەدایکبوونی ئۆپۆزسیۆنی عێراق
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.